સર્વત્ર દૃશ્યતે વિપ્ર વ્યાપકઃ પાદવર્જિતઃ । યં ન પશ્યંતિ દેવેંદ્રા મુનયસ્તત્ત્વદર્શિનઃ
હે બ્રાહ્મણ, એ સર્વત્ર જોવા મળે છે, બધે વ્યાપેલો છે, પણ પગ વગર છે. એ દેવતાઓના રાજા અને સત્યને જાણનારા ઋષિઓ પણ એને જોઈ શકતા નથી.
સ ચ પશ્યતિ તાન્સર્વાન્સત્યાસત્યપદે સ્થિતાન્ । વ્યાપકં વિમલં સિદ્ધં સિદ્ધિદં સર્વનાયકમ્
પણ એ સર્વવ્યાપક, નિર્મળ, સિદ્ધ અને સર્વને સિદ્ધિ આપનાર સર્વના સ્વામી, સત્ય અને અસત્યના સ્થાને રહેલા બધાને જોઈ શકે છે.
યં જાનાતિ મહાયોગી વ્યાસો ધર્માર્થકોવિદઃ । તેજોમૂર્તિઃ સ ચાકાશમેકવર્ણમનંતકમ્
એ મહાન યોગી વ્યાસ, જે ધર્મ અને અર્થને જાણે છે, એ જ એને ઓળખે છે. એની કાયામાં તેજ છે, એ આકાશ જેવો, એક રંગનો અને અનંત છે.
તદેતન્નિર્મલં રૂપં શ્રુતિરાખ્યાતિ નિશ્ચિતમ્ । વ્યાસશ્ચૈવ હિ જાનાતિ માર્કંડેયશ્ચ તત્પદમ્
આ શુદ્ધ સ્વરૂપ વેદોમાં સ્પષ્ટ રીતે જણાવાયું છે. વ્યાસ અને માર્કંડેય પણ એ પદને જાણે છે.
અર્વાચીનં પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુષ્વૈકાગ્રમાનસઃ । યદા સંહૃત્ય ભૂતાત્મા સ્વયમેકઃ પ્રગચ્છતિ
હવે હું તને તાજેતરનું વર્તમાન કહું છું, ધ્યાનપૂર્વક સાંભળ. જ્યારે સર્વના આત્મા બધું ખેંચી લઈને એકલો જ જાય છે.
અપ્સુ શય્યાં સમાસ્થાય શેષભોગાસનસ્થિતઃ । તમાશ્રિત્ય સ્વપિત્યેકો બહુકાલં જનાર્દનઃ
પાણીમાં શેષના શય્યાપર બેસી, જનાર્દન એ જ એકલો લાંબા સમય સુધી આરામ કરે છે.
જલાંધકારસંતપ્તો માર્કંડેયો મહામુનિઃ । સ્થાનમિચ્છન્સ યોગાત્મા નિર્વિણ્ણો ભ્રમણેન સઃ
પાણીના અંધકારથી દુઃખી, મહાન ઋષિ માર્કંડેય, સ્થાનની ઈચ્છા રાખી અને ફરતાં ફરતાં થાકી ગયો, યોગમાં લીન થઈ નિરાશ થયો.
ભ્રમમાણઃ સ દદૃશે શેષપર્યંકશાયિનમ્ । સૂર્યકોટિપ્રતીકાશં દિવ્યાભરણભૂષિતમ્
ફરતાં ફરતાં, તેણે શેષના પથ પર સુતા, કરોડો સૂર્ય જેટલા તેજસ્વી અને દિવ્ય આભૂષણોથી સજ્જ એને જોયો.
દિવ્યમાલ્યાંબરધરં સર્વવ્યાપિનમીશ્વરમ્ । યોગનિદ્રા ગતં કાંતં શંખચક્રગદાધરમ્
દિવ્ય ફૂલોની માળા અને વસ્ત્રો પહેરેલા, સર્વત્ર વ્યાપેલા, સૌંદર્યથી ભરપૂર, યોગનિદ્રામાં લીન અને શંખ, ચક્ર, ગદા ધારણ કરનાર ભગવાન હતા.
એકા નારી મહાભાગા કૃષ્ણાંજનચયોપમા । દંષ્ટ્રાકરાલવદના ભીમરૂપા દ્વિજોત્તમ
એક સ્ત્રી ત્યાં હતી, મહાન પુણ્યવાળી, કાળી કાજળ જેવી, દાંતથી ભયાનક મુખવાળી અને ભયાનક રૂપ ધરાવતી, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ.
તયોક્તોસૌ મુનિશ્રેષ્ઠો મા ભૈરિતિ મહામુનિઃ । પદ્મપત્રં સુવિસ્તીર્ણં પંચયોજનમાયતમ્
એ સ્ત્રીએ મહાન ઋષિને કહ્યું, 'ડરશો નહીં.' ત્યાં એક વિશાળ કમળપત્ર હતું, જે પાંચ યોજન જેટલું લાંબું અને પહોળું હતું.
તસ્મિન્પત્રે મહાદેવ્યા માર્કણ્ડેયો નિવેશિતઃ । કેશવે સતિ સુપ્તેપિ નાસ્ત્યત્ર ચ ભયં તવ
એ મહાદેવી દ્વારા માર્કંડેયને એ પત્ર પર રાખવામાં આવ્યો. કેશવ સુતા હોવા છતાં, તને અહીં કોઈ ભય નથી.
તામુવાચ સ યોગીંદ્ર કા ત્વં ભવસિ ભામિનિ । અસ્મિન્વિનિર્જિતે ચૈકા ભવતી પરિબૃંહિતા
એ યોગીઓના સ્વામીએ એ સ્ત્રીને પૂછ્યું, 'હે સુંદર સ્ત્રી, તું કોણ છે, જે બધું નષ્ટ થઈ ગયું છે ત્યારે અહીં એકલી રહી છે અને ફૂલતી જાય છે?'
પૃષ્ટૈવં મુનિના દેવી સાદરં પ્રાહ ભૂસુર । નાગભોગાંકપર્યંકે સ યઃ સ્વપિતિ કેશવઃ
મુનિએ આમ પૂછતાં, દેવી એ સન્માનપૂર્વક કહ્યું, 'જે શેષના પથ પર સુતો છે, એ જ કેશવ છે.'
અસ્યાહં વૈષ્ણવી શક્તિઃ કાલરાત્રિરિહોચ્યતે । મામેવં વિદ્ધિ વિપ્રેંદ્ર સર્વમાયાસમન્વિતામ્
હું એની વૈષ્ણવી શક્તિ છું, અહીં કાલરાત્રિ તરીકે ઓળખાય છું. હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, મને સર્વમાયા ધરાવતી જાણ.
મહામાયા પુરાણેષુ જગન્મોહાય કથ્યતે । ઇત્યુક્ત્વા સા ગતા દેવી અંતર્ધાનં હિ પિપ્પલઃ
પુરાણોમાં મહામાયા જગતને મોહમાં મૂકનારી કહેવાય છે. આવું કહી દેવી અદૃશ્ય થઈ ગઈ, હે પિપ્પલ.
દેવ્યામનુગતાયાં તુ માર્કંડેયસ્ય પશ્યતઃ । તસ્ય નાભ્યાં સમુત્પન્નં પંકજં હાટકપ્રભમ્
દેવી જતાં, માર્કંડેયની નજર સામે, એની નાભિમાંથી સોનાની જેમ તેજસ્વી કમળ ઉત્પન્ન થયું.
તસ્માજ્જજ્ઞે મહાતેજા બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ । તસ્માદ્વિજજ્ઞિરે લોકાઃ સર્વે સ્થાવરજંગમાઃ
એમાંથી મહાતેજસ્વી બ્રહ્મા જન્મ્યા, જે લોકપિતા કહેવાય છે. એમાંથી સર્વ જગત, સ્થાવર અને જંગમ, ઉત્પન્ન થયું.
ઇંદ્રાદ્યા લોકપાલાશ્ચ દેવાશ્ચાગ્નિપુરોગમાઃ । અર્વાચીનં સ્વરૂપં તુ દર્શિતં હિ મયા નૃપ
હે રાજા, ઇન્દ્ર અને બીજા લોકપાલો, અગ્નિઆદિ દેવતાઓએ પણ, મેં દેખાડેલું સ્વરૂપ સરળતાથી જોઈ શક્યું છે.
અર્વાચીનસ્વરૂપોયં પરાચીનો નિરાશ્રયઃ । યદા સ દર્શયેત્કાયં કાયરૂપા ભવંતિ તે
આ સ્વરૂપ સૌને સરળતાથી દેખાય છે, જ્યારે જે અદૃશ્ય છે તે કોઈ આધાર વગરનું છે. જ્યારે શરીર દેખાડવામાં આવે છે, ત્યારે એ સ્વરૂપો પણ શરીરધારી બની જાય છે.
બ્રહ્માદ્યાઃ સર્વલોકાશ્ચ અર્વાચીના હિ પિપ્પલ । અર્વાચીના અમી લોકા યે ભવંતિ જગત્ત્રયે
હે પિંપલ, બ્રહ્મા અને બધા લોક પણ સૌને સરળતાથી દેખાય છે. આ ત્રણેય લોકમાં જે લોક છે, એ બધાં દેખાય છે.
પરાચીનઃ સ ભૂતાત્મા યં સુપશ્યંતિ યોગિનઃ । મોક્ષરૂપં પરં સ્થાનં પરબ્રહ્મસ્વરૂપકમ્
જે અદૃશ્ય છે એ જ સચ્ચાઈનું સ્વરૂપ છે, જે યોગીઓ સ્પષ્ટ રીતે જુએ છે; એ જ મુક્તિનું સ્વરૂપ છે, સર્વોચ્ચ અવસ્થા છે, અને પરમ બ્રહ્માનું સ્વરૂપ છે.
અવ્યક્તમક્ષરં હંસં શુદ્ધં સિદ્ધિસમન્વિતમ્ । પરાચીનસ્ય યદ્રૂપં વિદ્યાધર તવાગ્રતઃ
જે દેખાતું નથી, કદી નાશ પામતું નથી, શુદ્ધ છે, સિદ્ધિથી યુક્ત છે – હે વિદ્યા ધર, એ અદૃશ્યનું સ્વરૂપ તારી સામે છે.
સર્વમેવ મયા ખ્યાતમન્યત્કિં તે વદામ્યહમ્ । પિપ્પલ ઉવાચ- કસ્માદેતન્મહાજ્ઞાનમુદ્ભૂતં તવ સુવ્રત
હું બધું કહી દીધું છે, હવે તને બીજું શું કહું? પિંપલે પૂછ્યું: હે સુવ્રત, તારી પાસે આ મહાન જ્ઞાન ક્યાંથી આવ્યું છે?
અર્વાચીનગતિં વિદ્વાન્પરાચીનગતિં તથા । ત્રૈલોક્યસ્ય પરં જ્ઞાનં ત્વય્યેવં પરિવર્તતે
તને સરળ અને અદૃશ્ય માર્ગ બંનેનું જ્ઞાન છે, ત્રણેય લોકનું સર્વોચ્ચ જ્ઞાન તારી અંદર ફરતું રહે છે.
તપસો નૈવ પશ્યામિ પરાં નિષ્ઠાં હિ સુવ્રત । યજનંયાજનંતીર્થંતપોવાકૃતવાનસિ
હે સુવ્રત, હું તારી પાસે તપસ્યાની સર્વોચ્ચ સિદ્ધિ નથી જોઈ; તું યજ્ઞ, પૂજા, તીર્થયાત્રા અને તપ પણ કર્યા છે.
તત્પ્રભાવં વદસ્વૈવં કેન જ્ઞાનં તવાખિલમ્ । સુકર્મોવાચ- તપ એવ ન જાનામિ ન કૃતં કાયશોષણમ્
હવે તું મને એનું કારણ કહે, કે તને આ બધું જ્ઞાન કેમ મળ્યું. સુકર્મએ કહ્યું: હું તપસ્યા જાણતો નથી, અને ન તો શરીરશોષણ કર્યું છે.
યજનં યાજનં વાપિ ન જાને તીર્થસાધનમ્ । ન મયા સાધિતં ધ્યાનં પુણ્યકાલં સુકર્મજમ્
હું પૂજા કે યજ્ઞ જાણતો નથી, તીર્થયાત્રા પણ કરી નથી; ધ્યાન સાધ્યું નથી, કે સુકર્મથી પુણ્ય મેળવ્યું નથી.
સ્ફુટમેકં પ્રજાનામિ પિતૃમાતૃપ્રપૂજનમ્ । ઉભયોરપિ હસ્તેન માતાપિત્રોસ્તુ નિત્યશઃ
મને એક જ વાત સ્પષ્ટ રીતે ખબર છે – પિતા અને માતાનું હંમેશા બંને હાથથી માનપૂર્વક પૂજન કરવું.
પાદપ્રક્ષાલનં પુણ્યં સ્વયમેવ કરોમ્યહમ્ । અંગસંવાહનં સ્નાનં ભોજનાદિકમેવ ચ
હું પોતે જ એમના પગ ધોઈને, શરીર દબાવીને, સ્નાન કરાવીને, ભોજન વગેરે સેવા કરું છું.