વિભક્તાવયવસ્પષ્ટં પુનર્માસાષ્ટમે ભવેત્ । પંચાત્મક સમાયુક્તઃ પરિપક્વઃ સ તિષ્ઠતિ
આઠમા મહિનામાં શરીરના બધા ભાગો સ્પષ્ટ દેખાય છે; પાંચ તત્વોથી ભરપૂર, એ જીવ સંપૂર્ણ પક્વ થઈ રહે છે.
માતુરાહારવીર્યેણ ષડ્વિધેન રસેન ચ । નાભિસૂત્રનિબદ્ધેન વર્દ્ધતે સ દિનેદિને
માતાના ખોરાક અને છ પ્રકારના રસથી, નાભિના તારથી બંધાયેલો, એ જીવ રોજે રોજ વધે છે.
તતઃ સ્મૃતિં લભેજ્જીવઃ સંપૂર્ણોસ્મિઞ્છરીરકે । સુખં દુઃખં વિજાનાતિ નિદ્રાં સ્વપ્નં પુરાકૃતમ્
પછી એ જીવને આખા શરીરમાં સ્મૃતિ મળે છે; સુખ-દુઃખ અનુભવે છે, ઊંઘ, સપના અને ભૂતકાળના કર્મોને ઓળખે છે.
મૃતશ્ચાહં પુનર્જાતો જાતશ્ચાહં પુનર્મૃતઃ । નાનાયોનિસહસ્રાણિ મયા દૃષ્ટાન્યનેકધા
હું મરીને ફરી જન્મ્યો છું, જન્મીને ફરી મર્યો છું; અનેક વાર હજારો જુદા જુદા યોનિ જોઈ છે.
અધુના જાતમાત્રોહં પ્રાપ્તસંસ્કાર એવ ચ । તતઃ શ્રેયઃ કરિષ્યામિ યેન ગર્ભે ન સંભવઃ
હવે હું નવજાત છું અને સંસ્કાર પ્રાપ્ત કર્યા છે; પછી હું એવું સારું કામ કરીશ કે ફરી ગર્ભમાં ન આવવું પડે.
ગર્ભસ્થશ્ચિંતયત્યેવમહં ગર્ભાદ્વિનિઃસૃતઃ । અધ્યેષ્યામિ પરં જ્ઞાનં સંસારવિનિવર્તકમ્
ગર્ભમાં રહેલો હું એમ વિચારું છું: જ્યારે ગર્ભમાંથી બહાર આવીશ, ત્યારે એ જ્ઞાન મેળવવું કે જે ફરી જન્મમરણ રોકે.
અવશ્યં ગર્ભદુઃખેન મહતા પરિપીડિતઃ । જીવઃ કર્મવશાદાસ્તે મોક્ષોપાયં વિચિંતયેત્
નક્કી છે કે ગર્ભના ભારે દુઃખથી પીડાયેલી આત્મા, પોતાના કર્મથી બંધાઈ, મુક્તિનો ઉપાય વિચારે છે.
યથા ગિરિવરાક્રાંતઃ કશ્ચિદ્દુઃખેન તિષ્ઠતિ । તથા જરાયુણા દેહી દુઃખં તિષ્ઠતિ દુઃખિતઃ
જેમ કોઈ પર્વત નીચે દબાઈ દુઃખી રહે છે, તેમ જ જરાયુથી ઘેરાયેલો જીવ પણ દુઃખમાં રહે છે.
પતિતઃ સાગરે યદ્વદ્દુઃખમાસ્તે સમાકુલઃ । ગર્ભોદકેન સિક્તાંગસ્તથાસ્તે વ્યાકુલાત્મકઃ
જેમ સાગરમાં પડેલો માણસ વ્યાકુળ થઈ દુઃખ ભોગવે છે, તેમ ગર્ભના પાણીમાં ભીંજાયેલો જીવ પણ વ્યાકુળ રહે છે.
લોહકુંભે યથા ન્યસ્તઃ પચ્યતે કશ્ચિદગ્નિના । ગર્ભકુંભે તથાક્ષિપ્તઃ પચ્યતે જઠરાગ્નિના
જેમ લોખંડના વાસણમાં મૂકીને અગ્નિમાં શેકાય છે, તેમ ગર્ભના પાત્રમાં મૂકાઈ, પેટની આગે જીવ શેકાય છે.
સૂચીભિરગ્નિવર્ણાભિર્ભિન્નગાત્રો નિરંતરમ્ । યદ્દુઃખં જાયતે તસ્ય તદ્ગર્ભેષ્ટગુણં ભવેત્
અગ્નિ જેવાં તીક્ષ્ણ સોયથી સતત શરીર ભેદાય, એ જેવું દુઃખ ગર્ભમાં સહન કરવું પડે છે.
ગર્ભવાસાત્પરં વાસં કષ્ટં નૈવાસ્તિ કુત્રચિત્ । દેહિનાં દુઃખમતુલં સુઘોરમપિ સંકટમ્
ગર્ભથી વધુ કઠણ કોઈ વસવાટ નથી; શરીરધારી જીવનું દુઃખ બેસમજાન, ભયાનક અને અત્યંત કઠણ છે.
ઇત્યેતદ્ગર્ભદુઃખં હિ પ્રાણિનાં પરિકીર્તિતમ્ । ચરસ્થિરાણાં સર્વેષામાત્મગર્ભાનુરૂપતઃ
આ રીતે ગર્ભનું દુઃખ બધા જીવ માટે, ચાલતા અને સ્થાવર, દરેકના પોતાના ગર્ભ પ્રમાણે વર્ણવાયું છે.
ગર્ભાત્કોટિગુણાપીડા યોનિયંત્રનિપીડનાત્ । સંમૂર્ચ્છિતસ્ય જાયેત જાયમાનસ્ય દેહિનઃ
ગર્ભની યાતનાથી જન્મ સમયે લાખો ગણું વધુ દુઃખ થાય છે; જન્મતા જીવને એ પીડા અને મૂર્છા આવે છે.
ઇક્ષુવત્પીડ્યમાનસ્ય પાપમુદ્ગરપેષણાત્ । ગર્ભાન્નિષ્ક્રમમાણસ્ય પ્રબલૈઃ સૂતિવાયુભિઃ
જેમ ઈખળને મસળીને તેની અશુદ્ધિ દૂર કરવામાં આવે છે, તેમ જન્મના પ્રબળ વાયુઓથી જ્યારે બાળક ગર્ભમાંથી બહાર આવવાનું દબાણ અનુભવે છે,
જાયતે સુમહદ્દુઃખં પરિત્રાણં ન વિંદતિ । યંત્રેણ પીડ્યમાનાઃ સ્યુર્નિઃસારાશ્ચ યથેક્ષવઃ
ત્યારે અત્યંત દુઃખ થાય છે અને ક્યાંય રાહત મળતી નથી; મશીનના દબાણથી તે સંપૂર્ણ રીતે થાકી જાય છે, બિલકુલ ઈખળ જેવું.
તથા શરીરં યોનિસ્થં પાત્યતે યંત્રપીડનાત્ । અસ્થિમદ્વર્તુલાકારં સ્નાયુબંધનવેષ્ટિતમ્
એ જ રીતે, ગર્ભમાં રહેલું શરીર પણ દબાણથી નીચે પડાય છે, હાડકાંથી ગોળ આકારનું, સ્નાયુઓથી બંધાયેલું અને વળેલું.
રક્તમાંસવસાલિપ્તં વિણ્મૂત્રદ્રવ્યભાજનમ્ । કેશલોમનખચ્છન્નં રોગાયતનમુત્તમમ્
તે લોહી, માંસ અને ચરબીથી લપેટાયેલું છે, વિસર્જન અને મૂત્રના પાત્રરૂપ છે, વાળ, રોમ અને નખથી ઢંકાયેલું છે, અને રોગોનું મુખ્ય નિવાસસ્થાન છે.
વદનૈકમહાદ્વારં ગવાક્ષાષ્ટકભૂષિતમ્ । ઓષ્ઠદ્વયકપાટં તુ દંતજિહ્વાગલાન્વિતમ્
તેમાં એક મોટું મુખદ્વાર છે, જે આઠ ઝરોખા જેવા છિદ્રોથી શોભિત છે, બે હોઠ તેના દ્વાર તરીકે છે, અને તેમાં દાંત, જીભ અને ગળું જોડાયેલું છે.
નાડીસ્વેદપ્રવાહં ચ કફપિત્તપરિપ્લુતમ્ । જરાશોકસમાવિષ્ટં કાલવક્ત્રાનલેસ્થિતમ્
તેમાં નાડીઓ અને પરસેવાની ધારો ભરેલી છે, કફ અને પિત્તથી વ્યાપ્ત છે, વૃદ્ધાવસ્થા અને દુઃખથી ઘેરાયેલું છે, અને સમયના અગ્નિમાં સ્થિત છે.
કામક્રોધસમાક્રાંતં શ્વસનૈશ્ચોપમર્દિતમ્ । ભોગતૃષ્ણાતુરં ગૂઢં રાગદ્વેષ વશાનુગમ્
કામ અને ક્રોધથી ઘેરાયેલું, શ્વાસથી પીડાયેલું, ભોગની તરસથી ત્રસ્ત, છુપાયેલું અને રાગ-દ્વેષના વશમાં રહેલું છે.
સવર્ણિતાંગપ્રત્યંગં જરાયુ પરિવેષ્ટિતમ્ । સંકટેનાવિવિક્તેન યોનિમાર્ગેણ નિર્ગતમ્
તેના અંગ અને ઉપાંગ સ્પષ્ટ રીતે વર્ણવાયેલા છે, જરાયુથી ઘેરાયેલું છે, અને ગર્ભના સાંકડી અને અંધારિયા માર્ગથી બહાર આવે છે.
વિણ્મૂત્રરક્તસિક્તાંગં ષટ્કૌશિકસમુદ્ભવમ્ । અસ્થિપંજરસંઘાતં જ્ઞેયમસ્મિન્કલેવરે
તેનું શરીર વિસર્જન, મૂત્ર અને લોહીથી ભીંજાયેલું છે, છ આવરણમાંથી ઉત્પન્ન થયેલું છે, અને હાડકાંના ઢાંચાની ગાંઠ તરીકે ઓળખવું જોઈએ.
શતત્રયં શતાધિકં પંચપેશી શતાનિ ચ । સાર્ધાભિસ્તિસૃભિશ્છન્નં સમંતાદ્રોમકોટિભિઃ
પાંચસો પાંચ પેશીઓ, ત્રણ અને અડધી પડતોથી અને સર્વત્ર અસંખ્ય વાળની મૂળોથી ઢંકાયેલ છે.
શરીરં સ્થૂલસૂક્ષ્માભિર્દૃશ્યાદૃશ્યાભિરંતતઃ । એતાભિર્માંસનાડીભિઃ કોટિભિસ્તત્સમન્વિતમ્
શરીર, જડ અને સૂક્ષ્મ, દેખાતું અને અદૃશ્ય, એ તમામ માંસની નાડીઓથી સંપૂર્ણ રીતે વ્યાપ્ત છે.
પ્રસ્વેદમશુચિં તાભિરંતરસ્થં ચ તેન હિ । દ્વાત્રિંશદ્દશનાઃ પ્રોક્તા વિંશતિશ્ચ નખાઃ સ્મૃતાઃ
આ નાડીઓમાં અશુદ્ધ પરસેવો ભરાયેલો છે; તેમ જ, બત્રીસ દાંત અને વીસ નખ ગણાય છે.
પિત્તસ્ય કુડવં જ્ઞેયં કફસ્યાર્ધાઢકં તથા । વસાયાશ્ચ પલાઃ પંચ તદર્ધં ફલકસ્ય ચ
પિત્તનું પ્રમાણ કૂડવ જેટલું કહેવાય છે, કફનું અડધું ઢકું, ચરબીના પાંચ પલ અને મજ્જાનું અડધું તે ફલક જેટલું છે.
પંચાર્બુદ પલા જ્ઞેયાઃ પલાનિ દશ મેદસઃ । પલત્રયં મહારક્તં મજ્જા રક્તાચ્ચતુર્ગુણા
પાંચ અર્બુદ પલ ગણાય છે, દસ પલ ચરબીના છે; ત્રણ પલ વિશિષ્ટ લોહી છે, અને મજ્જા લોહી કરતાં ચાર ગણું છે.
શુક્રાર્ધકુડવં જ્ઞેયં તદર્ધં દેહિનાં બલમ્ । માંસસ્ય ચૈકં પિંડેન પલસાહસ્રમુચ્યતે
શુક્રનું અડધું કૂડવ ગણાય છે, અને તેનો અડધો ભાગ જ જીવનું બળ છે; માંસનો એક ગાંઠ હજાર પલ જેટલો કહેવાય છે.
રક્તં પલશતં જ્ઞેયં વિણ્મૂત્રં ચાપ્રમાણતઃ । ઇતિ દેહગૃહે રાજન્વાસઃ સ્યાન્નિત્યમાત્મનઃ
લોહીનું પ્રમાણ એકસો પલ ગણાય છે, અને વિસર્જન તથા મૂત્રનું પ્રમાણ તો અપરિમિત છે; હે રાજા, આ રીતે શરીર હંમેશા આત્માનું ઘર છે.