ઇતિ દ્વાદશ શાન્તસ્ય પરિણામાઃ પ્રકીર્તિતાઃ । શુક્રં તસ્ય પરીણામઃ શુક્રાદ્દેહસ્ય સંભવઃ
આ રીતે પાચન થયેલા અન્નના બાર પરિવર્તન જણાવી દીધા; શુક્ર એનું અંતિમ રૂપ છે અને શુક્રમાંથી શરીર ઉત્પન્ન થાય છે.
ઋતુકાલે યદા શુક્રં નિર્દોષં યોનિસંસ્થિતમ્ । તદા તદ્વાયુસંસૃષ્ટં સ્ત્રીરક્તેનૈકતાં વ્રજેત્
જ્યારે ઋતુકાળે નિર્વિકાર શુક્ર યોનિમાં સ્થિર થાય છે, ત્યારે એ વાયુ સાથે મળીને સ્ત્રીના લોહી સાથે એકરૂપ થાય છે.
વિસર્ગકાલે શુક્રસ્ય જીવઃ કારણસંયુતઃ । નિત્યં પ્રવિશતે યોનિં કર્મભિઃ સ્વૈર્નિયંત્રિતઃ
શુક્રના વિસર્જન સમયે, કારણો સાથે જીવ આત્મા હંમેશા યોનિમાં પ્રવેશ કરે છે, અને પોતાના કર્મોથી નિયંત્રિત રહે છે.
શુક્રસ્ય સહ રક્તસ્ય એકાહાત્કલલં ભવેત્ । પંચરાત્રેણ કલલે બુદ્બુદત્વં તતો ભવેત્
શુક્ર અને લોહીના મિલનથી પ્રથમ દિવસે કલળા બને છે; પાંચ રાતમાં એ કલળામાં ફુગાવો આવે છે.
માંસત્વં માસમાત્રેણ પંચધા જાયતે પુનઃ । ગ્રીવા શિરશ્ચ સ્કંધશ્ચ પૃષ્ઠવંશસ્તથોદરમ્
એક મહિનામાં એ માંસ બની જાય છે, અને પછી પાંચ ભાગે વહેંચાય છે: ગળું, માથું, ખભા, પીઠની હાડકાં અને પેટ.
પાણીપાદૌ તથા પાર્શ્વૌ કટિર્ગાત્રં તથૈવ ચ । માસદ્વયેન પર્વાણિ ક્રમશઃ સંભવંતિ ચ
એ જ રીતે હાથ-પગ, બાજુઓ, કમર અને આખું શરીર બને છે; બે મહિનામાં સાંધા ક્રમશઃ ઉત્પન્ન થાય છે.
ત્રિભિર્માસૈઃ પ્રજાયંતે શતશોંકુરસંધયઃ । માસૈશ્ચતુર્ભિર્જાયંતે અંગુલ્યાદિ યથાક્રમમ્
ત્રણ મહિનામાં હજારો સાંધા ઊભા થાય છે; પછી ચાર મહિનામાં આંગળી અને બીજા અંગો ક્રમશઃ વિકસે છે.
મુખં નાસા ચ કર્ણૌ ચ માસૈર્જાયંતિ પંચભિઃ । દંતપંક્તિસ્તથા જિહ્વા જાયતે તુ નખાઃ પુનઃ
પાંચ મહિનામાં મોઢું, નાક અને કાન દેખાવા લાગે છે; પછી દાંતની પંક્તિ, જીભ અને પછી નખો બને છે.
કર્ણયોશ્ચ ભવેચ્છિદ્રં ષણ્માસાભ્યંતરે પુનઃ । પાયુર્મેઢ્રમુપસ્થં ચ શિશ્નશ્ચાપ્યુપજાયતે
છઠ્ઠા મહિનામાં કાનના છિદ્રો પણ બને છે; પછી પાયુ, લિંગ અને અન્ય અંગો પણ વિકસે છે.
સંધયો યે ચ ગાત્રેષુ માસૈર્જાયંતિ સપ્તભિઃ । અંગપ્રત્યંગસંપૂર્ણં શિરઃ કેશસમન્વિતમ્
સાત મહિનામાં શરીરના બધા સાંધા બને છે; આખું શરીર સંપૂર્ણ થાય છે અને માથા પર વાળ આવે છે.
વિભક્તાવયવસ્પષ્ટં પુનર્માસાષ્ટમે ભવેત્ । પંચાત્મક સમાયુક્તઃ પરિપક્વઃ સ તિષ્ઠતિ
આઠમા મહિનામાં શરીરના બધા ભાગો સ્પષ્ટ દેખાય છે; પાંચ તત્વોથી ભરપૂર, એ જીવ સંપૂર્ણ પક્વ થઈ રહે છે.
માતુરાહારવીર્યેણ ષડ્વિધેન રસેન ચ । નાભિસૂત્રનિબદ્ધેન વર્દ્ધતે સ દિનેદિને
માતાના ખોરાક અને છ પ્રકારના રસથી, નાભિના તારથી બંધાયેલો, એ જીવ રોજે રોજ વધે છે.
તતઃ સ્મૃતિં લભેજ્જીવઃ સંપૂર્ણોસ્મિઞ્છરીરકે । સુખં દુઃખં વિજાનાતિ નિદ્રાં સ્વપ્નં પુરાકૃતમ્
પછી એ જીવને આખા શરીરમાં સ્મૃતિ મળે છે; સુખ-દુઃખ અનુભવે છે, ઊંઘ, સપના અને ભૂતકાળના કર્મોને ઓળખે છે.
મૃતશ્ચાહં પુનર્જાતો જાતશ્ચાહં પુનર્મૃતઃ । નાનાયોનિસહસ્રાણિ મયા દૃષ્ટાન્યનેકધા
હું મરીને ફરી જન્મ્યો છું, જન્મીને ફરી મર્યો છું; અનેક વાર હજારો જુદા જુદા યોનિ જોઈ છે.
અધુના જાતમાત્રોહં પ્રાપ્તસંસ્કાર એવ ચ । તતઃ શ્રેયઃ કરિષ્યામિ યેન ગર્ભે ન સંભવઃ
હવે હું નવજાત છું અને સંસ્કાર પ્રાપ્ત કર્યા છે; પછી હું એવું સારું કામ કરીશ કે ફરી ગર્ભમાં ન આવવું પડે.
ગર્ભસ્થશ્ચિંતયત્યેવમહં ગર્ભાદ્વિનિઃસૃતઃ । અધ્યેષ્યામિ પરં જ્ઞાનં સંસારવિનિવર્તકમ્
ગર્ભમાં રહેલો હું એમ વિચારું છું: જ્યારે ગર્ભમાંથી બહાર આવીશ, ત્યારે એ જ્ઞાન મેળવવું કે જે ફરી જન્મમરણ રોકે.
અવશ્યં ગર્ભદુઃખેન મહતા પરિપીડિતઃ । જીવઃ કર્મવશાદાસ્તે મોક્ષોપાયં વિચિંતયેત્
નક્કી છે કે ગર્ભના ભારે દુઃખથી પીડાયેલી આત્મા, પોતાના કર્મથી બંધાઈ, મુક્તિનો ઉપાય વિચારે છે.
યથા ગિરિવરાક્રાંતઃ કશ્ચિદ્દુઃખેન તિષ્ઠતિ । તથા જરાયુણા દેહી દુઃખં તિષ્ઠતિ દુઃખિતઃ
જેમ કોઈ પર્વત નીચે દબાઈ દુઃખી રહે છે, તેમ જ જરાયુથી ઘેરાયેલો જીવ પણ દુઃખમાં રહે છે.
પતિતઃ સાગરે યદ્વદ્દુઃખમાસ્તે સમાકુલઃ । ગર્ભોદકેન સિક્તાંગસ્તથાસ્તે વ્યાકુલાત્મકઃ
જેમ સાગરમાં પડેલો માણસ વ્યાકુળ થઈ દુઃખ ભોગવે છે, તેમ ગર્ભના પાણીમાં ભીંજાયેલો જીવ પણ વ્યાકુળ રહે છે.
લોહકુંભે યથા ન્યસ્તઃ પચ્યતે કશ્ચિદગ્નિના । ગર્ભકુંભે તથાક્ષિપ્તઃ પચ્યતે જઠરાગ્નિના
જેમ લોખંડના વાસણમાં મૂકીને અગ્નિમાં શેકાય છે, તેમ ગર્ભના પાત્રમાં મૂકાઈ, પેટની આગે જીવ શેકાય છે.
સૂચીભિરગ્નિવર્ણાભિર્ભિન્નગાત્રો નિરંતરમ્ । યદ્દુઃખં જાયતે તસ્ય તદ્ગર્ભેષ્ટગુણં ભવેત્
અગ્નિ જેવાં તીક્ષ્ણ સોયથી સતત શરીર ભેદાય, એ જેવું દુઃખ ગર્ભમાં સહન કરવું પડે છે.
ગર્ભવાસાત્પરં વાસં કષ્ટં નૈવાસ્તિ કુત્રચિત્ । દેહિનાં દુઃખમતુલં સુઘોરમપિ સંકટમ્
ગર્ભથી વધુ કઠણ કોઈ વસવાટ નથી; શરીરધારી જીવનું દુઃખ બેસમજાન, ભયાનક અને અત્યંત કઠણ છે.
ઇત્યેતદ્ગર્ભદુઃખં હિ પ્રાણિનાં પરિકીર્તિતમ્ । ચરસ્થિરાણાં સર્વેષામાત્મગર્ભાનુરૂપતઃ
આ રીતે ગર્ભનું દુઃખ બધા જીવ માટે, ચાલતા અને સ્થાવર, દરેકના પોતાના ગર્ભ પ્રમાણે વર્ણવાયું છે.
ગર્ભાત્કોટિગુણાપીડા યોનિયંત્રનિપીડનાત્ । સંમૂર્ચ્છિતસ્ય જાયેત જાયમાનસ્ય દેહિનઃ
ગર્ભની યાતનાથી જન્મ સમયે લાખો ગણું વધુ દુઃખ થાય છે; જન્મતા જીવને એ પીડા અને મૂર્છા આવે છે.
ઇક્ષુવત્પીડ્યમાનસ્ય પાપમુદ્ગરપેષણાત્ । ગર્ભાન્નિષ્ક્રમમાણસ્ય પ્રબલૈઃ સૂતિવાયુભિઃ
જેમ ઈખળને મસળીને તેની અશુદ્ધિ દૂર કરવામાં આવે છે, તેમ જન્મના પ્રબળ વાયુઓથી જ્યારે બાળક ગર્ભમાંથી બહાર આવવાનું દબાણ અનુભવે છે,
જાયતે સુમહદ્દુઃખં પરિત્રાણં ન વિંદતિ । યંત્રેણ પીડ્યમાનાઃ સ્યુર્નિઃસારાશ્ચ યથેક્ષવઃ
ત્યારે અત્યંત દુઃખ થાય છે અને ક્યાંય રાહત મળતી નથી; મશીનના દબાણથી તે સંપૂર્ણ રીતે થાકી જાય છે, બિલકુલ ઈખળ જેવું.
તથા શરીરં યોનિસ્થં પાત્યતે યંત્રપીડનાત્ । અસ્થિમદ્વર્તુલાકારં સ્નાયુબંધનવેષ્ટિતમ્
એ જ રીતે, ગર્ભમાં રહેલું શરીર પણ દબાણથી નીચે પડાય છે, હાડકાંથી ગોળ આકારનું, સ્નાયુઓથી બંધાયેલું અને વળેલું.
રક્તમાંસવસાલિપ્તં વિણ્મૂત્રદ્રવ્યભાજનમ્ । કેશલોમનખચ્છન્નં રોગાયતનમુત્તમમ્
તે લોહી, માંસ અને ચરબીથી લપેટાયેલું છે, વિસર્જન અને મૂત્રના પાત્રરૂપ છે, વાળ, રોમ અને નખથી ઢંકાયેલું છે, અને રોગોનું મુખ્ય નિવાસસ્થાન છે.
વદનૈકમહાદ્વારં ગવાક્ષાષ્ટકભૂષિતમ્ । ઓષ્ઠદ્વયકપાટં તુ દંતજિહ્વાગલાન્વિતમ્
તેમાં એક મોટું મુખદ્વાર છે, જે આઠ ઝરોખા જેવા છિદ્રોથી શોભિત છે, બે હોઠ તેના દ્વાર તરીકે છે, અને તેમાં દાંત, જીભ અને ગળું જોડાયેલું છે.
નાડીસ્વેદપ્રવાહં ચ કફપિત્તપરિપ્લુતમ્ । જરાશોકસમાવિષ્ટં કાલવક્ત્રાનલેસ્થિતમ્
તેમાં નાડીઓ અને પરસેવાની ધારો ભરેલી છે, કફ અને પિત્તથી વ્યાપ્ત છે, વૃદ્ધાવસ્થા અને દુઃખથી ઘેરાયેલું છે, અને સમયના અગ્નિમાં સ્થિત છે.