જરા પશ્ચાત્સમુત્પન્ના અશ્રુભ્યો નૃપસત્તમ । વિયોગો નામ દુર્મેધાસ્તેભ્યો જજ્ઞે પ્રણાશકઃ
એ આંસુઓમાંથી, રાજાશ્રેષ્ઠ, પછી વૃદ્ધાવસ્થા જન્મી; અને એમાંથી 'વિયોગ' નામનો વિનાશક દુઃખ પણ ઉત્પન્ન થયો.
દુઃખસંતાપકૌ ચોભૌ જજ્ઞાતે દારુણૌ તદા । મૂર્છા નામ તતો જજ્ઞે દારુણા સુખનાશિની
એમાંથી બે ભયાનક દુઃખ અને પીડા ઉત્પન્ન થયા; પછી 'મૂર્છા' નામની ભયાનક સુખનાશક અવસ્થા જન્મી.
શોકાજ્જજ્ઞે મહારાજ કામજ્વરોથ વિભ્રમઃ । પ્રલાપો વિહ્વલશ્ચૈવ ઉન્માદો મૃત્યુરેવ ચ
શોકમાંથી, મહારાજા, કામજ્વર, ભ્રમ, પ્રલાપ, વ્યાકુલતા, ઉન્માદ અને મૃત્યુ પણ જન્મ્યા.
તસ્યાશ્ચ અશ્રુબિંદુભ્યો જજ્ઞિરે વિશ્વનાશકાઃ । રત્યાઃ પાર્શ્વે સમુત્પન્નાઃ સર્વે તાપાંગધારિણઃ
એના આંસુના ટીપાંઓમાંથી વિશ્વના વિનાશક, સર્વે તાપના લક્ષણો ધરાવતા, રતિના બાજુએ પ્રગટ થયા.
મૂર્તિમંતો મહારાજ સદ્ભાવગુણસંયુતાઃ । કામ એષ સમાયાતઃ કેનાપ્યુક્તં તદા નૃપ
એ બધા રૂપ ધારણ કરીને, સારા ગુણોથી યુક્ત, મહારાજા, પ્રગટ થયા; એ સમયે કોઈએ કહ્યું: 'આ છે કામ, જે આવી ગયો છે.'
મહાનંદેન સંયુક્તા દૃષ્ટ્વા કામં સમાગતમ્ । નેત્રાભ્યામશ્રુપૂર્ણાભ્યાં પતિતા અશ્રુબિન્દવઃ
કામને પાછો આવતો જોઈ રતિ મહાન આનંદથી ભરાઈ ગઈ; એની આંખોમાંથી આનંદના આંસુઓ વરસ્યા.
અપ્સુ મધ્યે મહારાજ ચાપલ્યાજ્જજ્ઞિરે પ્રજાઃ । પ્રીતિર્નામ તદા જજ્ઞે ખ્યાતિર્લજ્જા નરોત્તમ
પાણીની વચ્ચે, રાજા, ચંચળતાથી અનેક જીવો જન્મ્યા; એ સમયે પ્રેમ, પ્રતિષ્ઠા અને લાજ પણ પ્રગટ થઈ, હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ.
તેભ્યો જજ્ઞે મહાનંદ શાંતિશ્ચાન્યા નૃપોત્તમ । જજ્ઞાતે દ્વે શુભે કન્યે સુખસંભોગદાયિકે
એમાંથી મહાનંદ અને શાંતિ નામની બીજું એક કન્યા જન્મી, હે રાજા; બે શુભ કન્યાઓ જન્મી, જે સુખ અને આનંદ આપનારી હતી.
લીલાક્રીડા મનોભાવ સંયોગસ્તુ મહાન્નૃપ । રત્યાસ્તુ વામનેત્રાદ્વૈ આનંદાદશ્રુબિંદવઃ
લીલા, ક્રીડા અને મનનો મિલન, હે મહાન રાજા; રતિના ડાબા નેત્રમાંથી આનંદના અશ્રુબિંદુઓ પડ્યા.
જલાંતે પતિતા રાજંસ્તસ્માજ્જજ્ઞે સુપંકજમ્ । તસ્માત્સુપંકજાજ્જાતા ઇયં નારી વરાનના
પાણીના કિનારે, રાજા, એ અશ્રુબિંદુઓ પડ્યા અને ત્યાંથી સુંદર કમળ ઉગ્યું; એ કમળમાંથી આ સુંદર મુખવાળી સ્ત્રી જન્મી.
અશ્રુબિંદુમતી નામ રતિપુત્રી નરોત્તમ । તસ્યાઃ પ્રીત્યા સુખં કૃત્વા નિત્યં વર્ત્તે સમીપગા
આ રતિની પુત્રી છે, તેનું નામ અશ્રુબિંદુમતી છે, હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ; તેની પ્રીતિથી એ હંમેશા નજીક રહે છે અને સુખ આપે છે.
સખીભાવસ્વભાવેન સંહૃષ્ટા સર્વદા શુભા । વિશાલા નામ મે ખ્યાતં વરુણસ્ય સુતા નૃપ
મિત્રતાના સ્વભાવથી એ હંમેશા આનંદિત અને શુભ છે; તેનું નામ વિશાળા છે, જે વરુણની પુત્રી તરીકે જાણીતી છે, હે રાજા.
અસ્યાશ્ચાંતે પ્રવર્તામિ સ્નેહાત્સ્નિગ્ધાસ્મિ સર્વદા । એતત્તે સર્વમાખ્યાતમસ્યાશ્ચાત્મન એવ તે
આની વાર્તાના અંતે, હું પ્રેમથી હંમેશા સ્નેહાળ બનીને વર્તું છું; આ બધું મેં તને કહી દીધું, જે આ અને તારા વિષયક છે.
તપશ્ચચાર રાજેંદ્ર પતિકામા વરાનના । રાજોવાચ- સર્વમેવ ત્વયાખ્યાતં મયા જ્ઞાતં શુભે શૃણુ
પતિની ઇચ્છાથી, આ સુંદર મુખવાળી સ્ત્રીએ તપ કર્યો, હે રાજેન્દ્ર; રાજાએ કહ્યું—તમે બધું કહી દીધું છે, શુભે, હું સમજી ગયો, હવે સાંભળ.
મામેવં હિ ભજત્વેષા રતિપુત્રી વરાનના । યમેષા વાંછતે બાલા તત્સર્વં તુ દદામ્યહમ્
આ રતિપુત્રી, સુંદર મુખવાળી, મને આ રીતે ભજે; જે કંઈ આ કન્યા ઇચ્છે છે, હું બધું આપીશ.
તથા કુરુષ્વ કલ્યાણિ યથા મે વશ્યતાં વ્રજેત્ । વિશાલોવાચ- અસ્યા વ્રતં પ્રવક્ષ્યામિ તદાકર્ણય ભૂપતે
એવું કર, કલ્યાણી, કે એ મારી આજ્ઞામાં આવે; વિશાળાએ કહ્યું—હું એની વ્રત કહું છું, રાજા, એ સાંભળ.
પુરુષં યૌવનોપેતં સર્વજ્ઞં વીરલક્ષણમ્ । દેવરાજસમં રાજન્ધર્માચારસમન્વિતમ્
યુવાન, સર્વજ્ઞ, વીરલક્ષણો ધરાવતો, દેવરાજ સમાન, અને ધર્મમાં સ્થિર એવો પુરુષ, હે રાજા.
તેજસ્વિનં મહાપ્રાજ્ઞં દાતારં યજ્વિનાં વરમ્ । ગુણાનાં ધર્મભાવસ્ય જ્ઞાતારં પુણ્યભાજનમ્
પ્રભાશાળી, મહાપંડિત, દાનમાં અગ્રગણ્ય, યજ્ઞોમાં શ્રેષ્ઠ, ગુણ અને ધર્મના તત્વને જાણનાર, પુણ્યથી ભરપૂર.
લોક ઇંદ્રસમં રાજન્સુયજ્ઞૈર્ધર્મતત્પરમ્ । સર્વૈશ્વર્યસમોપેતં નારાયણમિવાપરમ્
લોકોમાં ઇન્દ્ર સમાન, શ્રેષ્ઠ યજ્ઞો અને ધર્મમાં તત્પર, સર્વ ઐશ્વર્યથી યુક્ત, બીજા નારાયણ જેવો, હે રાજા.
દેવાનાં સુપ્રિયં નિત્યં બ્રાહ્મણાનામતિપ્રિયમ્ । બ્રહ્મણ્યં વેદતત્ત્વજ્ઞં ત્રૈલોક્યે ખ્યાતવિક્રમમ્
દેવતાઓને હંમેશા પ્રિય, બ્રાહ્મણોને અત્યંત પ્રિય, બ્રહ્મણ્ય, વેદના તત્વને જાણનાર, ત્રિલોકમાં વિખ્યાત પરાક્રમી.
એવંગુણૈઃ સમુપેતં ત્રૈલોક્યેન પ્રપૂજિતમ્ । સુમતિં સુપ્રિયં કાંતં મનસા વરમીપ્સતિ
આવા ગુણોથી યુક્ત, ત્રિલોકથી પૂજિત, એ મનથી બુદ્ધિશાળી, અત્યંત પ્રિય અને રૂપાળો પતિ ઇચ્છે છે.
યયાતિરુવાચ- એવં ગુણૈઃ સમુપેતં વિદ્ધિ મામિહ ચાગતમ્ । અસ્યાનુરૂપો ભર્ત્તાહં સૃષ્ટો ધાત્રા ન સંશયઃ
યયાતીએ કહ્યું—મને જાણો, જે આવા ગુણોથી યુક્ત થઈ અહીં આવ્યો છે; હું એના યોગ્ય પતિ છું, સૃષ્ટિકર્તાએ મને એ માટે જ બનાવ્યો છે, તેમાં શંકા નથી.
વિશાલોવાચ- ભવંતં પુણ્યસંવૃદ્ધં જાને રાજઞ્જગત્ત્રયે । પૂર્વોક્તા યે ગુણાઃ સર્વે મયોક્તાઃ સંતિ તે ત્વયિ
વિશાળાએ કહ્યું—હું તને જાણું છું, હે રાજા, ત્રણે લોકમાં પુણ્યથી વધેલો; પહેલાં જે ગુણો મેં કહ્યા, એ બધા તારા અંદર છે.
એકેનાપિ ચ દોષેણ ત્વામેષા હિ ન મન્યતે । એષ મે સંશયો જાતો ભવાન્વિષ્ણુમયો નૃપ
ફક્ત એક ખામીના કારણે એ તને પસંદ કરતી નથી; એ જ મારું સંશય છે, હે રાજા—તુ તો વિષ્ણુ સ્વરૂપ છે.
યયાતિરુવાચ- સમાચક્ષ્વ મહાદોષં યમેષા નાનુમન્યતે । તત્ત્વેન ચારુસર્વાંગી પ્રસાદસુમુખી ભવ
યયાતિએ કહ્યું: હે સુંદરાંગી, મને સ્પષ્ટ કહી દો કે એ કયો મોટો દોષ છે જેને યમરાજ માનતા નથી. હે સૌમ્યમુખી, સાચું કહો અને તમારું પ્રસન્ન ચહેરું મને બતાવો.
વિશાલોવાચ- આત્મદોષં ન જાનાસિ કસ્માત્ત્વં જગતીપતે । જરયા વ્યાપ્તકાયસ્ત્વમનેનેયં ન મન્યતે
વિશાલાએ કહ્યું: હે ધરતીના રાજા, તમે પોતાનો દોષ ઓળખતા નથી. તમારી આખી દેહ વૃદ્ધાપથી ઘેરાઈ ગઈ છે, એ માટે જ એ સ્ત્રી તમને સ્વીકારતી નથી.
એવં શ્રુત્વા મહદ્વાક્યમપ્રિયં જગતીપતિઃ । દુઃખેન મહતાવિષ્ટસ્તામુવાચ પુનર્નૃપઃ
આવી કડવી અને ભારે વાત સાંભળી, ધરતીના રાજાને ખૂબ દુઃખ થયું અને રાજાએ ફરી એ સ્ત્રીને કહ્યું.
જરાદોષો ન મે ભદ્રે સંસર્ગાત્કસ્યચિત્કદા । સમુદ્ભૂતં મમાંગે વૈ તં ન જાને જરાગમમ્
યયાતિએ કહ્યું: હે ભદ્રે, મારા શરીરમાં વૃદ્ધાપનો કોઈ દોષ ક્યારેય કોઈના સંપર્કથી આવ્યો નથી, મને ખબર નથી કે આ વૃદ્ધાપ મને કેવી રીતે આવી ગઈ.
યં યં હિ વાંછતે ચૈષા ત્રૈલોક્યે દુર્લભં શુભે । તમસ્યૈ દાતુકામોહં વ્રિયતાં વર ઉત્તમઃ
જે કંઈ એ સ્ત્રી ઈચ્છે છે, ત્રણે લોકમાં દુર્લભ હોય તો પણ, હું એને આપવાનો ઇચ્છુક છું. એ શ્રેષ્ઠ વર માંગે.
વિશાલોવાચ- જરાહીનો યદા સ્યાસ્ત્વં તદા તે સુપ્રિયા ભવેત્ । એતદ્વિનિશ્ચિતં રાજન્સત્યં સત્યં વદામ્યહમ્
વિશાલાએ કહ્યું: હે રાજા, જ્યારે તમે વૃદ્ધાપથી મુક્ત થશો ત્યારે એ સ્ત્રી તમને સાચે જ પસંદ કરશે. આ નિશ્ચિત છે, હું સાચું કહું છું, ખરેખર સાચું.