ઐંદ્રં લોકં તથા યાંતિ ક્ષત્રિયા યુદ્ધશાલિનઃ । અન્યે ચ પુણ્યકર્ત્તારઃ પુણ્યલોકાન્પ્રયાંતિ તે
લડાઈમાં નિપુણ ક્ષત્રિય ઇન્દ્રલોકમાં જાય છે અને સારા કર્મ કરનારા બીજા લોકો પુણ્યલોકોમાં પહોંચે છે.
ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે ભૂમિખંડે વેનોપાખ્યાને પિતૃતીર્થે યયાતિચરિતે એકોનસપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ
આ રીતે શ્રીપદ્મપુરાણના ભૂમિકંડમાં વેનોપાખ્યાન, પિતૃતીર્થ અને યયાતિચરિતના એકોણસિત્તેરમા અધ્યાયનો અંત આવે છે.
માતલિરુવાચ- યમપીડાં પ્રવક્ષ્યામિ મહાતીવ્રાં સુદારુણામ્ । ભુંજંતિ પાપિનઃ સર્વે ક્રૂરાસ્તે બ્રહ્મઘાતકાઃ
માતલીએ કહ્યું: હવે હું યમની અત્યંત ભયાનક અને કઠોર પીડાનું વર્ણન કરું છું, જે સર્વે ક્રૂર પાપી અને બ્રાહ્મણહંતાઓને ભોગવવી પડે છે.
ક્વચિત્પાપાઃ પ્રપચ્યંતે તીવ્રેણ કરિષાગ્નિના । ક્વચિત્સિંહૈર્વૃકૈર્વ્યાઘ્રૈર્દંશૈઃ કીટૈશ્ચ દારુણૈઃ
ક્યાંક પાપીઓને તીવ્ર ગાયના લિદા જેવી અગ્નિમાં સળગાવવામાં આવે છે; ક્યાંક સિંહ, વાઘ, વરુ, અને ભયાનક જીવજંતુઓ તેમના દંશથી પીડા આપે છે.
ક્વચિન્મહાજલૌકોભિઃ ક્વચિદાજગરૈઃ પુનઃ । મક્ષિકાભિશ્ચ રૌદ્રાભિઃ ક્વચિત્સર્પૈર્વિષોલ્બણૈઃ
ક્યાંક મોટા જોકાં, ક્યાંક ફરીથી અજગરો, અને ક્યાંક ભયાનક માખીઓ તથા ઝેરી સાપો પીડા આપે છે.
મત્તમાતંગયૂથૈશ્ચ બલોત્કૃષ્ટૈઃ પ્રમાથિભિઃ । પંથાનમુલ્લિખદ્ભિશ્ચ તીક્ષ્ણશૃંગમહાવૃષૈઃ
મસ્ત હાથીઓના ટોળા, બળવાન અને તોડફોડ કરનારા, તથા તીક્ષ્ણ શિંગાવાળા મહાવૃષભો માર્ગ અવરોધે છે.
મહાશૃંગૈશ્ચ મહિષૈર્દુષ્ટગાત્રપ્રબાધકૈઃ । ડાકિનીભિશ્ચ રૌદ્રાભિર્વિકરાલૈશ્ચ રાક્ષસૈઃ
મોટા શિંગાવાળા ભેંસો, દુષ્ટ શરીરથી પીડા આપનારા, ભયાનક ડાકણીઓ અને ભયાનક રાક્ષસો પણ ત્રાસ આપે છે.
વ્યાધિભિશ્ચ મહાઘોરૈઃ પીડ્યમાના વ્રજંતિ તે । મહાતુલાં સમારૂઢા દહ્યમાના દવાનલે
ભયાનક રોગોથી પીડાતા, એ લોકો મહાન તુલા પર બેસાડવામાં આવે છે અને જંગલની આગમાં સળગાવવામાં આવે છે.
મહાવેગપ્રધૂતાસ્તે મહાચંડેન વાયુના । મહાપાષાણવર્ષેણ ભિદ્યમાનાશ્ચ સર્વતઃ
મહા તીવ્ર અને ભયાનક પવનથી ઉડાડવામાં આવે છે અને ચારે બાજુથી મોટા પથ્થરવર્ષા વડે મારવામાં આવે છે.
પતદ્ભિર્વજ્રનિર્ઘોષૈરુલ્કાપાતૈશ્ચ દારુણૈઃ । પ્રદીપ્તાંગારવર્ષેણ હન્યમાના વ્રજંતિ તે
પડતા વીજળીના ગર્જનાથી, ભયાનક ઉલ્કાપાત અને પ્રજ્વલિત અંગારાના વરસાદથી પણ તેઓ પીડાય છે.
મહતા પાંસુવર્ષેણ પૂર્યમાણા યમં ગતાઃ । યે નરાઃ પાપકર્માણઃ પાપં ભુંજંતિ દારુણમ્
મોટા ધૂળના વરસાદથી ઢંકાઈને, પાપી કર્મ કરનારા લોકો યમલોકમાં જઈ ભયાનક પીડા ભોગવે છે.
એવં પાપવિશેષેણ પાપિષ્ઠાઃ પાપકારકાઃ । નરકં પ્રતિભુંજંતિ બહુપીડાસમાકુલમ્
આ રીતે, વિશિષ્ટ પાપોના કારણે, અત્યંત પાપી લોકો અનેક પ્રકારની પીડાથી ભરેલા નરકમાં દુઃખ ભોગવે છે.
એતત્તે સર્વમાખ્યાતં વિવેકં પુણ્યપાપયોઃ । અન્યત્કિં તે પ્રવક્ષ્યામિ ધર્મશાસ્ત્રમનુત્તમમ્
હું તને પુણ્ય અને પાપનો ભેદ સ્પષ્ટ રીતે સમજાવ્યો; હવે તને શ્રેષ્ઠ ધર્મશાસ્ત્રમાંથી બીજું શું કહું?
ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે ભૂમિખંડે વેનોપાખ્યાને પિતૃતીર્થવર્ણને યયાતિચરિતે સપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ
આ રીતે શ્રીપદ્મપુરાણના ભૂમિકંડમાં વેનોપાખ્યાન, પિતૃતીર્થવર્ણન અને યયાતિચરિતના સિત્તેરમા અધ્યાયનો અંત આવે છે.
યયાતિરુવાચ- યત્ત્વયા સર્વમાખ્યાતં ધર્માધર્મમનુત્તમમ્ । શૃણ્વતોઽથ મમ શ્રદ્ધા પુનરેવ પ્રવર્તતે
યયાતિએ કહ્યું: તમે જે ધર્મ અને અધર્મના સર્વોચ્ચ તત્વો મને સમજાવ્યા, એ બધું સાંભળતાં જ મારી શ્રદ્ધા ફરીથી જાગી ઉઠી છે.
દેવાનાં લોકસંસ્થાનાં વદ સંખ્યાઃ પ્રકીર્તિતાઃ । યસ્ય પુણ્યપ્રસંગેન યેન પ્રાપ્તં ચ માતલે
દેવતાઓના લોક કેટલાં છે અને કયા પુણ્યના કારણે એ પ્રાપ્ત થાય છે, એ મને કહો. કયા પુણ્યથી અને કોને એ પ્રાપ્ત થયા છે, એ પણ કહો, માતલિ.
માતલિરુવાચ- યોગયુક્તં પ્રવક્ષ્યામિ તપસા યદુપાર્જિતમ્ । દેવાનાં લોકસંસ્થાનં સુખભોગપ્રદાયકમ્
માતલિએ કહ્યું: હું યોગથી પ્રાપ્ત થયેલી અને તપથી મેળવાયેલી દેવલોકોની વાત કહું છું, જે સુખ અને આનંદ આપે છે.
ધર્મભાવં પ્રવક્ષ્યામિ આયાસૈરર્જિતં પૃથક્ । ઉપરિષ્ટાચ્ચ લોકાનાં સ્વરૂપં ચાપ્યનુક્રમાત્
હું ધર્મનું સ્વરૂપ પણ સમજાવીશ, જે મહેનતથી મળે છે, અને ઉપરના લોકોનાં સ્વરૂપ પણ ક્રમશઃ કહું છું.
તત્રાષ્ટગુણમૈશ્વર્યં પાર્થિવં પિશિતાશિનામ્ । તસ્માત્સદ્યો ગતાનાં ચ નરાણાં તત્સમં સ્મૃતમ્
ત્યાં માંસાહારી રાજાઓનું ઐશ્વર્ય આઠગણું હોય છે; એ રીતે, તાજેતરમાં અવસાન પામેલા મનુષ્યો માટે પણ એ સમાન માનવામાં આવે છે.
રક્ષસાં ષોડશગુણં પાર્થિવાનાં ચ તદ્વિધમ્ । એવં નિરવશેષં ચ યચ્છેષં કુલતેજસામ્
રાક્ષસો માટે એ ઐશ્વર્ય સોળગણું છે, અને રાજાઓ માટે પણ એ જ રીતે છે; અને જે કંઈ બચી જાય છે, એ બધું કુળની મહિમા રૂપ છે.
ગંધર્વાણાં ચ વાયવ્યં યાક્ષં ચ સકલં સ્મૃતમ્ । પાંચભૌતિકમિંદ્રસ્ય ચત્વારિંશદ્ગુણં મહત્
ગંધર્વલોક વાયુમય છે અને યક્ષલોક પણ એ જ રીતે છે; ઇન્દ્રનો પંચભૌતિક લોક મહાન અને ચાળીસગણો કહેવાય છે.
સોમસ્ય માનસં દિવ્યં વિશ્વેશં પાંચભૌતિકમ્ । સૌમ્યં પ્રજાપતીશાનામહંકારગુણાધિકમ્
સોમનો મનમય અને દિવ્ય લોક, સર્વવ્યાપક અને પંચભૌતિક છે; પ્રજાપતિઓનો સૌમ્ય લોક અહંકારના ગુણોથી યુક્ત છે.
ચતુષ્ષષ્ટિગુણં બ્રાહ્મં બૌધમૈશ્વર્યમુત્તમમ્ । વિષ્ણોઃ પ્રાધાનિકં તંત્રમૈશ્વર્યં બ્રહ્મણઃ પદમ્
બ્રાહ્મ લોક ચૌસઠગણો છે, બુદ્ધોના સર્વોચ્ચ ઐશ્વર્યથી ભરપૂર છે; વિષ્ણુનું મુખ્ય તાંત્રિક ઐશ્વર્ય એ બ્રહ્મપદ છે.
શ્રીમચ્છિવપુરે દિવ્યે ઐશ્વર્યં સર્વકામિકમ્ । અનંતગુણમૈશ્વર્યં શિવસ્યાત્મગુણં મહત્
શિવના દિવ્ય અને વૈભવી પુરમાં સર્વ ઇચ્છિત ઐશ્વર્ય છે; શિવનું અનંતગણું ઐશ્વર્ય એજ મહાન ગુણ છે.
આદિમધ્યાંતરહિતં વિશુદ્ધં તત્ત્વલક્ષણમ્ । સર્વાવભાસકં સૂક્ષ્મમનૌપમ્યં પરાત્પરમ્
એ ઐશ્વર્ય આરંભ, મધ્ય અને અંતથી રહિત, શુદ્ધ, તત્વથી ઓળખાય છે; એ સર્વને પ્રકાશ આપે છે, સૂક્ષ્મ છે, અનન્ય છે અને સર્વોચ્ચથી પણ ઉપર છે.
સુસંપૂર્ણં જગદ્વેષં પશુપાશાવિમોક્ષણમ્ । યો યત્સ્થાનમનુપ્રાપ્તસ્તસ્ય ભોગસ્તદાત્મકઃ
એ સંપૂર્ણ છે, જગતનું સ્વરૂપ છે અને જીવના બંધનમાંથી મુક્તિ આપે છે; જે જે અવસ્થામાં પહોંચે છે, એ એ આનંદનો અનુભવ કરે છે.
વિમાનં તત્સમાનં ચ ભવેદીશપ્રસાદતઃ । નાનારૂપાણિ તારાણાં દૃશ્યંતે કોટયસ્ત્વિમા
ભગવાનની કૃપાથી એવાં જ વિમાન મળે છે; અહીં અનેક પ્રકારનાં તારાઓ અને લાખો રૂપો દેખાય છે.
અષ્ટવિંશતિરેવં તે સંદીપ્તાઃ સુકૃતાત્મનામ્ । યે કુર્વંતિ નમસ્કારમીશ્વરાય ક્વચિત્ક્વચિત્
આ રીતે, સત્તાવીસ તેજસ્વી લોક છે, જે પુણ્યશીલ લોકો માટે છે, અને જે ક્યારેક ભગવાનને વંદન કરે છે.
સંપર્કાત્કૌતુકાલ્લોભાત્તદ્વિમાનં લભંતિ તે । નામસંકીર્તનાદ્વાપિ પ્રસંગેન શિવસ્ય યઃ
સંપર્ક, ઉત્સુકતા કે લોભથી એ વિમાન મળે છે; અથવા તો માત્ર શિવનું નામ ઉચારી લેતાં પણ એ પ્રાપ્ત થાય છે.
કુર્યાદ્વાપિ નમસ્કારં ન તસ્ય વિલયો ભવેત્ । ઇત્યેતા ગતયસ્તત્ર મહત્યઃ શિવકર્મણિ
કોઈ માત્ર વંદન કરે તો પણ તેનું ક્યારેય નાશ થતો નથી; એવી મહાન ગતિઓ ત્યાં શિવના કાર્યથી પ્રાપ્ત થાય છે.