યાવજ્જીવામ્યહં તાત જરાં તાવદ્ધરામ્યહમ્ । એવમુક્તસ્તુ તેનાપિ પૂરુણા જગતીપતિઃ
હે પિતા, હું જેટલો જીવું તેટલો સમય વૃદ્ધાવસ્થા સહન કરીશ. પુરુએ આમ કહ્યું ત્યારે પૃથ્વીના રાજાએ,
હર્ષેણ મહતાવિષ્ટસ્તં પુત્રં પ્રત્યુવાચ સઃ । યસ્માદ્વત્સ મમાજ્ઞા વૈ ન હતા કૃતવાનિહ
મોટા આનંદથી પોતાના પુત્રને કહ્યું: બેટા, કેમ કે તું અહીં મારું આજ્ઞાપાલન કર્યું છે,
તસ્માદહં વિધાસ્યામિ બહુસૌખ્યપ્રદાયકમ્ । યસ્માજ્જરાગૃહીતા મે દત્તં તારુણ્યકં સ્વકમ્
એથી હું તને ઘણું સુખ આપશ. કેમ કે તું મારી વૃદ્ધાવસ્થા સ્વીકારી અને તારી યુવાની આપી છે,
તેન રાજ્યં પ્રભુંક્ષ્વ ત્વં મયા દત્તં મહામતે । એવમુક્તઃ સુપૂરુશ્ચ તેન રાજ્ઞા મહીપતે
એથી, હે બુદ્ધિશાળી, હું તને આપેલું રાજ્ય તું ભોગવીશ. રાજાએ આમ કહ્યું ત્યારે એ મહાન પુરુએ,
તારુણ્યંદત્તવાનસ્મૈ જગ્રાહાસ્માજ્જરાં નૃપ । તતઃ કૃતે વિનિમયે વયસોસ્તાતપુત્રયોઃ
એણે પોતાની યુવાની તેને આપી અને મારી વૃદ્ધાવસ્થા લીધી, હે રાજા. એ રીતે પિતા અને પુત્ર વચ્ચે વયનું વિનિમય થયું.
તસ્માદ્વૃદ્ધતરઃ પૂરુઃ સર્વાંગેષુ વ્યદૃશ્યત । નૂતનત્વં ગતો રાજા યથા ષોડશવાર્ષિકઃ
એથી પુરુ બધાં અંગોમાં વધુ વૃદ્ધ દેખાવા લાગ્યો અને રાજા તો નવયૌવન પામ્યો, જાણે તે સોળ વર્ષનો યુવાન હોય.
રૂપેણ મહતાવિષ્ટો દ્વિતીય ઇવ મન્મથઃ । ધનૂરાજ્યં ચ છત્રં ચ વ્યજનં ચાસનં ગજમ્
મહાન સુંદરતા ધરાવતો, બીજા કામદેવ જેવો જણાઈ, તેણે રાજ્ય, રાજછત્ર, પંખો, સિંહાસન અને હાથી પ્રાપ્ત કર્યા.
કોશં દેશં બલં સર્વં ચામરં સ્યંદનં તથા । દદૌ તસ્ય મહારાજઃ પૂરોશ્ચૈવ મહાત્મનઃ
મહારાજાએ તેને ખજાનો, દેશ, આખું સેના, ચામરું અને રથ, તથા પુરોહિતપદ પણ આપ્યું, હે મહાત્મા.
કામાસક્તશ્ચ ધર્માત્મા તાં નારીમનુચિંતયન્ । તત્સરઃ સાગરપ્રખ્યંકામાખ્યં નહુષાત્મજઃ
ધર્મપ્રેમી હોવા છતાં, તે સ્ત્રીની ઇચ્છામાં મગ્ન રહી, સતત તેની જ વિચારણા કરતો; નહુષપુત્ર કામ નામના, સાગર જેટલા વિશાળ સરોવર પાસે ગયો.
અશ્રુબિંદુમતી યત્ર જગામ લઘુવિક્રમઃ । તાં દૃષ્ટ્વા તુ વિશાલાક્ષીં ચારુપીનપયોધરામ્
ત્યાં અશ્રુબિંદુમતી, ઝડપી પગલાં ભરતી પહોંચી; તેણે વિશાળ નેત્રો અને સુંદર, ભરાવદાર સ્તનો ધરાવતી તેને જોયી.
વિશાલાં ચ મહારાજઃ કંદર્પાકૃષ્ટમાનસઃ । રાજોવાચ- આગતોઽસ્મિ મહાભાગે વિશાલે ચારુલોચને
કામથી આકર્ષાયેલી મનથી રાજાએ વિશાળાને જોયા અને કહ્યું: 'હે ભાગ્યશાળી, વિશાળ નેત્રવાળી, હું તારા પાસે આવ્યો છું.'
જરાત્યાગઃકૃતો ભદ્રે તારુણ્યેન સમન્વિતઃ । યુવા ભૂત્વા સમાયાતો ભવત્વેષા મમાધુના
'હે શુભે, મેં વૃદ્ધાવસ્થાને ત્યજી દીધી છે અને યુવાની પ્રાપ્ત કરી છે; યુવાન બનીને તારી પાસે આવ્યો છું—હવે આ મારું થવું જોઈએ.'
યંયં હિ વાંછતે ચૈષા તંતં દદ્મિ ન સંશયઃ । વિશાલોવાચ- યદા ભવાન્સમાયાતો જરાં દુષ્ટાં વિહાય ચ
'તને જે જોઈએ તે હું નિશ્ચયે આપીશ—કોઈ શંકા નથી.' વિશાલાએ કહ્યું: 'તમે દુષ્ટ વૃદ્ધાવસ્થા ત્યજીને આવ્યા છો—'
દોષેણૈકેનલિપ્તોસિ ભવંતં નૈવ મન્યતે । રાજોવાચ- મમ દોષં વદસ્વ ત્વં યદિ જાનાસિ નિશ્ચિતમ્
'એક દોષથી તું દૂષિત થયો છે, તેથી હું તને સ્વીકારતી નથી.' રાજાએ કહ્યું: 'જો તને ચોક્કસ ખબર હોય તો મારો દોષ કહો.'
તં તુ દોષં પરિત્યક્ષ્યેગુણરૂપંનસંશયઃ
'હું એ દોષ છોડીને, ગુણ અને સુંદરતા ધરાવતો બની જઈશ—કોઈ શંકા નથી.'
ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણેભૂમિખંડેવેનોપાખ્યાનેમાતાપિતૃતીર્થવર્ણને યયાતિચરિતેઽષ્ટસપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ
આ રીતે શ્રીપદ્મપુરાણના ભૂમિકંડમાં માતાપિતા તીર્થ વર્ણન અને યયાતિચરિતના અઠ્ઠોતેરમા અધ્યાયનો અંત આવ્યો.
વિશાલોવાચ- શર્મિષ્ઠા યસ્ય વૈ ભાર્યા દેવયાની વરાનના । સૌભાગ્યં તત્ર વૈ દૃષ્ટમન્યથા નાસ્તિ ભૂપતે
વિશાલાએ કહ્યું: 'જેની પત્ની શર્મિષ્ઠા અને સુંદર મુખવાળી દેવયાની છે, એજ સાચું સૌભાગ્ય ધરાવે છે, હે રાજા; બીજે ક્યાંય નથી.'
તત્કથં ત્વં મહાભાગ અસ્યાઃ કાર્યવશો ભવેઃ । સપત્નજેન ભાવેન ભવાન્ભર્તા પ્રતિષ્ઠિતઃ
'તો પછી, હે મહાભાગ્યશાળી, તમે કેમ એની ઈચ્છા પર ચાલો છો? તમે તો પતિ હોવા છતાં, પત્ની-વૈરીની ભાવનાથી બંધાયેલા છો.'
સસર્પોસિ મહારાજ ભૂતલે ચંદનં યથા । સર્પૈશ્ચ વેષ્ટિતો રાજન્મહાચંદન એવ હિ
'હે રાજા, તમે ધરતી પરના ચંદન જેવા છો, પણ સાપોથી ઘેરાયેલા છો; જેમ મહાન ચંદન આસપાસ સાપો ઘેરી લે છે.'
તથા ત્વં વેષ્ટિતઃ સર્પૈઃ સપત્નીનામસંજ્ઞકૈઃ । વરમગ્નિપ્રવેશશ્ચ શિખાગ્રાત્પતનં વરમ્
'એ જ રીતે, તમે પણ સહપત્નીઓ નામના સાપોથી ઘેરાયેલા છો; એથી અગ્નિમાં પ્રવેશવું કે શિખર પરથી પડવું વધુ સારું.'
રૂપતેજઃ સમાયુક્તં સપત્નીસહિતં પ્રિયમ્ । ન વરં તાદૃશં કાંતં સપત્નીવિષસંયુતમ્
'સુંદરતા અને તેજ ધરાવતો, પણ સહપત્નીઓ સાથે રહેલો પ્રિયજન પસંદ કરવો યોગ્ય નથી—એવો પ્રિયજન, સહપત્નીઓના ઝેર સાથે જોડાયેલો, શ્રેષ્ઠ નથી.'
તસ્માન્ન મન્યતે કાંતં ભવંતં ગુણસાગરમ્ । રાજોવાચ- દેવયાન્યા ન મે કાર્યં શર્મિષ્ઠયા વરાનને
'એથી, ગુણોના સાગર હોવા છતાં, તે તમને પ્રિય માનતી નથી.' રાજાએ કહ્યું: 'મારે દેવયાની કે શર્મિષ્ઠા સાથે કોઈ કામ નથી, હે સુંદર મુખવાળી.'
ઇત્યર્થં પશ્ય મે કોશં સત્વધર્મસમન્વિતમ્ । અશ્રુબિંદુમત્યુવાચ- અહં રાજ્યસ્ય ભોક્ત્રી ચ તવ કાયસ્ય ભૂપતે
'આ માટે, મારો સત્વ અને ધર્મથી ભરેલો ખજાનો જો.' અશ્રુબિંદુમતીએ કહ્યું: 'હું રાજ્ય અને તારા શરીરની પણ ભોગવટ કરનારી છું, હે રાજા.'
યદ્યદ્વદામ્યહં ભૂપ તત્તત્કાર્યં ત્વયા ધ્રુવમ્ । ઇત્યર્થે મમ દેહિ સ્વં કરં ત્વં ધર્મવત્સલ
'હું જે કહું, એ બધું તારે ચોક્કસ કરવું જ પડશે, હે રાજા; આથી, હે ધર્મપ્રેમી, તું તારો હાથ મને આપ.'
બહુધર્મસમોપેતં ચારુલક્ષણસંયુતમ્ । રાજોવાચ- અન્ય ભાર્યાં ન વિંદામિ ત્વાં વિના વરવર્ણિનિ
ઘણા સારા ગુણો અને સુંદર લક્ષણોથી યુક્ત, રાજાએ કહ્યું: હે સુંદર રંગવાળી, તારા સિવાય હું બીજી પત્ની કદી લઉં નહીં.
રાજ્યં ચ સકલામુર્વીં મમ કાયં વરાનને । સકોશં ભુંક્ષ્વ ચાર્વંગિ એષ દત્તઃ કરસ્તવ
હે સુંદર ચહેરાવાળી, તું આખું રાજ્ય, આખી ધરતી અને મારું શરીર પણ ભોગવી શકે છે; તું ત્રેપે, તારો ખજાનો પણ તારો છે—હું તને મારું હાથ આપું છું.
યદેવ ભાષસે ભદ્રે તદેવં તુ કરોમ્યહમ્ । અશ્રુબિંદુમત્યુવાચ- અનેનાપિ મહાભાગ તવ ભાર્યા ભવામ્યહમ્
હે શુભે, તું જે કહેશે એ હું કરું છું. અશ્રુબિંદુમતીએ કહ્યું: હે મહાભાગ્યશાળી, આથી પણ હું તારી પત્ની બની છું.
એવમાકર્ણ્ય રાજેંદ્રો હર્ષવ્યાકુલલોચનઃ । ગાંધર્વેણ વિવાહેન યયાતિઃ પૃથિવીપતિઃ
આ સાંભળીને રાજા યયાતિના આંખોમાં આનંદ છલકાયો અને તેણે ગાંધર્વ વિધિથી તેનો વિવાહ કર્યો.
ઉપયેમે સુતાં પુણ્યાં મન્મથસ્ય નરોત્તમ । તયા સાર્દ્ધં મહાત્મા વૈ રમતે નૃપનંદનઃ
મનમથની પુણ્યવંતી દીકરીને મહાન આત્માવાળા રાજકુમારે પત્ની રૂપે સ્વીકારી અને તેના સાથે આનંદ માણ્યો.
સાગરસ્ય ચ તીરેષુ વનેષૂપવનેષુ ચ । પર્વતેષુ ચ રમ્યેષુ સરિત્સુ ચ તયા સહ
સમુદ્રકાંઠે, વનોમાં, ઉપવનોમાં, સુંદર પર્વતો પર અને નદીઓ કિનારે તેણે તેના સાથે આનંદ કર્યો.