એવં હિ વૈષ્ણવઃ સર્વો જરામૃત્યુવિવર્જિતઃ । મર્ત્યલોકઃ કૃતસ્તેન નહુષસ્યાત્મજેન વૈ
'એ રીતે દરેક વૈષ્ણવ વૃદ્ધતા અને મૃત્યુથી મુક્ત છે; નહુષના પુત્રએ મનુષ્યલોકને આવું બનાવી દીધું છે.'
પદભ્રષ્ટોસ્મિ સંજાતો વ્યાપારેણ વિવર્જિતઃ । એતત્સર્વં સમાખ્યાતં મમ કર્મવિનાશનમ્
'હું મારા સ્થાનથી પડી ગયો છું, કાર્યથી વિમુખ છું; આ બધું સમજાવી દીધું છે—મારા કર્મનો વિનાશ.'
એવં જ્ઞાત્વા સહસ્રાક્ષ લોકસ્યાસ્ય હિતં કુરુ । એતત્તે સર્વમાખ્યાતં યથાપૃષ્ટોસ્મિ વૈ ત્વયા
'હે સહસ્રાક્ષ, આ જાણીને જગતના હિત માટે કાર્ય કરો. તમે પૂછ્યા પ્રમાણે બધું કહેલું છે.'
એતસ્માત્કારણાદિંદ્ર આગતસ્તવ સન્નિધૌ । ઇંદ્ર ઉવાચ- પૂર્વમેવ મયા દૂત આગમાય મહાત્મનઃ
'આ કારણથી, હે ઇન્દ્ર, હું તમારી હાજરીમાં આવ્યો છું.' ઇન્દ્રે કહ્યું: 'હું પહેલેથી જ મહાન આત્માવાળાને બોલાવવા માટે દૂત મોકલ્યો હતો.'
પ્રેષિતો ધર્મરાજેંદ્ર દૂતેનાસ્યાપિ ભાષિતમ્ । નાહં સ્વર્ગસુખસ્યાર્થી નાગમિષ્યે દિવં પુનઃ
'ધર્મરાજાને દૂત દ્વારા મોકલવામાં આવ્યો હતો, અને એ પણ કહ્યું: "હું સ્વર્ગના સુખની ઈચ્છા રાખતો નથી, અને ફરી સ્વર્ગમાં નહીં આવું."'
સ્વર્ગરૂપં કરિષ્યામિ સર્વં તદ્ભૂમિમંડલમ્ । ઇત્યાચચક્ષે ભૂપાલઃ પ્રજાપાલ્યં કરોતિ સઃ
'હું આખી પૃથ્વીને સ્વર્ગ જેવી બનાવી દઈશ.' એ રીતે રાજાએ કહ્યું, જે હવે પ્રજાનું પાલન કરે છે.
તસ્ય ધર્મપ્રભાવેણ ભીતસ્તિષ્ઠામિ સર્વદા । ધર્મ ઉવાચ- યેનકેનાપ્યુપાયેન તમાનય સુભૂપતિમ્
તેના ધર્મના પ્રભાવથી હું હંમેશા ડરતો રહું છું. ધર્મે કહ્યું: કોઈ પણ રીતે એ મહાન રાજાને અહીં લાવો.
દેવરાજ મહાભાગ યદીચ્છસિ મમ પ્રિયમ્ । ઇત્યાકર્ણ્ય વચસ્તસ્ય ધર્મસ્યાપિ સુરાધિપઃ
દેવરાજા, જો તમે મને પ્રસન્ન કરવા માંગો, તો... ધર્મના આ શબ્દો સાંભળીને દેવોના અધિપતિએ...
ચિંતયામાસ મેધાવી સર્વતત્વેન ભૂપતે । કામદેવં સમાહૂય ગંધર્વાંશ્ચ પુરંદરઃ
વિદ્વાન ઇન્દ્રે બધું વિચાર્યું અને કામદેવ તથા ગંધર્વોને બોલાવ્યા.
મકરંદં રતિં દેવ આનિનાય મહામનાઃ । તથા કુરુત વૈ યૂયં યથાઽગચ્છતિ ભૂપતિઃ
મહાન મનવાળા ઇન્દ્રે મકરંદ અને રતિને લાવ્યા અને કહ્યું: તમે એવું કરો કે રાજા અહીં આવે.
યૂયં ગચ્છન્તુ ભૂર્લોકં મયાદિષ્ટા ન સંશયઃ । કામ ઉવાચ- યુવયોસ્તુ પ્રિયં પુણ્યં કરિષ્યામિ ન સંશયઃ
તમે બધા મારા આદેશ મુજબ ભૂલોકમાં જાઓ, કોઈ શંકા રાખશો નહીં. કામદેવે કહ્યું: હું બંને માટે ચોક્કસપણે શુભ અને પ્રિય કાર્ય કરું.
રાજાનં પશ્ય માં ચૈવ સ્થિતં ચૈવ સમા યુધિ । તથેત્યુક્ત્વા ગતાઃ સર્વે યત્ર રાજા સ નાહુષિઃ
રાજા અને મને, બંનેને, યુદ્ધમાં સમાન રીતે જુઓ. આવું કહીને બધા ત્યાં ગયા જ્યાં રાજા નાહુષ હતો.
નટરૂપેણ તે સર્વે કામાદ્યાઃ કર્મણા દ્વિજ । આશીર્ભિરભિનંદ્યૈવ તે ચ ઊચુઃ સુનાટકમ્
કામદેવ અને અન્ય બધા નટરૂપે આવ્યા, અને આશીર્વાદ આપી સુંદર નાટક રજૂ કર્યું.
તેષાં તદ્વચનં શ્રુત્વા યયાતિઃ પૃથિવીપતિઃ । સભાં ચકાર મેધાવી દેવરૂપાં સુપંડિતૈઃ
તેના શબ્દો સાંભળીને પૃથ્વીના રાજા યયાતિએ, વિદ્વાનોએ ભરેલી, દેવોની સભા જેવી પોતાની સભા બનાવી.
સમાયાતઃ સ્વયં ભૂપો જ્ઞાનવિજ્ઞાનકોવિદઃ । તેષાં તુ નાટકં રાજા પશ્યમાનઃ સ નાહુષિઃ
જ્ઞાન અને વિજ્ઞાનમાં નિપુણ રાજા પોતે આવ્યો; અને નાહુષે તેમનું નાટક જોયું.
ચરિતં વામનસ્યાપિ ઉત્પત્તિં વિપ્રરૂપિણઃ । રૂપેણાપ્રતિમા લોકે સુસ્વરં ગીતમુત્તમમ્
તેમણે વામનના કાર્યો અને જન્મ, બ્રાહ્મણ સ્વરૂપે, અનન્ય સુંદરતા અને ઉત્તમ ગીત સાથે રજૂ કર્યા.
ગાયમાના જરા રાજન્નાર્યારૂપેણ વૈ તદા । તસ્યા ગીતવિલાસેન હાસ્યેન લલિતેન ચ
તે સમયે જરા આર્ય સ્ત્રીના રૂપે ગાઈ; તેના ગીતની કળા, રમૂજી હાસ્ય અને લયથી...
મધુરાલાપતસ્તસ્ય કંદર્પસ્ય ચ માયયા । મોહિતસ્તેન ભાવેન દિવ્યેન ચરિતેન ચ
મધુર વાતચીત અને કામદેવની માયાથી, રાજા એ ભાવ અને દિવ્ય નાટકથી મોહિત થયો.
બલેશ્ચૈવ યથારૂપં વિંધ્યાવલ્યા યથા પુરા । વામનસ્ય યથારૂપં ચક્રે મારોથ તાદૃશમ્
જે રીતે પહેલા બલેશ અને વિંધ્યાવલી સાથે, એ રીતે મારાએ વામન જેવું સ્વરૂપ બનાવ્યું.
સૂત્રધારઃ સ્વયં કામો વસંતઃ પારિપાર્શ્વકઃ । નટીવેષધરા જાતા સા રતિર્હૃષ્ટવલ્લભા
કામદેવ પોતે સૂત્રધાર, વસંત સહાયક, અને રતિ આનંદિત થઈ નટિનો વેશ ધારણ કર્યો.
નેપથ્યાંતશ્ચરી રાજન્સા તસ્મિન્નૃત્યકર્મણિ । મકરંદો મહાપ્રાજ્ઞઃ ક્ષોભયામાસ ભૂપતિમ્
રાજા, એ નૃત્યમાં રતિ પૃષ્ઠભૂમિમાં ફરતી હતી; મહાપ્રજ્ઞ મકરંદે રાજાને ઉશ્કેરવા શરૂ કર્યું.
યથાયથા પશ્યતિ નૃત્યમુત્તમં ગીતં સમાકર્ણતિ સ ક્ષિતીશઃ । તથાતથા મોહિતવાન્સ ભૂપતિં નટીપ્રણીતેન મહાનુભાવઃ
જેમ જેમ રાજા ઉત્તમ નૃત્ય અને ગીત સાંભળતો ગયો, તેમ તેમ તે મહાન નટિની રજૂઆતથી વધુ મોહિત થયો.
ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે ભૂમિખંડે વેનોપાખ્યાને માતાપિતૃતીર્થે યયાતિચરિત્રે ષટ્સપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ
આ રીતે શ્રીપદ્મપુરાણના ભૂમિકંડના વેનોપાખ્યાનમાં માતાપિતૃ તીર્થે યયાતિની કથા નો છટ્ઠોતેર અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.
સુકર્મોવાચ- કામસ્ય ગીતલાસ્યેન હાસ્યેન લલિતેન ચ । મોહિતો રાજરાજેંદ્રો નટરૂપેણ પિપ્પલ
સુકર્માએ કહ્યું: કામદેવના ગીત, નૃત્ય, હાસ્ય અને કળાથી, રાજાઓના રાજા પિપ્પલાને નટના રૂપે મોહિત કરી દીધો.
કૃત્વા મૂત્રં પુરીષં ચ સ રાજા નહુષાત્મજઃ । અકૃત્વા પાદયોઃ શૌચમાસને ઉપવિષ્ટવાન્
નહુષના પુત્ર એ રાજાએ મૂત્ર અને વિસર્જન કર્યા પછી પગ ધોઈયા વિના પોતાના આસન પર બેસી ગયો.
તદંતરં તુ સંપ્રાપ્ય સંચચાર જરા નૃપમ્ । કામેનાપિ નૃપશ્રેષ્ઠ ઇંદ્રકાર્યં કૃતં હિતમ્
એ વચ્ચે જ રાજામાં વૃદ્ધાવસ્થા આવી ગઈ; છતાં, રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, ઈન્દ્રનું કાર્ય તેના હિત માટે પૂર્ણ થયું.
નિવૃત્તે નાટકે તસ્મિન્ગતેષુ તેષુ ભૂપતિઃ । જરાભિભૂતો ધર્માત્મા કામસંસક્તમાનસઃ
જ્યારે નાટક પૂર્ણ થયું અને બધા લોકો ચાલ્યા ગયા, ત્યારે ધર્મપ્રિય રાજા વૃદ્ધાવસ્થાથી પીડાયેલો હતો અને તેનું મન કામમાં લાગી ગયું હતું.
મોહિતઃ કામમોહેન વિહ્વલો વિકલેંદ્રિયઃ । અતીવ મુગ્ધો ધર્માત્મા વિષયૈશ્ચાપવાહિતઃ
કામના મોહથી મોહિત થઈ, ઈન્દ્રિયો દુર્બળ થઈ ગઈ, અને ધર્મપ્રિય રાજા અત્યંત મોહિત થઈ વિષયસુખોમાં વહેતો ગયો.
એકદા તુ ગતો રાજા મૃગયા વ્યસનાતુરઃ । વને ચ ક્રીડતે સોપિ મોહરાગવશં ગતઃ
એક વખત રાજા શિકારની લતથી પીડાઈને જંગલમાં ગયો અને ત્યાં મોહ અને રાગના વશમાં આવી રમતો રહ્યો.
સરસં ક્રીડમાનસ્ય નૃપતેશ્ચ મહાત્મનઃ । મૃગશ્ચૈકઃ સમાયાતશ્ચતુઃશૃંગો હ્યનૌપમઃ
જ્યારે મહાન આત્માવાળા રાજા સરોવર પાસે રમતો હતો, ત્યારે એક અનોખો ચાર શિંગાળો હરણ ત્યાં આવ્યો.