નેપથ્યાંતશ્ચરી રાજન્સા તસ્મિન્નૃત્યકર્મણિ । મકરંદો મહાપ્રાજ્ઞઃ ક્ષોભયામાસ ભૂપતિમ્
રાજા, એ નૃત્યમાં રતિ પૃષ્ઠભૂમિમાં ફરતી હતી; મહાપ્રજ્ઞ મકરંદે રાજાને ઉશ્કેરવા શરૂ કર્યું.
યથાયથા પશ્યતિ નૃત્યમુત્તમં ગીતં સમાકર્ણતિ સ ક્ષિતીશઃ । તથાતથા મોહિતવાન્સ ભૂપતિં નટીપ્રણીતેન મહાનુભાવઃ
જેમ જેમ રાજા ઉત્તમ નૃત્ય અને ગીત સાંભળતો ગયો, તેમ તેમ તે મહાન નટિની રજૂઆતથી વધુ મોહિત થયો.
ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે ભૂમિખંડે વેનોપાખ્યાને માતાપિતૃતીર્થે યયાતિચરિત્રે ષટ્સપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ
આ રીતે શ્રીપદ્મપુરાણના ભૂમિકંડના વેનોપાખ્યાનમાં માતાપિતૃ તીર્થે યયાતિની કથા નો છટ્ઠોતેર અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.
સુકર્મોવાચ- કામસ્ય ગીતલાસ્યેન હાસ્યેન લલિતેન ચ । મોહિતો રાજરાજેંદ્રો નટરૂપેણ પિપ્પલ
સુકર્માએ કહ્યું: કામદેવના ગીત, નૃત્ય, હાસ્ય અને કળાથી, રાજાઓના રાજા પિપ્પલાને નટના રૂપે મોહિત કરી દીધો.
કૃત્વા મૂત્રં પુરીષં ચ સ રાજા નહુષાત્મજઃ । અકૃત્વા પાદયોઃ શૌચમાસને ઉપવિષ્ટવાન્
નહુષના પુત્ર એ રાજાએ મૂત્ર અને વિસર્જન કર્યા પછી પગ ધોઈયા વિના પોતાના આસન પર બેસી ગયો.
તદંતરં તુ સંપ્રાપ્ય સંચચાર જરા નૃપમ્ । કામેનાપિ નૃપશ્રેષ્ઠ ઇંદ્રકાર્યં કૃતં હિતમ્
એ વચ્ચે જ રાજામાં વૃદ્ધાવસ્થા આવી ગઈ; છતાં, રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, ઈન્દ્રનું કાર્ય તેના હિત માટે પૂર્ણ થયું.
નિવૃત્તે નાટકે તસ્મિન્ગતેષુ તેષુ ભૂપતિઃ । જરાભિભૂતો ધર્માત્મા કામસંસક્તમાનસઃ
જ્યારે નાટક પૂર્ણ થયું અને બધા લોકો ચાલ્યા ગયા, ત્યારે ધર્મપ્રિય રાજા વૃદ્ધાવસ્થાથી પીડાયેલો હતો અને તેનું મન કામમાં લાગી ગયું હતું.
મોહિતઃ કામમોહેન વિહ્વલો વિકલેંદ્રિયઃ । અતીવ મુગ્ધો ધર્માત્મા વિષયૈશ્ચાપવાહિતઃ
કામના મોહથી મોહિત થઈ, ઈન્દ્રિયો દુર્બળ થઈ ગઈ, અને ધર્મપ્રિય રાજા અત્યંત મોહિત થઈ વિષયસુખોમાં વહેતો ગયો.
એકદા તુ ગતો રાજા મૃગયા વ્યસનાતુરઃ । વને ચ ક્રીડતે સોપિ મોહરાગવશં ગતઃ
એક વખત રાજા શિકારની લતથી પીડાઈને જંગલમાં ગયો અને ત્યાં મોહ અને રાગના વશમાં આવી રમતો રહ્યો.
સરસં ક્રીડમાનસ્ય નૃપતેશ્ચ મહાત્મનઃ । મૃગશ્ચૈકઃ સમાયાતશ્ચતુઃશૃંગો હ્યનૌપમઃ
જ્યારે મહાન આત્માવાળા રાજા સરોવર પાસે રમતો હતો, ત્યારે એક અનોખો ચાર શિંગાળો હરણ ત્યાં આવ્યો.
સર્વાંગસુંદરો રાજન્હેમરૂપતનૂરુહઃ । રત્નજ્યોતિઃ સુચિત્રાંગો દર્શનીયો મનોહરઃ
હે રાજા, એ હરણના બધા અંગ સુંદર હતા, તેનો વાળ સોનાની જેમ ઝગમગતો હતો, રત્નોની જેમ તેજસ્વી, અદભુત આકારવાળું અને જોવામાં મનોહર હતું.
અભ્યધાવત્સ વેગેન બાણપાણિર્ધનુર્દ્ધરઃ । ઇત્યમન્યત મેધાવી કોપિ દૈત્યઃ સમાગતઃ
ધનુષ અને બાણ હાથમાં લઈને એ રાજા ઝડપથી હરણ તરફ દોડી ગયો અને વિચાર્યું, 'ખરેખર કોઈ ચતુર દૈત્ય અહીં આવ્યો છે.'
મૃગેણ ચ સ તેનાપિ દૂરમાકર્ષિતો નૃપઃ । ગતઃ સરથવેગેન શ્રમેણ પરિખેદિતઃ
એ હરણ પાછળ દોડતા-દોડતા રાજા દૂર સુધી ખેંચાઈ ગયો અને રથની ઝડપથી ગયો, પણ થાકથી ખૂબ જ કંટાળાઈ ગયો.
વીક્ષમાણસ્ય તસ્યાપિ મૃગશ્ચાંતરધીયત । સ પશ્યતિ વનં તત્ર નંદંનોપમમદ્ભુતમ્
જ્યારે એ રાજા ચારે બાજુ જોઈ રહ્યો હતો, ત્યારે હરણ અદૃશ્ય થઈ ગયું; ત્યાં તેણે નંદનવન જેવું અદભુત જંગલ જોયું.
ચારુવૃક્ષસમાકીર્ણં ભૂતપંચકશોભિતમ્ । ગુરુભિશ્ચંદનૈઃ પુણ્યૈઃ કદલીખંડમંડિતૈઃ
એ જંગલ સુંદર વૃક્ષોથી ભરેલું હતું, પાંચ તત્વોથી શોભિત હતું, અને પુણ્યવાન ચંદન તથા કેળાના ઝાડના જૂથોથી સજ્જ હતું.
બકુલાશોકપુંનાગૈર્નાલિકેરૈશ્ચ તિંદુકૈઃ । પૂગીફલૈશ્ચ ખર્જૂરૈઃ કુમુદૈઃ સપ્તપર્ણકૈઃ
ત્યાં બકુલ, અશોક, પુન્નાગ, નાળિયેર, તિંડુક, પૂગી, ખજુર, કુમુદ અને સપ્તપર્ણના વૃક્ષો હતા.
પુષ્પિતૈઃ કર્ણિકારૈશ્ચ નાનાવૃક્ષૈઃ સદાફલૈઃ । પુષ્પિતામોદસંયુક્તૈઃ કેતકૈઃ પાટલૈસ્તતઃ
ત્યાં ફૂલેલા કર્ણિકાર અને અનેક પ્રકારના સદા ફળ આપતા વૃક્ષો હતા, અને ચારે બાજુ સુગંધિત કેતકી અને પાટલના ફૂલો ફૂલેલા હતા.
વીક્ષમાણો મહારાજ દદર્શ સર ઉત્તમમ્ । પુણ્યોદકેન સંપૂર્ણં વિસ્તીર્ણં પંચયોજનમ્
એ મહારાજાએ ત્યાં એક ઉત્તમ સરોવર જોયું, જે પવિત્ર પાણીથી ભરેલું હતું અને પાંચ યોજન જેટલું વિશાળ હતું.
હંસકારંડવાકીર્ણં જલપક્ષિવિનાદિતમ્ । કમલૈશ્ચાપિ મુદિતં શ્વેતોત્પલવિરાજિતમ્
એ સરોવર હંસ અને કરંડવોથી ભરેલું હતું, જળપંખીઓના અવાજોથી ગુંજતું હતું, કમળો અને સફેદ ઉટપલોથી શોભિત હતું.
રક્તોત્પલૈઃ શોભમાનં હાટકોત્પલમંડિતમ્ । નીલોત્પલૈઃ પ્રકાશિતં કલ્હારૈરતિશોભિતમ્
એ સરોવર લાલ કમળોથી ઝગમગતું હતું, સોનાના કમળોથી સજ્જ હતું, નિલ કમળોથી પ્રકાશિત હતું અને કલ્હારના ફૂલો તેને વધુ સુંદર બનાવતા હતા.
મત્તૈર્મધુકરૈશ્ચપિ સર્વત્ર પરિનાદિતમ્ । એવં સર્વગુણોપેતં દદર્શ સર ઉત્તમમ્
મધુરસમાં મસ્ત થયેલા મધમાખીઓના ગુંજનથી સર્વત્ર ગુંજતું હતું; એ રીતે રાજાએ સર્વ ગુણોથી યુક્ત ઉત્તમ સરોવર જોયું.
પંચયોજનવિસ્તીર્ણં દશયોજનદીર્ઘકમ્ । તડાગં સર્વતોભદ્રં દિવ્યભાવૈરલંકૃતમ્
પાંચ યોજન પહોળાઈ અને દસ યોજન લંબાઈ ધરાવતું એ તળાવ ચારે બાજુથી શુભ હતું અને દિવ્ય ગુણોથી અલંકૃત હતું.
રથવેગેન સંખિન્નઃ કિંચિચ્છ્રમનિપીડિતઃ । નિષસાદ તટે તસ્ય ચૂતચ્છાયાં સુશીતલામ્
રથની ઝડપથી થાકેલા અને થોડા કંટાળેલા, તે નદીના કિનારે આમ્રવૃક્ષની ઠંડી છાંયમાં બેઠા.
સ્નાત્વા પીત્વા જલં શીતં પદ્મસૌગંધ્યવાસિતમ્ । સર્વશ્રમોપશમનમમૃતોપમમેવ તત્
સ્નાન કરીને અને કમળની સુગંધવાળું ઠંડું પાણી પીધા પછી, તેની આખી થાક દૂર થઈ ગઈ, જાણે અમૃત પીધું હોય.
વૃક્ષચ્છાયે તતસ્તસ્મિન્નુપવિષ્ટેન ભૂભૃતા । ગીતધ્વનિઃ સમાકર્ણિ ગીયમાનો યથા તથા
વૃક્ષની છાંયમાં બેઠેલા રાજાને ત્યાં ગીતની ધ્વનિ સંભળાઈ, જે રીતે ગીત ગવાય છે એ રીતે.
યથા સ્ત્રી ગાયતે દિવ્યા તથાયં શ્રૂયતે ધ્વનિઃ । ગીતપ્રિયો મહારાજ એવ ચિંતાં પરાં ગતઃ
ધ્વનિ એવી હતી કે જાણે કોઈ દિવ્ય સ્ત્રી ગીત ગાઈ રહી હોય; સંગીતપ્રેમી મહારાજા ઊંડા વિચારમાં લીન થઈ ગયા.
ચિંતાકુલસ્તુ ધર્માત્મા યાવચ્ચિંતયતે ક્ષણમ્ । તાવન્નારી વરા કાચિત્પીનશ્રોણી પયોધરા
ધર્મનિષ્ઠ રાજા વિચારમાં પડેલા અને થોડા સમય વિચારી રહ્યા હતા, ત્યારે જ એક સુંદર સ્ત્રી, ભરપૂર કટિ અને ઉન્નત સ્તનવાળી, ત્યાં દેખાઈ.
નૃપતેઃ પશ્યતસ્તસ્ય વને તસ્મિન્સમાગતા । સર્વાભરણશોભાંગી શીલલક્ષણસંપદા
રાજાની નજર સામે, તે વનમાં આવી, સર્વાંગે આભૂષણોથી શોભિત અને સારા સ્વભાવના લક્ષણો ધરાવતી.
તસ્મિન્વને સમાયાતા નૃપતેઃ પુરતઃ સ્થિતા । તામુવાચ મહારાજઃ કા હિ કસ્ય ભવિષ્યસિ
તે વનમાં આવી અને રાજાના સામે ઊભી રહી; મહારાજાએ પૂછ્યું, 'તું કોણ છે અને કોની બનશે?'
કિમર્થં હિ સમાયાતા તન્મે ત્વં કારણં વદ । પૃષ્ટા સતી તદા તેન ન કિંચિદપિ પિપ્પલ
'તમે અહીં કેમ આવી છો? મને એ કારણ કહો.' રાજાએ પૂછ્યું ત્યારે, એ સ્ત્રીએ કંઈ જ બોલ્યું નહીં, પિપ્પલ.