મહતા પાંસુવર્ષેણ પૂર્યમાણા યમં ગતાઃ । યે નરાઃ પાપકર્માણઃ પાપં ભુંજંતિ દારુણમ્
મોટા ધૂળના વરસાદથી ઢંકાઈને, પાપી કર્મ કરનારા લોકો યમલોકમાં જઈ ભયાનક પીડા ભોગવે છે.
એવં પાપવિશેષેણ પાપિષ્ઠાઃ પાપકારકાઃ । નરકં પ્રતિભુંજંતિ બહુપીડાસમાકુલમ્
આ રીતે, વિશિષ્ટ પાપોના કારણે, અત્યંત પાપી લોકો અનેક પ્રકારની પીડાથી ભરેલા નરકમાં દુઃખ ભોગવે છે.
એતત્તે સર્વમાખ્યાતં વિવેકં પુણ્યપાપયોઃ । અન્યત્કિં તે પ્રવક્ષ્યામિ ધર્મશાસ્ત્રમનુત્તમમ્
હું તને પુણ્ય અને પાપનો ભેદ સ્પષ્ટ રીતે સમજાવ્યો; હવે તને શ્રેષ્ઠ ધર્મશાસ્ત્રમાંથી બીજું શું કહું?
ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે ભૂમિખંડે વેનોપાખ્યાને પિતૃતીર્થવર્ણને યયાતિચરિતે સપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ
આ રીતે શ્રીપદ્મપુરાણના ભૂમિકંડમાં વેનોપાખ્યાન, પિતૃતીર્થવર્ણન અને યયાતિચરિતના સિત્તેરમા અધ્યાયનો અંત આવે છે.
યયાતિરુવાચ- યત્ત્વયા સર્વમાખ્યાતં ધર્માધર્મમનુત્તમમ્ । શૃણ્વતોઽથ મમ શ્રદ્ધા પુનરેવ પ્રવર્તતે
યયાતિએ કહ્યું: તમે જે ધર્મ અને અધર્મના સર્વોચ્ચ તત્વો મને સમજાવ્યા, એ બધું સાંભળતાં જ મારી શ્રદ્ધા ફરીથી જાગી ઉઠી છે.
દેવાનાં લોકસંસ્થાનાં વદ સંખ્યાઃ પ્રકીર્તિતાઃ । યસ્ય પુણ્યપ્રસંગેન યેન પ્રાપ્તં ચ માતલે
દેવતાઓના લોક કેટલાં છે અને કયા પુણ્યના કારણે એ પ્રાપ્ત થાય છે, એ મને કહો. કયા પુણ્યથી અને કોને એ પ્રાપ્ત થયા છે, એ પણ કહો, માતલિ.
માતલિરુવાચ- યોગયુક્તં પ્રવક્ષ્યામિ તપસા યદુપાર્જિતમ્ । દેવાનાં લોકસંસ્થાનં સુખભોગપ્રદાયકમ્
માતલિએ કહ્યું: હું યોગથી પ્રાપ્ત થયેલી અને તપથી મેળવાયેલી દેવલોકોની વાત કહું છું, જે સુખ અને આનંદ આપે છે.
ધર્મભાવં પ્રવક્ષ્યામિ આયાસૈરર્જિતં પૃથક્ । ઉપરિષ્ટાચ્ચ લોકાનાં સ્વરૂપં ચાપ્યનુક્રમાત્
હું ધર્મનું સ્વરૂપ પણ સમજાવીશ, જે મહેનતથી મળે છે, અને ઉપરના લોકોનાં સ્વરૂપ પણ ક્રમશઃ કહું છું.
તત્રાષ્ટગુણમૈશ્વર્યં પાર્થિવં પિશિતાશિનામ્ । તસ્માત્સદ્યો ગતાનાં ચ નરાણાં તત્સમં સ્મૃતમ્
ત્યાં માંસાહારી રાજાઓનું ઐશ્વર્ય આઠગણું હોય છે; એ રીતે, તાજેતરમાં અવસાન પામેલા મનુષ્યો માટે પણ એ સમાન માનવામાં આવે છે.
રક્ષસાં ષોડશગુણં પાર્થિવાનાં ચ તદ્વિધમ્ । એવં નિરવશેષં ચ યચ્છેષં કુલતેજસામ્
રાક્ષસો માટે એ ઐશ્વર્ય સોળગણું છે, અને રાજાઓ માટે પણ એ જ રીતે છે; અને જે કંઈ બચી જાય છે, એ બધું કુળની મહિમા રૂપ છે.
ગંધર્વાણાં ચ વાયવ્યં યાક્ષં ચ સકલં સ્મૃતમ્ । પાંચભૌતિકમિંદ્રસ્ય ચત્વારિંશદ્ગુણં મહત્
ગંધર્વલોક વાયુમય છે અને યક્ષલોક પણ એ જ રીતે છે; ઇન્દ્રનો પંચભૌતિક લોક મહાન અને ચાળીસગણો કહેવાય છે.
સોમસ્ય માનસં દિવ્યં વિશ્વેશં પાંચભૌતિકમ્ । સૌમ્યં પ્રજાપતીશાનામહંકારગુણાધિકમ્
સોમનો મનમય અને દિવ્ય લોક, સર્વવ્યાપક અને પંચભૌતિક છે; પ્રજાપતિઓનો સૌમ્ય લોક અહંકારના ગુણોથી યુક્ત છે.
ચતુષ્ષષ્ટિગુણં બ્રાહ્મં બૌધમૈશ્વર્યમુત્તમમ્ । વિષ્ણોઃ પ્રાધાનિકં તંત્રમૈશ્વર્યં બ્રહ્મણઃ પદમ્
બ્રાહ્મ લોક ચૌસઠગણો છે, બુદ્ધોના સર્વોચ્ચ ઐશ્વર્યથી ભરપૂર છે; વિષ્ણુનું મુખ્ય તાંત્રિક ઐશ્વર્ય એ બ્રહ્મપદ છે.
શ્રીમચ્છિવપુરે દિવ્યે ઐશ્વર્યં સર્વકામિકમ્ । અનંતગુણમૈશ્વર્યં શિવસ્યાત્મગુણં મહત્
શિવના દિવ્ય અને વૈભવી પુરમાં સર્વ ઇચ્છિત ઐશ્વર્ય છે; શિવનું અનંતગણું ઐશ્વર્ય એજ મહાન ગુણ છે.
આદિમધ્યાંતરહિતં વિશુદ્ધં તત્ત્વલક્ષણમ્ । સર્વાવભાસકં સૂક્ષ્મમનૌપમ્યં પરાત્પરમ્
એ ઐશ્વર્ય આરંભ, મધ્ય અને અંતથી રહિત, શુદ્ધ, તત્વથી ઓળખાય છે; એ સર્વને પ્રકાશ આપે છે, સૂક્ષ્મ છે, અનન્ય છે અને સર્વોચ્ચથી પણ ઉપર છે.
સુસંપૂર્ણં જગદ્વેષં પશુપાશાવિમોક્ષણમ્ । યો યત્સ્થાનમનુપ્રાપ્તસ્તસ્ય ભોગસ્તદાત્મકઃ
એ સંપૂર્ણ છે, જગતનું સ્વરૂપ છે અને જીવના બંધનમાંથી મુક્તિ આપે છે; જે જે અવસ્થામાં પહોંચે છે, એ એ આનંદનો અનુભવ કરે છે.
વિમાનં તત્સમાનં ચ ભવેદીશપ્રસાદતઃ । નાનારૂપાણિ તારાણાં દૃશ્યંતે કોટયસ્ત્વિમા
ભગવાનની કૃપાથી એવાં જ વિમાન મળે છે; અહીં અનેક પ્રકારનાં તારાઓ અને લાખો રૂપો દેખાય છે.
અષ્ટવિંશતિરેવં તે સંદીપ્તાઃ સુકૃતાત્મનામ્ । યે કુર્વંતિ નમસ્કારમીશ્વરાય ક્વચિત્ક્વચિત્
આ રીતે, સત્તાવીસ તેજસ્વી લોક છે, જે પુણ્યશીલ લોકો માટે છે, અને જે ક્યારેક ભગવાનને વંદન કરે છે.
સંપર્કાત્કૌતુકાલ્લોભાત્તદ્વિમાનં લભંતિ તે । નામસંકીર્તનાદ્વાપિ પ્રસંગેન શિવસ્ય યઃ
સંપર્ક, ઉત્સુકતા કે લોભથી એ વિમાન મળે છે; અથવા તો માત્ર શિવનું નામ ઉચારી લેતાં પણ એ પ્રાપ્ત થાય છે.
કુર્યાદ્વાપિ નમસ્કારં ન તસ્ય વિલયો ભવેત્ । ઇત્યેતા ગતયસ્તત્ર મહત્યઃ શિવકર્મણિ
કોઈ માત્ર વંદન કરે તો પણ તેનું ક્યારેય નાશ થતો નથી; એવી મહાન ગતિઓ ત્યાં શિવના કાર્યથી પ્રાપ્ત થાય છે.
કર્મણાભ્યંતરેણાપિ પુંસામીશાનભાવતઃ । પ્રસંગેનાપિ યે કુર્યુઃ શંકરસ્મરણં નરાઃ
કોઈ કર્મ કર્યા વિના પણ, જો ભગવાન ઈશાનનું સ્મરણ કરે, અથવા સંયોગથી પણ શંકરનું સ્મરણ કરે, તો તેને એ લોક મળે છે.
તૈર્લભ્યં ત્વતુલં સૌખ્યં કિં પુનસ્તત્પરાયણૈઃ । વિષ્ણુચિંતાં પ્રકુર્વંતિ ધ્યાનેન ગતમાનસાઃ
એ લોકો અનન્ય સુખ પામે છે—તો જે એમાં સંપૂર્ણ તત્પર રહે છે, તેઓ તો કેટલું વધુ સુખ પામે! જે લોકો વિષ્ણુનું ધ્યાન કરે છે અને મનથી તદ્રુપ થાય છે.
તે યાંતિ પરમં સ્થાનં તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્ । શૈવં ચ વૈષ્ણવં રૂપમેકરૂપં નરોત્તમ
જે લોકો પરમ સ્થાન પામે છે, તેઓ વિષ્ણુનું સર્વોચ્ચ પદ પ્રાપ્ત કરે છે. શૈવ અને વૈષ્ણવ સ્વરૂપો એક જ છે, હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ.
દ્વયોશ્ચ અંતરં નાસ્તિ એકરૂપમહાત્મનોઃ । શિવાય વિષ્ણુરૂપાય શિવરૂપાય વિષ્ણવે
આ બે મહાન આત્માઓમાં કોઈ ફરક નથી; શિવમાં વિષ્ણુનું સ્વરૂપ છે અને વિષ્ણુમાં શિવનું સ્વરૂપ છે.
શિવસ્ય હૃદયં વિષ્ણુર્વિષ્ણોશ્ચ હૃદયં શિવઃ । એકમૂર્તિસ્ત્રયો દેવા બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાઃ
શિવનું હૃદય વિષ્ણુ છે અને વિષ્ણુનું હૃદય શિવ છે; બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ એ ત્રણેય દેવો એક જ સ્વરૂપ ધરાવે છે.
ત્રયાણામંતરં નાસ્તિ ગુણભેદાઃ પ્રકીર્તિતાઃ । શિવભક્તોસિ રાજેંદ્ર તથા ભાગવતોસિ વૈ
આ ત્રણેયમાં કોઈ ભેદ નથી, ફક્ત ગુણોના ભેદ કહેવામાં આવ્યા છે. હે રાજા, તમે શિવભક્ત છો અને એ જ રીતે ભગવાનના પણ ભક્ત છો.
તેન દેવાઃ પ્રસન્નાસ્તે બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાઃ । સુપ્રીતા વરદા રાજન્કર્મણસ્તવ સુવ્રત
આથી બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ્વર દેવો પ્રસન્ન થયા છે; હે સુવ્રત રાજા, તમારા સારા કર્મોથી તેઓ ખૂબ જ પ્રસન્ન થઈને વરદાન આપે છે.
ઇંદ્રાદેશાત્સમાયાતઃ સન્નિધૌ તવ માનદ । ઐંદ્રમેનં પદં યાહિ પશ્ચાદ્બ્રાહ્મં મહેશ્વરમ્
હે માન આપનાર, ઇન્દ્રના આદેશથી હું તમારી પાસે આવ્યો છું; હવે ઇન્દ્રના લોકમાં જાઓ, પછી બ્રહ્મા અને મહેશ્વરના લોકમાં જાઓ.
વૈષ્ણવં ચ પ્રયાહિ ત્વં દાહપ્રલયવર્જિતમ્ । અનેનાપિ વિમાનેન દિવ્યેન સર્વગામિના
પછી તમે વૈષ્ણવ લોકમાં જશો, જ્યાં કોઈ દાહ કે વિનાશ નથી; આ સર્વત્ર જનાર દિવ્ય વિમાનથી જાવ.
દિવ્યમૂર્તિરતો ભુંક્ષ્વ દિવ્યભોગાન્મનોરમાન્ । સમારુહ્ય વિમાનં ત્વં પુષ્પકં સુખગામિનમ્
દિવ્ય સ્વરૂપ ધારણ કરીને મનોહર સ્વર્ગીય ભોગ ભોગવો; આ સુખથી ચાલતું પુષ્પક વિમાન ચઢો.