શૂદ્રો વિપ્રસ્ય ક્ષત્રસ્ય ય આચારેણ વર્તતે । શિલ્પિનઃ કારવો વૈદ્યાસ્તથા દેવલકા નરાઃ
જે શૂદ્ર બ્રાહ્મણ કે ક્ષત્રિયની રીત પ્રમાણે વર્તે છે, કારીગરો, શિલ્પી, વેદ્યા અને મંદિરના સેવક—
ભૃતકામાત્યકર્માણઃ સર્વે નિરયગામિનઃ । યશ્ચોદિતમતિક્રમ્ય સ્વેચ્છયા આહરેત્કરમ્
જે ભાડે કામ કરે છે અથવા મંત્રી તરીકે કામ કરે છે, એ બધા નરકગામી છે; અને જે નિયમ ભંગ કરીને પોતાની ઈચ્છાથી કર વસૂલ કરે છે—
નરકેષુ સ પચ્યેત યશ્ચ દંડં વૃથા નયેત્ । ઉત્કોચકૈરધિકૃતૈસ્તસ્કરૈશ્ચ પ્રપીડ્યતે
એવો માણસ નરકમાં સળગે છે; અને જે અણયાયથી દંડ આપે છે, લાંચ, અધિકારી કે ચોરોથી લોકો પર અત્યાચાર કરે છે—
યસ્ય રાજ્ઞઃ પ્રજા રાજ્યે પચ્યતે નરકેષુ સઃ । યે દ્વિજાઃ પ્રતિગૃહ્ણંતિ નૃપસ્ય પાપવર્તિનઃ
જે રાજાના રાજ્યમાં પ્રજા પીડાય છે, એ રાજા નરકમાં સળગે છે; અને જે દ્વિજ પાપી રાજાથી દાન સ્વીકારે છે—
પ્રયાંતિ તેપિ ઘોરેષુ નરકેષુ ન સંશયઃ । પારદારિકચૌરાણાં યત્પાપં પાર્થિવસ્ય ચ
પારકી સ્ત્રી સાથે સંબંધ રાખનારા, ચોર અને રાજા જે પાપ કરે છે, એ બધાને નિશ્ચયે જ ભયાનક નરકમાં જવું પડે છે, તેમાં કોઈ સંશય નથી.
ભવત્યરક્ષતો ઘોરો રાજ્ઞસ્તસ્ય પરિગ્રહઃ । અચૌરં ચૌરવદ્યશ્ચ ચૌરં ચાચૌરવત્પુનઃ
રાજાની વસ્તુ જો અવ્યવસ્થિત અને અરક્ષિત રહે, તો એ પણ ભયાનક બની જાય છે; અને જે નિર્દોષને દોષી સમજે છે અથવા દોષીને નિર્દોષ ગણાવે છે—
અવિચાર્ય નૃપઃ કુર્યાત્સોઽપિ વૈ નરકં વ્રજેત્ । ઘૃતતૈલાન્નપાનાદિ મધુમાંસ સુરાસવમ્
રાજા જો વિચારી વિના નિર્ણય કરે, તો એ પણ નરકમાં જાય છે; ઘી, તેલ, અન્ન, પીણું, મધ, માંસ અને મદિરા જેવી વસ્તુઓ—
ગુડેક્ષુક્ષીરશાકાદિ દધિમૂલફલાનિ ચ । તૃણકાષ્ઠં પુષ્પપત્રં કાંસ્યભાજનમેવ ચ
ગોળ, ઈખ, દૂધ, શાકભાજી, દહી, મૂળ, ફળ, ઘાસ, લાકડું, ફૂલ, પાંદડા અને કાંસ્યનાં વાસણો—
ઉપાનચ્છત્રકટક શિબિકામાસનં મૃદુ । તામ્રં સીસં ત્રપુકાંસ્યં શંખાદ્યં ચ જલોદ્ભવમ્
જોડા, છત્રી, કાંગણ, પલકી, નરમ બેઠકો, તાંબું, સીસું, કાંસ્ય, શંખ અને પાણીમાંથી ઉત્પન્ન વસ્તુઓ—
વાદિત્રં વેણુવંશાદ્યં ગૃહોપસ્કરણાનિ ચ । ઊર્ણાકાર્પાસકૌશેય રંગપદ્મોદ્ભવાનિ ચ
વાદ્યયંત્રો, વાંસળી, ઘરનાં સાધનો, ઉન, કપાસ, રેશમ અને રંગીન કે કમળનાં તંતુમાંથી બનેલી વસ્તુઓ—
તૂલં સૂક્ષ્માણિવસ્ત્રાણિ યે લોભેન હરંતિ ચ । એવમાદીનિ ચાન્યાનિ દ્રવ્યાણિ વિવિધાનિ ચ
કપાસ, સૂક્ષ્મ કપડાં અને આવી બીજી અનેક જાતની વસ્તુઓ, જે કોઈ લોભથી લઈ જાય—
નરકેષુ દ્રુતં ગચ્છેદપહૃત્યાલ્પકાન્યપિ । યદ્વા તદ્વા પરદ્રવ્યમપિ સર્ષપમાત્રકમ્
આમાંથી જરા પણ વસ્તુ ચોરીને લઈ જાય, તો એ ઝડપથી નરકમાં જાય છે; એ વસ્તુ કેટલીય હોય કે ઓછી, બીજાની વસ્તુ સરસવના દાણા જેટલી પણ હોય—
અપહૃત્ય નરો યાતિ નરકે નાત્ર સંશયઃ । બહ્વલ્પકાદ્યપિ તથા પરસ્ય મમતાકૃતમ્
બીજાની વસ્તુ ચોરીને જે વ્યક્તિ પોતાનું માને છે, એ નરકમાં જાય છે, તેમાં કોઈ સંશય નથી; એ વસ્તુ વધારે હોય કે ઓછી, જો પોતાના માટે લઈ છે—
અપહૃત્ય નરો યાતિ નરકે નાત્ર સંશયઃ । એવમાદ્યૈર્નરઃ પાપૈરુત્ક્રાંતિસમનંતરમ્
બીજાની વસ્તુ ચોરીને જે વ્યક્તિ પોતાનું માને છે, એ નિશ્ચયે જ નરકમાં જાય છે; આવા પાપો કરીને, મૃત્યુ પછી તરત જ—
શરીરઘાતનાર્થાય પૂર્વાકારમવાપ્નુયાત્ । યમલોકં વ્રજંત્યેતે શરીરસ્થા યમાજ્ઞયા
શરીરને દુઃખ આપવા માટે, એ પહેલા જે અવસ્થામાં હતો એમાં પાછો જાય છે; યમરાજના આદેશથી, એ લોકો શરીરમાં રહીને યમલોકમાં જાય છે—
યમદૂતૈર્મહાઘોરૈર્નીયમાનાઃ સુદુઃખિતાઃ । દેવતિર્યઙ્મનુષ્યાણામધર્મનિયતાત્મનામ્
યમદૂતોના ભયાનક હાથમાં પકડાઈને, એ લોકો ખૂબ દુઃખી થાય છે; દેવ, પશુ કે માનવ—જેના મનમાં અધર્મ છે, એ બધાને—
ધર્મરાજઃ સ્મૃતઃ શાસ્તા સુઘોરૈર્વિવિધૈર્વધૈઃ । વિનયાચારયુક્તાનાં પ્રમાદાન્મલિનાત્મનામ્
ધર્મરાજા દંડ આપનાર કહેવાય છે, અને એ વિવિધ ભયાનક શાસ્તિ આપે છે; જે લોકોમાં શિસ્ત અને સારા આચાર નથી, અને મનથી મલિન છે—
પ્રાયશ્ચિત્તૈર્ગુરુઃ શાસ્તા ન ચ તૈરીક્ષ્યતે યમઃ । પારદારિકચૌરાણામન્યાયવ્યવહારિણામ્
એવા લોકોને ગુરુ પ્રાયશ્ચિત્તથી દંડ આપે છે, યમરાજ એમને જોઈતા નથી; પણ પારકી સ્ત્રી સાથે સંબંધ રાખનારા, ચોર અને અન્યાયથી વર્તન કરનાર—
નૃપતિઃ શાસકઃ પ્રોક્તઃ પ્રચ્છન્નાનાં ચ ધર્મરાટ્ । તસ્માત્કૃતસ્ય પાપસ્ય પ્રાયશ્ચિત્તં સમાચરેત્
રાજા ખુલ્લા પાપ કરનારને દંડ આપે છે અને ગુપ્ત પાપ કરનારને ધર્મરાજા; એટલે જે પાપ થયું હોય તેનું પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું જોઈએ—
નાભુક્તસ્યાન્યથા નાશઃ કલ્પકોટિશતૈરપિ । યઃ કરોતિ સ્વયં કર્મ કારયેદ્વાનુમોદયેત્
પાપનો ફળ ભોગવ્યા વિના, તે લાખો કલ્પ સુધી પણ નાશ પામતું નથી; જે પોતે પાપ કરે છે, બીજાને કરાવે છે, અથવા સહમતિ આપે છે—
કાયેન મનસા વાચા તસ્ય ચાધોગતિઃ ફલમ્ । ઇતિ સંક્ષેપતઃ પ્રોક્તાઃ પાપભેદાસ્ત્રિધાધુના
શરીર, મન કે વાણીથી જે પાપ કરે છે, એને નીચી યોનિ મળે છે; આમ, ત્રણ પ્રકારના પાપો સંક્ષેપમાં અહીં વર્ણવ્યા છે—
કથ્યંતે ગતયશ્ચિત્રા નરાણાં પાપકર્મણામ્ । એતત્તે નૃપતે ધર્મ ફલં પ્રોક્તં સુવિસ્તરાત્
હવે પાપ કર્મ કરનાર મનુષ્યોની વિવિધ ગતિઓ કહેવામાં આવે છે; હે રાજા, ધર્મનું ફળ તને વિગતે સમજાવ્યું છે.
અન્યત્કિંતે પ્રવક્ષ્યામિ તન્મે બ્રૂહિ નરોત્તમ । અધર્મસ્ય ફલં પ્રોક્તં ધર્મસ્યાપિ વદામ્યહમ્
હવે હું તને બીજું પણ કહું છું, હે શ્રેષ્ઠ મનુષ્ય, મને કહેજે. અધર્મનું ફળ તો કહેલું છે, હવે ધર્મનું ફળ પણ હું કહું છું.
ઇત્યુક્ત્વા માતલિસ્તત્ર રાજાનં સર્વવત્સલમ્ । તસ્મિન્ધર્મપ્રસંગેન ઇત્યાખ્યાતં મહાત્મના
આ રીતે કહ્યા પછી માતલીએ ત્યાં સર્વેને પ્રેમ કરનાર રાજાને ધર્મના સંદર્ભમાં એ વાત મહાન આત્માએ કહી.
યયાતિરુવાચ- અધર્મસ્ય ફલં સૂત શ્રુતં સર્વં મયા વિભો । ધર્મસ્યાપિ ફલં બ્રૂહિ શ્રોતું કૌતૂહલં મમ
યયાતિએ કહ્યું: હે રથચાલક, અધર્મનું ફળ તો હું તારા પાસેથી સંપૂર્ણ સાંભળી લીધું છે, હવે ધર્મનું ફળ પણ મને કહેજે, મને એ સાંભળવાની ઉત્સુકતા છે.
માતલિરુવાચ- અથ પાપૈરિમે યાંતિ યમલોકં ચતુર્વિધાઃ । સંત્રાસજનનં ઘોરં વિવશાઃ સર્વદેહિનઃ
માતલીએ કહ્યું: હવે, પાપના કારણે ચાર પ્રકારના જીવ યમલોકમાં જાય છે; એ જગ્યા ભયજનક છે અને બધાં શરીરધારી જીવ ત્યાં મજબૂરીથી જાય છે.
ગર્ભસ્થૈર્જાયમાનૈશ્ચ બાલૈસ્તરુણમધ્યમૈઃ । પુંસ્ત્રીનપુંસકૈર્વૃદ્ધૈર્યાતવ્યં જંતુભિસ્તતઃ
ત્યાં ગર્ભમાં રહેલા, જન્મેલા, બાળકો, યુવાનો, પુરૂષ, સ્ત્રીઓ, નપુંસક અને વૃદ્ધ — બધા જ જીવોને ત્યાં જવું પડે છે.
શુભાશુભફલં તત્ર દેહિનાં પ્રવિચાર્યતે । ચિત્રગુપ્તાદિભિઃ સર્વૈર્મધ્યસ્થૈઃ સર્વદર્શિભિઃ
ત્યાં શરીરધારીઓના સારા-ખરાબ કર્મોના ફળ ચિત્રગુપ્ત અને બીજા સર્વે નિષ્પક્ષ અને સર્વજ્ઞ દૂતોએ તપાસવામાં આવે છે.
ન તેત્ર પ્રાણિનઃ સંતિ યે ન યાંતિ યમક્ષયમ્ । અવશ્યં હિ કૃતં કર્મ ભોક્તવ્યં તદ્વિચારિતમ્
યમના ઘર સુધી ન જતાં કોઈ પણ જીવ નથી; જે કર્મ કરેલું છે, તેનું ફળ ચોક્કસપણે ભોગવવું જ પડે છે.
યે તત્ર શુભકર્માણઃ સૌમ્યચિત્તાદયાન્વિતાઃ । તે નરા યાંતિ સૌમ્યેન પથા યમનિકેતનમ્
જે લોકો સારા કર્મ કરે છે, કોમળ મનવાળા અને દયાળુ છે, એ લોકો યમના ઘરમાં સુખદ માર્ગે જાય છે.