સૂચીભિરગ્નિવર્ણાભિર્ભિન્નગાત્રો નિરંતરમ્ । યદ્દુઃખં જાયતે તસ્ય તદ્ગર્ભેષ્ટગુણં ભવેત્
અગ્નિ જેવાં તીક્ષ્ણ સોયથી સતત શરીર ભેદાય, એ જેવું દુઃખ ગર્ભમાં સહન કરવું પડે છે.
ગર્ભવાસાત્પરં વાસં કષ્ટં નૈવાસ્તિ કુત્રચિત્ । દેહિનાં દુઃખમતુલં સુઘોરમપિ સંકટમ્
ગર્ભથી વધુ કઠણ કોઈ વસવાટ નથી; શરીરધારી જીવનું દુઃખ બેસમજાન, ભયાનક અને અત્યંત કઠણ છે.
ઇત્યેતદ્ગર્ભદુઃખં હિ પ્રાણિનાં પરિકીર્તિતમ્ । ચરસ્થિરાણાં સર્વેષામાત્મગર્ભાનુરૂપતઃ
આ રીતે ગર્ભનું દુઃખ બધા જીવ માટે, ચાલતા અને સ્થાવર, દરેકના પોતાના ગર્ભ પ્રમાણે વર્ણવાયું છે.
ગર્ભાત્કોટિગુણાપીડા યોનિયંત્રનિપીડનાત્ । સંમૂર્ચ્છિતસ્ય જાયેત જાયમાનસ્ય દેહિનઃ
ગર્ભની યાતનાથી જન્મ સમયે લાખો ગણું વધુ દુઃખ થાય છે; જન્મતા જીવને એ પીડા અને મૂર્છા આવે છે.
ઇક્ષુવત્પીડ્યમાનસ્ય પાપમુદ્ગરપેષણાત્ । ગર્ભાન્નિષ્ક્રમમાણસ્ય પ્રબલૈઃ સૂતિવાયુભિઃ
જેમ ઈખળને મસળીને તેની અશુદ્ધિ દૂર કરવામાં આવે છે, તેમ જન્મના પ્રબળ વાયુઓથી જ્યારે બાળક ગર્ભમાંથી બહાર આવવાનું દબાણ અનુભવે છે,
જાયતે સુમહદ્દુઃખં પરિત્રાણં ન વિંદતિ । યંત્રેણ પીડ્યમાનાઃ સ્યુર્નિઃસારાશ્ચ યથેક્ષવઃ
ત્યારે અત્યંત દુઃખ થાય છે અને ક્યાંય રાહત મળતી નથી; મશીનના દબાણથી તે સંપૂર્ણ રીતે થાકી જાય છે, બિલકુલ ઈખળ જેવું.
તથા શરીરં યોનિસ્થં પાત્યતે યંત્રપીડનાત્ । અસ્થિમદ્વર્તુલાકારં સ્નાયુબંધનવેષ્ટિતમ્
એ જ રીતે, ગર્ભમાં રહેલું શરીર પણ દબાણથી નીચે પડાય છે, હાડકાંથી ગોળ આકારનું, સ્નાયુઓથી બંધાયેલું અને વળેલું.
રક્તમાંસવસાલિપ્તં વિણ્મૂત્રદ્રવ્યભાજનમ્ । કેશલોમનખચ્છન્નં રોગાયતનમુત્તમમ્
તે લોહી, માંસ અને ચરબીથી લપેટાયેલું છે, વિસર્જન અને મૂત્રના પાત્રરૂપ છે, વાળ, રોમ અને નખથી ઢંકાયેલું છે, અને રોગોનું મુખ્ય નિવાસસ્થાન છે.
વદનૈકમહાદ્વારં ગવાક્ષાષ્ટકભૂષિતમ્ । ઓષ્ઠદ્વયકપાટં તુ દંતજિહ્વાગલાન્વિતમ્
તેમાં એક મોટું મુખદ્વાર છે, જે આઠ ઝરોખા જેવા છિદ્રોથી શોભિત છે, બે હોઠ તેના દ્વાર તરીકે છે, અને તેમાં દાંત, જીભ અને ગળું જોડાયેલું છે.
નાડીસ્વેદપ્રવાહં ચ કફપિત્તપરિપ્લુતમ્ । જરાશોકસમાવિષ્ટં કાલવક્ત્રાનલેસ્થિતમ્
તેમાં નાડીઓ અને પરસેવાની ધારો ભરેલી છે, કફ અને પિત્તથી વ્યાપ્ત છે, વૃદ્ધાવસ્થા અને દુઃખથી ઘેરાયેલું છે, અને સમયના અગ્નિમાં સ્થિત છે.
કામક્રોધસમાક્રાંતં શ્વસનૈશ્ચોપમર્દિતમ્ । ભોગતૃષ્ણાતુરં ગૂઢં રાગદ્વેષ વશાનુગમ્
કામ અને ક્રોધથી ઘેરાયેલું, શ્વાસથી પીડાયેલું, ભોગની તરસથી ત્રસ્ત, છુપાયેલું અને રાગ-દ્વેષના વશમાં રહેલું છે.
સવર્ણિતાંગપ્રત્યંગં જરાયુ પરિવેષ્ટિતમ્ । સંકટેનાવિવિક્તેન યોનિમાર્ગેણ નિર્ગતમ્
તેના અંગ અને ઉપાંગ સ્પષ્ટ રીતે વર્ણવાયેલા છે, જરાયુથી ઘેરાયેલું છે, અને ગર્ભના સાંકડી અને અંધારિયા માર્ગથી બહાર આવે છે.
વિણ્મૂત્રરક્તસિક્તાંગં ષટ્કૌશિકસમુદ્ભવમ્ । અસ્થિપંજરસંઘાતં જ્ઞેયમસ્મિન્કલેવરે
તેનું શરીર વિસર્જન, મૂત્ર અને લોહીથી ભીંજાયેલું છે, છ આવરણમાંથી ઉત્પન્ન થયેલું છે, અને હાડકાંના ઢાંચાની ગાંઠ તરીકે ઓળખવું જોઈએ.
શતત્રયં શતાધિકં પંચપેશી શતાનિ ચ । સાર્ધાભિસ્તિસૃભિશ્છન્નં સમંતાદ્રોમકોટિભિઃ
પાંચસો પાંચ પેશીઓ, ત્રણ અને અડધી પડતોથી અને સર્વત્ર અસંખ્ય વાળની મૂળોથી ઢંકાયેલ છે.
શરીરં સ્થૂલસૂક્ષ્માભિર્દૃશ્યાદૃશ્યાભિરંતતઃ । એતાભિર્માંસનાડીભિઃ કોટિભિસ્તત્સમન્વિતમ્
શરીર, જડ અને સૂક્ષ્મ, દેખાતું અને અદૃશ્ય, એ તમામ માંસની નાડીઓથી સંપૂર્ણ રીતે વ્યાપ્ત છે.
પ્રસ્વેદમશુચિં તાભિરંતરસ્થં ચ તેન હિ । દ્વાત્રિંશદ્દશનાઃ પ્રોક્તા વિંશતિશ્ચ નખાઃ સ્મૃતાઃ
આ નાડીઓમાં અશુદ્ધ પરસેવો ભરાયેલો છે; તેમ જ, બત્રીસ દાંત અને વીસ નખ ગણાય છે.
પિત્તસ્ય કુડવં જ્ઞેયં કફસ્યાર્ધાઢકં તથા । વસાયાશ્ચ પલાઃ પંચ તદર્ધં ફલકસ્ય ચ
પિત્તનું પ્રમાણ કૂડવ જેટલું કહેવાય છે, કફનું અડધું ઢકું, ચરબીના પાંચ પલ અને મજ્જાનું અડધું તે ફલક જેટલું છે.
પંચાર્બુદ પલા જ્ઞેયાઃ પલાનિ દશ મેદસઃ । પલત્રયં મહારક્તં મજ્જા રક્તાચ્ચતુર્ગુણા
પાંચ અર્બુદ પલ ગણાય છે, દસ પલ ચરબીના છે; ત્રણ પલ વિશિષ્ટ લોહી છે, અને મજ્જા લોહી કરતાં ચાર ગણું છે.
શુક્રાર્ધકુડવં જ્ઞેયં તદર્ધં દેહિનાં બલમ્ । માંસસ્ય ચૈકં પિંડેન પલસાહસ્રમુચ્યતે
શુક્રનું અડધું કૂડવ ગણાય છે, અને તેનો અડધો ભાગ જ જીવનું બળ છે; માંસનો એક ગાંઠ હજાર પલ જેટલો કહેવાય છે.
રક્તં પલશતં જ્ઞેયં વિણ્મૂત્રં ચાપ્રમાણતઃ । ઇતિ દેહગૃહે રાજન્વાસઃ સ્યાન્નિત્યમાત્મનઃ
લોહીનું પ્રમાણ એકસો પલ ગણાય છે, અને વિસર્જન તથા મૂત્રનું પ્રમાણ તો અપરિમિત છે; હે રાજા, આ રીતે શરીર હંમેશા આત્માનું ઘર છે.
અશુદ્ધં ચ વિશુદ્ધસ્ય કર્મબંધવિનિર્મિતમ્ । શુક્રશોણિતસંયોગાદ્દેહઃ સંજાયતે ક્વચિત્
અશુદ્ધ હોવા છતાં શુદ્ધના માટે, કર્મના બંધનથી બનેલું, ક્યારેક શુક્ર અને લોહીના મિલનથી શરીર ઉત્પન્ન થાય છે.
નિત્યં વિણ્મૂત્રસંયુક્તસ્તેનાયમશુચિઃ સ્મૃતઃ । યથા વૈ વિષ્ઠયા પૂર્ણઃ શુચિઃ સાંતર્બહિર્ઘટઃ
હંમેશા વિસર્જન અને મૂત્રથી જોડાયેલું હોવાથી, તેને અશુદ્ધ કહેવાય છે; જેમ ગંદકીથી ભરેલો ઘડો બહારથી જ શુદ્ધ લાગે છે.
શૌચેન શોધ્યમાનોપિ દેહોયમશુચિર્ભવેત્ । યં પ્રાપ્યાતિપવિત્રાણિ પંચગવ્ય હવીંષિ ચ
શુદ્ધિ રાખવા છતાં આ શરીર ક્યારેય સંપૂર્ણ શુદ્ધ થતું નથી; પણ એ શરીર મળતાં જ, ગાયના પાંચ પવિત્ર પદાર્થો અને યજ્ઞમાં ધરાવાતા પવિત્ર અહૂતિઓ પણ અશુદ્ધ બની જાય છે.
અશુચિત્વં પ્રયાંત્યાશુ દેહોયમશુચિસ્તતઃ । હૃદ્યાન્યપ્યન્નપાનાનિ યં પ્રાપ્ય સુરભીણિ ચ
આ શરીરની અશુદ્ધિથી, સુગંધિત વસ્તુઓ અને મનગમતા ખોરાક-પાણી પણ, એને સ્પર્શ કરતાં જ તરત અશુદ્ધ થઈ જાય છે.
અશુચિત્વં પ્રયાંત્યાશુ કોઽન્ય સ્યાદશુચિસ્તતઃ । હે જનાઃ કિં ન પશ્યધ્વં યન્નિર્યાતિ દિનેદિને
આથી, આથી વધારે અશુદ્ધ બીજું શું હોઈ શકે? હે લોકો, તમે રોજ-રોજ શરીરમાંથી બહાર નીકળતી વસ્તુઓને કેમ નથી જોતા?
દેહાનુગો મલઃ પૂતિસ્તદાધારઃ કથં શુચિઃ । દેહઃ સંશોધ્યમાનોપિ પંચગવ્યકુશાંબુભિઃ
શરીર સાથે જોડાયેલી ગંદકી એ એની દુર્ગંધ છે—તો એનું ધારણ કરનાર શરીર શુદ્ધ કેવી રીતે ગણાય? ગાયના પાંચ પદાર્થો કે કુશના પાણીથી વારંવાર ધોઈએ, તોય શરીર શુદ્ધ થતું નથી.
ઘૃષ્યમાણ ઇવાંગારો નિર્મલત્વં ન ગચ્છતિ । સ્રોતાંસિ યસ્ય સતતં પ્રવહંતિ ગિરેરિવ
જેમ કાળાં કાંઠા ને ઘસીએ, તોય એ ચમકતા નથી, એમ શરીરના રંધ્રોમાંથી સતત પ્રવાહ વહે છે, જેમ પર્વતમાંથી નદીઓ વહે છે.
કફમૂત્રાદ્યમશુચિઃ સ દેહઃ શુધ્યતે કથમ્ । સર્વાશુચિનિધાનસ્ય શરીરસ્ય ન વિદ્યતે
કફ, મૂત્ર અને બીજી અશુદ્ધિઓથી ભરેલું આ શરીર ક્યારેય શુદ્ધ થઈ શકે નહીં. શરીર એ બધાજ અશુદ્ધિઓનું ભંડાર છે, એમાં એક પણ ભાગ સાચે શુદ્ધ નથી.
શુચિરેકપ્રદેશોપિ શુચિર્ન સ્યાદૃતેઽપિ વા । દિવા વા યદિ વા રાત્રૌ મૃત્તોયૈઃ શોધ્યતે કરઃ
એક પણ સ્થાન શુદ્ધ દેખાય, તોય એ સાચે શુદ્ધ નથી. દિવસ હોય કે રાત, માટી અને પાણીથી હાથ ધોઈએ, તોય એ સંપૂર્ણ શુદ્ધ થતો નથી.
તથાપિ શુચિભાઙ્નસ્યાન્ન વિરજ્યંતિ તે નરાઃ । કાયોયમગ્ર્યધૂપાદ્યૈર્યત્નેનાપિ સુસંસ્કૃતઃ
છતાં પણ, લોકો શરીરથી જોડાયેલી વસ્તુઓનો વાસ છોડતા નથી. શ્રેષ્ઠ ધૂપ વગેરેથી શરીરને સંવારીને—even then, people do not turn away from the enjoyment of what is associated with the body. Even if this body is carefully adorned with the finest incense and such,