છિન્નમૂલતરુર્યદ્વદ્દિવસૈઃ પતતિ ક્ષિતૌ । પુણ્યસ્ય સંક્ષયાત્તદ્વન્નિપતંતિ દિવૌકસઃ
જેમ મૂળ કપાઈ ગયેલું વૃક્ષ થોડા સમયમાં જમીન પર પડી જાય છે, તેમ પુણ્ય ખૂટી જાય ત્યારે સ્વર્ગવાસીઓ પણ નીચે પડી જાય છે.
સુખાભિલાષનિષ્ઠાનાં સુખભોગાદિ સંપ્લવૈઃ । અકસ્માત્પતિતં દુઃખં કષ્ટં સ્વર્ગેદિવૌકસામ્
જે લોકો સુખની ઇચ્છામાં મગ્ન રહે છે, તેઓ આનંદના પ્રવાહમાં અચાનક ભારે દુઃખે ઘેરાઈ જાય છે—સ્વર્ગના વાસીઓ માટે એ બહુ કઠિન છે.
ઇતિ સ્વર્ગેઽપિ દેવાનાં નાસ્તિ સૌખ્યં વિચારતઃ । ક્ષયશ્ચ વિષયાસિદ્ધૌ સ્વર્ગે ભોગાય કર્મણામ્
આ રીતે, વિચારીએ તો સ્વર્ગમાં પણ દેવતાઓને સાચું સુખ નથી; અને જ્યારે ભોગ પૂરા થાય ત્યારે સ્વર્ગ માટે કરેલા કર્મો પણ સમાપ્ત થઈ જાય છે.
તત્ર દુઃખં મહત્કષ્ટં નરકાગ્નિષુ દેહિનામ્ । ઘોરૈશ્ચ વિવિધૈર્ભાવૈર્વાઙ્મનઃ કાય સંભવૈઃ
ત્યાં, નરકની અગ્નિમાં, શરીરધારી જીવોને બહુ મોટું અને ભયાનક દુઃખ મળે છે, જે વાણી, મન અને શરીરના વિવિધ ભયાનક સંયોગોથી થાય છે.
કુઠારચ્છેદનં તીવ્રં વલ્કલાનાં ચ તક્ષણમ્ । પર્ણશાખાફલાનાં ચ પાતશ્ચંડેન વાયુના
ત્યાં કઠારથી કાપવું, છાલ ઉતારવી અને તીવ્ર પવનથી પાંદડા, ડાળીઓ અને ફળો પડી જાય છે—આ બધું જોરદાર દુઃખ આપે છે.
ઉન્મૂલનાન્નદીભિશ્ચ ગજૈરન્યૈશ્ચ દેહિભિઃ । દાવાગ્નિહિમશોષૈશ્ચ દુઃખં સ્થાવરજાતિષુ
નદીઓથી ઉખેડાઈ જવું, હાથીઓ અને બીજા જીવોથી તકલીફ, અને જંગલની આગ, ઠંડી કે દુષ્કાળથી સ્થાવર જીવોમાં દુઃખ થાય છે.
તદ્વદ્ભુજંગસર્પાણાં ક્રોધે દુઃખં ચ દારુણમ્ । દુષ્ટાનાં ઘાતનં લોકે પાશેન ચ નિબંધનમ્
એ જ રીતે, સાપ અને ભુજંગો માટે ક્રોધથી ભારે દુઃખ થાય છે; દુષ્ટ લોકો માટે તો દુનિયામાં હત્યા અને ફાંસાથી બાંધવું આવેછે.
અકસ્માજ્જન્મમરણં કીટાનાં ચ મુહુર્મુહુઃ । સરીસૃપનિકાયાનામેવં દુઃખાન્યનેકધા
કીડીઓ માટે અચાનક જન્મ અને મૃત્યુ વારંવાર થાય છે; સરીસૃપ અને રેંગતાં જીવોમાં પણ આવી અનેક પ્રકારની પીડા રહે છે.
પશૂનામાત્મશમનં દંડતાડનમેવ ચ । નાસાવેધેન સંત્રાસઃ પ્રતોદેન સુતાડનમ્
પશુઓને કાબૂમાં રાખવા માટે લાકડીથી મારવામાં આવે છે; નાકમાં છિદ્ર કરીને તેમને ડરાવવામાં આવે છે અને કાંટાળું શસ્ત્ર મારવાથી તેમને દુઃખ થાય છે.
વેત્રકાષ્ઠાદિનિગડૈરંકુશેનાંગબંધનમ્ । ભાવેન મનસા ક્લેશૈર્ભિક્ષા યુવાદિપીડનમ્
છડી, લાકડાંની શંખળ કે અંકુશથી બાંધવામાં આવે છે; મનથી અથવા ઈરાદાપૂર્વક દુઃખ આપવામાં આવે છે; ભીખ માંગવું કે યુવાનીમાં તકલીફો પણ દુઃખ આપે છે.
આત્મયૂથવિયોગૈશ્ચ બલાન્નયનબંધને । પશૂનાં સંતિ કાયાનામેવં દુઃખાન્યનેકશઃ
પોતાના જૂથથી અલગ પાડવામાં, બળજબરીથી ખસેડવામાં અને બંધનમાં રાખવામાં પશુઓને અનેક પ્રકારના શરીરકષ્ટો થાય છે.
વર્ષાશીતાતપાદ્દુઃખં સુકષ્ટં ગ્રહપક્ષિણામ્ । ક્લેશમાનાતિ કાયાનામેવં દુઃખાન્યનેકધા
વરસાદ, ઠંડી અને તાપથી પાંજરામાં બંધ પક્ષીઓ અને પશુઓને ભારે દુઃખ થાય છે; આમ શરીર પર અનેક પ્રકારના દુઃખો આવે છે.
ગર્ભવાસે મહદ્દુઃખં જન્મદુઃખં તથા નૃણામ્ । સુબાલ્યદુઃખં ચાજ્ઞાનં કૌમારે ગુરુશાસનમ્
માનવ માટે ગર્ભમાં રહેવું અને જન્મ સમયે મોટું દુઃખ હોય છે; બાળપણમાં અજ્ઞાનતા અને તકલીફો આવે છે અને યુવાનીમાં વડીલોના કડક શીખણાં મળે છે.
યૌવને કામરાગાભ્યાં દુઃખં ચૈવેર્ષ્યયા પુનઃ । કૃષિવાણિજ્યસેવાદ્યૈર્ગોરક્ષાદિક કર્મભિઃ
યુવાનીમાં કામ અને વાસનાથી દુઃખ થાય છે, પછી ઈર્ષ્યાથી પણ દુઃખ થાય છે; ખેતી, વેપાર, નોકરી અને ગાય-વાછરડાંની સેવા જેવા કામોમાં પણ તકલીફો આવે છે.
વૃદ્ધભાવે ચ જરયા વ્યાધિભિશ્ચ પ્રપીડનાત્ । મરણે ચ મહદ્દુઃખં પ્રાર્થનાયાં તતોધિકમ્
વૃદ્ધાવસ્થામાં વૃદ્ધાપન અને રોગોથી પીડા થાય છે; મૃત્યુ સમયે મોટું દુઃખ થાય છે અને જીવવાની ઈચ્છામાં તો વધુ જ દુઃખ થાય છે.
રાજાગ્નિજલદાઘાતચૌરશત્રુ ભયં મહત્ । અર્થસ્યાર્જનરક્ષાયાં ભયં નાશે વ્યયે પુનઃ
રાજા, અગ્નિ, પાણી, માર, ચોર અને દુશ્મનથી મોટો ડર રહે છે; ધન મેળવવા અને સાચવવામાં ભય રહે છે અને તેનું નાશ કે ખર્ચ થવામાં પણ ડર રહે છે.
કાર્પણ્યં મત્સરો દમ્ભો ધનાધિક્યે ભયં મહત્ । અકાર્યે સંપ્રવૃત્તિશ્ચ દુઃખાનિ ધનિનાં સદા
ધનવાનને હંમેશા કંજૂસી, ઈર્ષ્યા, દેખાડો અને ધન ધરાવામાં મોટો ડર રહે છે; ખોટા કામોમાં લાગવાથી સતત દુઃખ મળે છે.
ભૃત્યવૃત્તિઃ કુસીદં ચ દાસત્વં પરતંત્રતા । ઇષ્ટાનિષ્ટાભિયોગશ્ચ સંયોગાશ્ચ સહસ્રશઃ
નોકરી, વ્યાજખોરી, દાસપણું, બીજાની ઉપર આધાર રાખવો અને ઇચ્છિત-અનિચ્છિત સાથેના અનેક સંબંધો પણ દુઃખ આપે છે.
દુર્ભિક્ષં દુર્ભગત્વં ચ મૂર્ખત્વં ચ દરિદ્રતા । અધરોત્તરભાગશ્ચ નારકં રાજવિક્રમમ્
દુર્ભિક્ષ, દુર્ભાગ્ય, મૂર્ખાઈ, ગરીબી, નીચો દરજ્જો, નરક અને રાજાનો અન્યાય — આ બધું દુઃખનું કારણ છે.
અન્યોન્યાભિભવં દુઃખમન્યાંન્યતો ભયં મહત્ । અન્યોન્યાચ્ચ પ્રકોપશ્ચ રાજ્ઞો દુઃખં મહીભૃતામ્
એકબીજાની ઉપર હુકૂમ ચલાવવાથી દુઃખ થાય છે, એકબીજાથી મોટો ડર રહે છે, એકબીજાથી ગુસ્સો થાય છે અને રાજાને પોતાના પ્રજાથી પણ દુઃખ થાય છે.
અનિત્યતાત્ર ભાવાનાં કૃતકામ્યસ્ય દેહિનઃ । અન્યોન્ય મર્મભેદાચ્ચ અન્યોન્ય કરપીડનાત્
સંસારની વસ્તુઓ અસ્થિર છે, શરીરધારીમાં ઈચ્છાઓ રહે છે, એકબીજાને દુઃખ પહોંચાડવું અને એકબીજાને પીડાવવું — આ બધું દુઃખ આપે છે.
લુબ્ધાશ્ચ પાપભેદેન અન્યોન્યસ્ય ચ ભક્ષણમ્ । ઇત્યેવમાદિભિર્દુઃખૈર્યસ્માદ્ભીતં ચરાચરમ્
લોભી લોકો પાપ કરીને એકબીજાને ખાય છે; આવા અનેક દુઃખોથી ચાલતાં-ફરતાં અને સ્થિર બધાં જીવ ડરતા રહે છે.
નિરયાદિ મનુષ્યાંતં તસ્માત્સર્વં ત્યજેદ્બુધઃ । સ્કંધાત્સ્કંધેન યન્ભારં વિશ્રામં મન્યતે યથા
નરકથી લઈને માનવજીવન સુધી, તેથી વિવેકી મનુષ્યે બધું ત્યજી દેવું જોઈએ; જેમ કોઈ એક ખભેથી બીજાં ખભે ભાર મૂકે ત્યારે આરામ મળે છે.
તદ્વત્સર્વમિદં લોકે દુઃખં દુઃખેન શામ્યતિ । અન્યોન્યાતિશયોપેતાઃ સર્વદા ભોગસંપ્લવાઃ
એ જ રીતે, સંસારમાં એક દુઃખ બીજાં દુઃખથી શમાય છે; ભોગમાં હંમેશા વધુ પડતું અને સ્પર્ધા જોડાયેલી જ હોય છે.
ધર્મક્ષયાચ્ચ દેવાનાં દિવિ દુઃખમવસ્થિતમ્ । નાનાયોનિસહસ્રેષુ સંભવઃ પુણ્યસંક્ષયાત્
પુણ્ય ઓછું થાય ત્યારે દેવતાઓને પણ સ્વર્ગમાં દુઃખ થાય છે; પુણ્ય ખૂટે ત્યારે અનેક યોનિઓમાં જન્મ લેવો પડે છે.
રોગાશ્ચ વિવિધાકારા દેવલોકેઽપિ સંસ્મૃતાઃ । યજ્ઞસ્ય હિ શિરશ્છિન્નમશ્વિભ્યાં સંધિતં પુનઃ
દેવલોકમાં પણ અનેક પ્રકારના રોગો થાય છે; યજ્ઞનું માથું કપાઈ ગયું હતું, પણ અશ્વિનીકુમારો એ ફરી જોડ્યું હતું.
તેન દોષેણ યજ્ઞસ્ય શિરોરોગઃ સદૈવ હિ । માર્તંડભાનોઃ કુષ્ઠં ચ વરુણસ્ય જલોદરમ્
આ દોષના કારણે યજ્ઞને હંમેશા માથાનો રોગ રહે છે; સૂર્યને કોષ્ટ રોગ થયો છે અને વરુણને જળોદર થયું છે.
પૂષ્ણોદશનવૈકલ્યં ભુજસ્તંભઃ શચીપતેઃ । સુમહાન્ક્ષયરોગશ્ચ સોમસ્ય પરિકીર્તિતઃ
પૂષણના દાંત તૂટી ગયા, ઇન્દ્રના હાથ કઠણ થઈ ગયા અને સોમને ભારે ક્ષયરોગ થયો છે.
જ્વરશ્ચ સુમહાનાસીદ્દક્ષસ્યાપિ પ્રજાપતેઃ । કલ્પેકલ્પે ચ દેવાનાં મહતામપિ સંક્ષયઃ
દક્ષ પ્રજાપતિને પણ ભારે તાવ આવ્યો; દરેક યુગમાં—even મહાન દેવતાઓને પણ ક્ષયનો અનુભવ થાય છે.
પરાર્ધદ્વયકાલાંતે બ્રહ્મણશ્ચાપ્યનિત્યતા । દક્ષસ્ય દુહિતાં પૌત્રીં બ્રહ્મા કામિતવાન્પુનઃ
બે પરાર્ધના અંતે બ્રહ્મા પણ નાશશીલ છે; બ્રહ્માએ ફરી દક્ષની દિકરીની પૌત્રીને ઇચ્છી.