દેવાન્મુનિગણાન્સર્વાન્દૈત્યાન્ગંધર્વકિન્નરાન્ । તાં દૃષ્ટ્વા સ વિશાલાક્ષીં રૂપતેજોપશાલિનીમ્
એવી વિશાળ ને સુંદર આંખો ધરાવતી સ્ત્રીને જોઈને, દેવો, ઋષિગણો, દૈત્યો, ગંધર્વો અને કિન્નરો—all stunned and captivated by her તેજસ્વી રૂપ.
સંસારે નાસ્તિ ચૈવાન્યા નારીદૃશી ચરાચરે । પુરા નટો જરાયુક્તો નૃપતેઃ કાયમેવ હિ
આ સંસારમાં આવી બીજી કોઈ ચાલતી કે અચલ સ્ત્રી નથી. પહેલાં તો એક વૃદ્ધ નટ રાજાના શરીરમાં જીવંત દેખાતો હતો.
સંચારિતો મહાકામસ્તદાસૌ પ્રકટોભવત્ । ઘૃતં સ્પૃષ્ટ્વા યથા વહ્ની રશ્મિવાન્સંપ્રજાયતે
પછી તો મહાન કામના જગાઈ અને સ્પષ્ટ દેખાઈ, જેમ ઘીનો સ્પર્શ થતાં અગ્નિ તેજસ્વી બની ઊઠે છે.
તાં ચ દૃષ્ટ્વા તથા કામસ્તત્કાયાત્પ્રકટોઽભવત્ । મન્મથાવિષ્ટચિત્તોસૌ તાં દૃષ્ટ્વા ચારુલોચનામ્
એવી રીતે તેને જોઈને કામ રાજાના શરીરમાં સ્પષ્ટ દેખાવા લાગ્યું; મનમાં કામના ઘેરાઈ ગઈ, કારણ કે તે સુંદર આંખોવાળી યુવતી હતી.
ઈદૃગ્રૂપા ન દૃષ્ટા મે યુવતી વિશ્વમોહિની । ચિંતયિત્વા ક્ષણં રાજા કામસંસક્તમાનસઃ
આવી રૂપાળી, સમગ્ર જગતને મોહી લે તેવી યુવતી મેં ક્યારેય જોઈ નથી; રાજા કામનામાં લીન થઈને ક્ષણભર વિચારતો રહ્યો.
તસ્યાઃ સવિરહેણાપિ લુબ્ધોભૂન્નૃપતિસ્તદા । કામાગ્નિના દહ્યમાનઃ કામજ્વરેણપીડિતઃ
તેની વિરુદ્ધમાં પણ રાજા તેની તરફ આકર્ષિત રહ્યો; કામાગ્નિમાં દઝાતો અને કામજ્વરે પીડાતો રહ્યો.
કથં સ્યાન્મમ ચૈવેયં કથં ભાવો ભવિષ્યતિ । યદા માં ગૂહતે બાલા પદ્માસ્યા પદ્મલોચના
આ યુવતી કેવી રીતે મારી બની શકે? આવું ભાવ ક્યારે ઉદ્ભવશે—જ્યારે એ કમળમુખી, કમળનેત્રવાળી કન્યા મને આલિંગન આપશે?
યદીયં પ્રાપ્યતે તર્હિ સફલં જીવિતં ભવેત્ । એવં વિચિંત્ય ધર્માત્મા યયાતિઃ પૃથિવીપતિઃ
જો એ મને મળે તો જ જીવનનું ફળ મળશે—આવી રીતે વિચારતા ધર્મનિષ્ઠ પૃથ્વીના રાજા યયાતિએ—
તામુવાચ વરારોહાં કા ત્વં કસ્યાપિ વા શુભે । પૂર્વં દૃષ્ટા તુ યા નારી સા દૃષ્ટા પુનરેવ ચ
તે સુંદરાંગી સ્ત્રીને પૂછ્યું: 'તું કોણ છે? કોની પુત્રી છે, શુભે? જે સ્ત્રીને પહેલાં જોયી, એ ફરીથી આજે સામે આવી છે.'
તાં પપ્રચ્છ સ ધર્માત્મા કા ચેયં તવ પાર્શ્વગા । સર્વં કથય કલ્યાણિ અહં હિ નહુષાત્મજઃ
પછી ધર્મનિષ્ઠ રાજાએ પૂછ્યું: 'આ તારી બાજુમાં કોણ છે? બધું કહો, કલ્યાણી, હું નહુષનો પુત્ર છું.'
સોમવંશપ્રસૂતોહં સપ્તદ્વીપાધિપઃ શુભે । યયાતિર્નામ મે દેવિ ખ્યાતોહં ભુવનત્રયે
'હું સોમવંશમાં જન્મેલો છું, સાત દ્વીપનો અધિપતિ છું, શુભે; મારું નામ યયાતિ છે, અને હું ત્રણેય લોકમાં પ્રસિદ્ધ છું, દેવી.'
તવ સંગમને ચેતો ભાવમેવં પ્રવાંછતે । દેહિ મે સંગમં ભદ્રે કુરુ સુપ્રિયમેવ હિ
'મારું હૃદય તારી સાથે મિલન માટે તરસે છે; ભદ્રે, મને તારો સંગ આપ, અને જે મને સૌથી વધુ આનંદ આપે એ કર.'
યં યં હિ વાંછસે ભદ્રે તદ્દદામિ ન સંશયઃ । દુર્જયેનાપિ કામેન હતોહં વરવર્ણિનિ
'ભદ્રે, તું જે ઇચ્છે એ હું નિશ્ચયે આપીશ; અપરાજિત કામથી હું તારી સામે હારી ગયો છું, સુંદરવર્ણે.'
તસ્માત્ત્રાહિ સુદીનં માં પ્રપન્નં શરણં તવ । રાજ્યં ચ સકલામુર્વીં શરીરમપિ ચાત્મનઃ
'તેથી, હું તારી શરણે આવ્યો છું, દુઃખી છું, મને બચાવ; મારું રાજ્ય, આખી પૃથ્વી, અને પોતાનું શરીર પણ તને અર્પણ કરું છું.'
સંગમે તવ દાસ્યામિ ત્રૈલોક્યમિદમેવ તે । તસ્ય રાજ્ઞો વચઃ શ્રુત્વા સા સ્ત્રી પદ્મનિભાનના
'તારા સંગ માટે હું તને આખું ત્રિલોક પણ આપી દઈશ.' રાજાના આ વચન સાંભળી, કમળમુખી એ સ્ત્રી—
વિશાલાં સ્વસખીં પ્રાહ બ્રૂહિ રાજાનમાગતમ્ । નામ ચોત્પત્તિસ્થાનં ચ પિતરં માતરં શુભે
પોતાની સખી વિશાલાને કહ્યું: 'આ આવેલા રાજાને તું તું પોતાનું નામ, જન્મસ્થળ, પિતા અને માતા વિશે કહો, શુભે.'
મમાપિ ભાવમેકાગ્રમસ્યાગ્રે ચ નિવેદય । તસ્યાશ્ચ વાંછિતં જ્ઞાત્વા વિશાલા ભૂપતિં તદા
'મારો એકાગ્ર ભાવ પણ રાજા સમક્ષ જણાવી દે; અને તેની ઈચ્છા જાણી, વિશાલાએ પછી રાજાને કહ્યું—'
ઉવાચ મધુરાલાપૈઃ શ્રૂયતાં નૃપનંદન । વિશાલોવાચ- કામ એષ પુરા દગ્ધો દેવદેવેન શંભુના
મીઠા શબ્દોમાં કહ્યું: 'રાજાનંદન, સાંભળો.' વિશાલાએ કહ્યું: 'આ કામ તો પહેલાં દેવોના દેવ શંભુએ દહન કર્યો હતો—'
રુરોદ સા રતિર્દુઃખાદ્ભર્ત્રાહીનાપિ સુસ્વરમ્ । અસ્મિન્સરસિ રાજેંદ્ર સા રતિર્ન્યવસત્તદા
પતિથી વિયોગ પામેલી રતિએ દુઃખથી મીઠા સ્વરે રડવાનું શરૂ કર્યું, રાજા. એ જ સરોવર પાસે રતિ રહી ગઈ.
તસ્ય પ્રલાપમેવં સા સુસ્વરં કરુણાન્વિતમ્ । સમાકર્ણ્ય તતો દેવાઃ કૃપયા પરયાન્વિતાઃ
એમના કરુણ અને મીઠા રડવાનો અવાજ સાંભળી દેવતાઓનું હૃદય દયાથી પલળી ગયું.
સંજાતા રાજરાજેંદ્ર શંકરં વાક્યમબ્રુવન્ । જીવયસ્વ મહાદેવ પુનરેવ મનોભવમ્
પછી, રાજાઓના રાજા, તેઓ શંકર પાસે ગયા અને કહ્યું: 'મહાદેવ, કૃપા કરીને મનોભવને ફરીથી જીવંત કરો.'
વરાકીયં મહાભાગ ભર્તૃહીના હિ કીદૃશી । કામેનાપિ સમાયુક્તામસ્મત્સ્નેહાત્કુરુષ્વ હિ
'આ મહાભાગ્યવતી સ્ત્રી પતિ વિના કેટલી દયનીય છે! એમાં કામ તો છે જ, પણ અમારે માટે કૃપા કરીને એને આ વરદાન આપો.'
તચ્છ્રુત્વા ચ વચઃ પ્રાહ જીવયામિ મનોભવમ્ । કાયેનાપિ વિહીનોયં પંચબાણો મનોભવઃ
આ વાત સાંભળી મહાદેવે કહ્યું: 'હું મનોભવને જીવંત કરીશ. એના શરીર વિના પણ, પાંચ બાણવાળો મનોભવ જીવતો રહેશે.'
ભવિષ્યતિ ન સંદેહો માધવસ્ય સખા પુનઃ । દિવ્યેનાપિ શરીરેણ વર્તયિષ્યતિ નાન્યથા
એ ફરીથી માધવનો સાથી બનશે, એમાં કોઈ શંકા નથી; એ દિવ્ય શરીરથી જ રહેશે, બીજું રીતે નહીં.
મહાદેવપ્રસાદાચ્ચ મીનકેતુઃ સ જીવિતઃ । આશીર્ભિરભિનંદ્યૈવં દેવ્યાઃ કામં નરોત્તમ
મહાદેવની કૃપાથી મીનકેતુ જીવતો થયો; એ રીતે દેવીએ આશીર્વાદ આપી કામમાં આનંદ માણ્યો, પુરુષશ્રેષ્ઠ.
ગચ્છ કામ પ્રવર્તસ્વ પ્રિયયા સહ નિત્યશઃ । એવમાહ મહાતેજાઃ સ્થિતિસંહારકારકઃ
'કામ, હવે તું તારી પ્રિય સાથે હંમેશાં એકસાથે રહીને કાર્ય કર,' એમ સર્વસૃષ્ટિના સર્જક અને સંહારક મહાતેજસ્વીએ કહ્યું.
પુનઃ કામઃ સરઃપ્રાપ્તો યત્રાસ્તે દુઃખિતા રતિઃ । ઇદં કામસરો રાજન્રતિરત્ર સુસંસ્થિતા
પછી કામ ફરી એ સરોવરે ગયો જ્યાં દુઃખી રતિ રહી હતી; રાજા, આ છે કામનું સરોવર, જ્યાં રતિ સુખથી વસે છે.
દગ્ધે સતિ મહાભાગે મન્મથે દુઃખધર્ષિતા । રત્યાઃ કોપાત્સમુત્પન્નઃ પાવકો દારુણાકૃતિઃ
મહાભાગ્યવતી, જ્યારે મનમથ દાઝી ગયા ત્યારે દુઃખથી વ્યાકુળ રતિના ક્રોધથી ભયાનક અગ્નિ પ્રગટ થયો.
અતીવદગ્ધા તેનાપિ સા રતિર્મોહમૂર્છિતા । અશ્રુપાતં મુમોચાથ ભર્તૃહીના નરોત્તમ
એ અગ્નિથી રતિ પણ ખુબ દાઝાઈ ગઈ અને મોહમાં પડી, પતિ વિહોણી રતિએ આંસુ વહાવ્યા, પુરુષશ્રેષ્ઠ.
નેત્રાભ્યાં હિ જલે તસ્યાઃ પતિતા અશ્રુબિંદવઃ । તેભ્યો જાતો મહાશોકઃ સર્વસૌખ્યપ્રણાશકઃ
એના આંખોમાંથી આંસુના ટીપાં પડ્યા; એમાંથી મોટું દુઃખ ઉત્પન્ન થયું, જે સર્વ સુખનો નાશક છે.