વાતાતપેન વૃષ્ટ્યા ચ કાલેપ્યેવં કુતઃ સુખમ્ । વિવાહવિસ્તરે દુઃખં તદ્ગર્ભોદ્વહને પુનઃ
પવન, તાપ અને વરસાદથી, દરેક સમયે સુખ ક્યાંથી મળે? લગ્નના વિધિમાં દુઃખ છે, અને ફરી ગર્ભ ધારણ કરવામાં પણ—
સૂતિવૈષમ્યદુઃખૈશ્ચ દુખં વિષ્ઠાદિકર્મભિઃ । દન્તાક્ષિરોગે પુત્રસ્ય હા કષ્ટં કિં કરોમ્યહમ્
પ્રસૂતિના કષ્ટથી, અને વિસર્જન જેવા કામોમાં પણ દુઃખ છે; બાળકના દાંત અને આંખના રોગમાં—હાય, કેટલું દુઃખ, હું શું કરું?
ગાવો નષ્ટાઃ કૃષિર્ભગ્ના ભાર્યા ચ પ્રપલાયિતા । અમી પ્રાઘૂર્ણિકાઃ પ્રાપ્તા ભયં મે શંસિનો ગૃહાન્
ગાયો ગુમ થઈ ગઈ છે, હળ તૂટી ગયું છે અને મારી પત્ની પણ ભાગી ગઈ છે; આ ફરતા ભિક્ષુકો આવી ગયા છે, મારા ઘરમાં ભયની ખબર લાવી છે.
બાલાપત્યા ચ મે ભાર્યા કઃ કરિષ્યતિ રંધનમ્ । વિવાહકાલે કન્યાયાઃ કીદૃશશ્ચ વરો ભવેત્
મારી પત્ની યુવાન છે અને બાળકો ધરાવે છે—હવે રસોઈ કોણ કરશે? દીકરીના લગ્ન સમયે, એને કેવો પતિ મળશે?
એતચ્ચિંતાભિભૂતાનાં કુતઃ સૌખ્યં કુટુંબિનામ્
આવી ચિંતામાં ડૂબેલા ઘરવાળાઓને સુખ ક્યાંથી મળે?
કુટુંબચિંતાકુલિતસ્ય પુંસઃ શ્રુતં ચ શીલં ચ ગુણાશ્ચ સર્વે । અપક્વકુંભે નિહિતા ઇવાપઃ પ્રયાંતિ દેહેન સમં વિનાશનમ્
જે પુરુષ ઘરગથ્થુ ચિંતામાં ઘેરાયેલો હોય, એનું જ્ઞાન, સદાચાર અને બધા ગુણો શરીર સાથે જ નાશ પામે છે, જેમ કાચા માટીના ઘડામાં પાણી રાખીએ તો એ પણ ટકી શકતું નથી.
રાજ્યેપિ હિ કુતઃ સૌખ્યં સંધિવિગ્રહચિંતયા । પુત્રાદપિ ભયં યત્ર તત્ર સૌખ્યં હિ કીદૃશમ્
રાજ્યમાં પણ સંધિ-વિગ્રહની ચિંતાથી સુખ ક્યાં? જ્યાં પોતાના પુત્રથી પણ ભય હોય, ત્યાં કયું સુખ?
સ્વજાતીયાદ્ભયં પ્રાયઃ સર્વેષામેવ દેહિનામ્ । એકદ્રવ્યાભિલાષિત્વાચ્છુનામિવ પરસ્પરમ્
લગભગ બધા જીવોને પોતાના જાતિના લોકોમાંથી જ ભય રહે છે, કારણ કે બધાને એક જ વસ્તુની ઇચ્છા હોય છે—જેમ કૂતરાઓ એકબીજાને જોઈને કરે છે.
ન પ્રવિશ્ય વનં કશ્ચિન્નૃપઃ ખ્યાતોસ્તિ ભૂતલે । નિખિલં યસ્તિરસ્કૃત્ય સુખં તિષ્ઠતિ નિર્ભયઃ
પૃથ્વી પર એવો કોઈ રાજા જાણીતો નથી, જે બધું છોડીને જંગલમાં ગયો હોય અને નિર્ભય અને સુખી રહ્યો હોય.
યુદ્ધે બાહુસહસ્રં હિ પાતયામાસ ભૂતલે । શ્રીમતઃ કાર્તવીર્યસ્ય ઋષિપુત્રઃ પ્રતાપવાન્
યુદ્ધમાં મહાન ઋષિપુત્ર કાર્તવીર્યે પોતાના હજાર હાથ ધરતી શક્તિને જમીન પર પાડી દીધી હતી.
ઋષિપુત્રસ્ય રામસ્ય રામો દશરથાત્મજઃ । જઘાન વીર્યમતુલમૂર્ધ્વગં સુમહાત્મનઃ
દશરથપુત્ર રામે, મહાન આત્માવાળા અને અનન્ય પરાક્રમી ઋષિપુત્ર રામને સંહાર્યો.
જરાસંધેન રામસ્ય તેજસા નાશિતં યશઃ । જરાસંધસ્ય ભીમેન તસ્યાપિ પવનાત્મજઃ
જરાસંધે પોતાની શક્તિથી રામનું યશ નાશ કર્યું; ભીમે જરાસંધને હરાવ્યો અને એને પણ પવનપુત્રે જીત્યો.
હનુમાનપિ સૂર્યેણ વિક્ષિપ્તઃ પતિતઃ ક્ષિતૌ । નિવાતકવચાન્સર્વદાનવાન્બલદર્પિતાન્
હનુમાન પણ સૂર્ય દ્વારા આકાશમાંથી નીચે પાડી દેવામાં આવ્યો; તેણે નિવાતકવચ નામના દાનવો, જે પોતાની તાકાત પર ઘમંડ કરતા હતા, એમને હરાવ્યા.
હતવાનર્જુનઃ શ્રીમાન્ગોપાલૈઃ સ વિનિર્જિતઃ । સૂર્યઃ પ્રતાપયુક્તોઽપિ મેઘૈઃ સંછાદ્યતે ક્વચિત્
વિખ્યાત અર્જુન મારાયો અને ગોપાલો દ્વારા હરાવ્યો; સૂર્ય પણ, ભલે તાકાતથી ભરપૂર હોય, ક્યારેક વાદળોથી ઢંકાઈ જાય છે.
ક્ષિપ્યતે વાયુના મેઘો વાયોર્વીર્યં નગૈર્જિતમ્ । દહ્યંતે વહ્નિના શૈલાઃ સ વહ્નિઃ શામ્યતે જલૈઃ
વાદળ પવનથી ઉડાડી દેવામાં આવે છે, પણ પવનની તાકાત પહાડો રોકી દે છે; પહાડો અગ્નિથી બળી જાય છે અને એ અગ્નિ પણ પાણીથી બુઝાઈ જાય છે.
તજ્જલં શોષ્યતે સૂર્યૈસ્તે સૂર્યાઃ સહ વારિણા । ત્રૈલોક્યેન સમસ્તાશ્ચ નશ્યંતિ બ્રહ્મણો દિને
એ જ પાણી સૂર્યથી સુકાઈ જાય છે, અને એ સૂર્યો પણ પાણીથી જ દબાઈ જાય છે; સમગ્ર ત્રિલોકી બ્રહ્માના એક દિવસે નાશ પામે છે.
બ્રહ્માપિ ત્રિદશૈઃ સાર્ધમુપસંહ્રિયતે પુનઃ । પરાર્ધદ્વયકાલાંતે શિવેન પરમાત્મના
બ્રહ્મા પણ દેવતાઓ સાથે ફરીથી અંતે પરાર્ધદ્વયના સમય પછી, પરમાત્મા શિવ દ્વારા સંહારવામાં આવે છે.
એવં નૈવાસ્તિ સંસારે યચ્ચ સર્વોત્તમં બલમ્ । વિહાયૈકં જગન્નાથં પરમાત્માનમવ્યયમ્
આ રીતે, સંસારમાં સર્વોપરી એવી કોઈ શક્તિ નથી, એક માત્ર અવિનાશી જગન્નાથ પરમાત્મા સિવાય.
જ્ઞાત્વા સાતિશયં સર્વમતિમાનં વિવર્જયેત્ । એવંભૂતે જગત્યસ્મિન્કઃ સુરઃ પંડિતોપિ વા
આ બધું જાણી, માણસે વધારાનો અભિમાન છોડવો જોઈએ; આવાં જગતમાં, કોણ—even દેવ કે વિદ્વાન—
ન હ્યસ્તિ સર્વવિત્કશ્ચિન્ન વા મૂર્ખોપિ સર્વતઃ । યાવદ્યસ્તુ વિજાનાતિ તાવત્તત્ર સ પંડિતઃ
કોઈ બધું જાણતો નથી, અને કોઈ સંપૂર્ણ મૂર્ખ પણ નથી; જે jetલું જાણે છે, એ jetલું જ એમાં વિદ્વાન કહેવાય.
સમાધાને તુ સર્વત્ર પ્રભાવઃ સદૃશઃ સ્મૃતઃ । વિત્તસ્યાતિશયત્વેન પ્રભાવઃ કસ્યચિત્ક્વચિત્
દરેક બાબતમાં સમતાનો પ્રભાવ સરખો જ ગણાયો છે, પણ જ્યાં ધન વધારે હોય ત્યાં કોઈકનો પ્રભાવ વધારે જણાય છે.
દાનવૈર્નિર્જિતા દેવાસ્તે દૈવૈર્નિજિતાઃ પુનઃ । ઇત્યન્યોન્યં શ્રિતો લોકો ભાગ્યૈર્જયપરાજયૈઃ
અસુરોએ દેવતાઓને હરાવ્યા, પછી દેવતાઓએ અસુરોને હરાવ્યા; આમ, જગત એકબીજાપર આધાર રાખે છે અને વિજય-પરાજય સૌભાગ્ય પર આધારિત છે.
એવં વસ્ત્રયુગં રાજ્ઞાં પ્રસ્થમાત્રાંબુભોજનમ્ । યાનં શય્યાસનં ચૈવ શેષં દુઃખાય કેવલમ્
રાજાઓ માટે તો બે કપડાં, થોડી જમવાની અને પાણીની જરૂર, વાહન, શય્યા અને બેઠાડું પૂરતું છે; એ સિવાય બધું દુઃખનું કારણ બને છે.
સપ્તમે ચાપિ ભવને ખટ્વામાત્ર પરિગ્રહઃ । ઉદકુંભસહસ્રેભ્યઃ ક્લેશાયાસ પ્રવિસ્તરઃ
સાતમા મહેલમાં પણ માત્ર શય્યા જ સાચી મિલકત છે; હજારો પાણીના ઘડાંથી તો ફક્ત મહેનત અને તકલીફ જ મળે છે.
પ્રત્યૂષે તૂર્યનિર્ઘોષઃ સમં પુરનિવાસિભિઃ । રાજ્યેભિમાનમાત્રં હિ મમેદં વાદ્યતે ગૃહે
સવાર પડે ત્યારે વાદ્યોની ધ્વનિ શહેરવાસીઓ સાથે ગુંજે છે; ઘરમાં તો માત્ર રાજસત્તાનો અહંકાર જ 'આ મારું છે' એમ ઘોષિત થાય છે.
સર્વમાભરણં ભારઃ સર્વમાલેપનં મલમ્ । સર્વં પ્રલપિતં ગીતં નૃત્યમુન્મત્તચેષ્ટિતમ્
બધા આભૂષણો ભારરૂપ છે, બધા લિપણાં ગંદકી છે; બધી બકબક, ગાન અને નૃત્ય તો નશામાં કરાયેલી હરકતો છે.
ઇત્યેવં રાજ્યસંભોગૈઃ કુતઃ સૌખ્યં વિચારતઃ । નૃપાણાં વિગ્રહે ચિંતા વાન્યોન્યવિજિગીષયા
આવી રાજસુખ-ભોગોમાં સાચું સુખ ક્યાં મળે? રાજાઓમાં તો હંમેશાં ઝઘડા અને એકબીજાને હરાવવાની ચિંતાજ રહે છે.
પ્રાયેણ શ્રીમદાલેપાન્નહુષાદ્યા મહાનૃપાઃ । સ્વર્ગં પ્રાપ્તા નિપતિતાઃ કઃ શ્રિયા વિંદતે સુખમ્
મોટાભાગના મહારાજાઓ, જેમ કે નહુષ વગેરે, વૈભવના ઘમંડમાં સ્વર્ગ પામ્યા પછી પણ પડી ગયા; સંપત્તિમાં સાચું સુખ કોણે મેળવ્યું છે?
સ્વર્ગેપિ ચ કુતઃ સૌખ્યં દૃષ્ટ્વા દીપ્તાં પરશ્રિયમ્ । ઉપર્યુપરિ દેવાનામન્યોન્યાતિશયસ્થિતામ્
સ્વર્ગમાં પણ, જ્યારે બીજાની તેજસ્વી સંપત્તિ જોઈને અને દેવતાઓ પણ એકબીજાને પછાડવા પ્રયત્ન કરે છે, ત્યારે સુખ ક્યાંથી મળે?
નરૈઃ પુણ્યફલં સ્વર્ગે મૂલચ્છેદેન ભુજ્યતે । ન ચાન્યત્ક્રિયતે કર્મ સોઽત્ર દોષઃ સુદારુણઃ
સ્વર્ગમાં મનુષ્યો પુણ્યના ફળનો આનંદ માણે છે, પણ એ મૂળ ખૂટી જાય છે; ત્યાં કોઈ નવું કર્મ થતું નથી—આ સૌથી મોટો દોષ છે.