વલ્મીકસ્થસ્તથાવિપ્રઃ પિપ્પલો ભાતિ તેજસા । સર્પા દશંતિ વિપ્રં તં સક્રોધા દશનૈરપિ
એવી રીતે, વાળમાળમાં રહેતો મહર્ષિ પિપ્પળ પણ પોતાના તેજથી ઝગમગતો હતો; ક્રોધિત સાપો તેને દાંતથી દંશન કરતા છતાંયે તે તેજમાન રહ્યો.
ન ભિંદંતિ ચ દંષ્ટ્રાગ્રાચ્ચર્મ ભિત્ત્વા નૃપોત્તમ । એવં વર્ષસહસ્રૈકં તપ આચરતસ્તતઃ
મહારાજા, એ સાપોના તીવ્ર દાંત ચામડી ફાડી શક્યા નહીં; એ રીતે, એ મહાન ઋષિ હજાર વર્ષ સુધી તપ કરતો રહ્યો.
ગતં તુ રાજરાજેંદ્ર મુનેસ્તસ્ય મહાત્મનઃ । ત્રિકાલં સાધ્યમાનસ્ય શીતવર્ષાતપાન્વિતઃ
રાજાઓના રાજા, એ મહાત્મા મુનિએ ત્રણ વખત તપસ્યા કરતા, ઠંડી, વરસાદ અને તાપ સહન કરતાં, સમય પસાર કર્યો.
ગતઃ કાલો મહારાજ પિપ્પલસ્ય મહાત્મનઃ । તદ્વચ્ચ વાયુભક્ષં તુ કૃતં તેન મહાત્મના
મહારાજા, એ મહાન પિપ્પળ માટે પણ સમય વીતી ગયો; અને તેણે વાયુ પર જ જીવીને તપસ્યા કરી.
ત્રીણિ વર્ષસહસ્રાણિ ગતાનિ તસ્ય તપ્યતઃ । તસ્ય મૂર્ધ્નિ તતો દેવૈઃ પુષ્પવૃષ્ટિઃ કૃતા પુરા
તેના તપ કરતા ત્રણ હજાર વર્ષ વીતી ગયા; પછી દેવોએ પ્રાચીન સમયમાં તેના માથા પર પુષ્પવર્ષા કરી.
બ્રહ્મજ્ઞોસિ મહાભાગ ધર્મજ્ઞોસિ ન સંશયઃ । સર્વજ્ઞાનમયોઽસિ ત્વં સંજાતઃ સ્વેનકર્મણા
હે ભાગ્યશાળી, તું બ્રહ્મજ્ઞાની છે, ધર્મને જાણે છે, એમાં શંકા નથી; તું સર્વજ્ઞાનથી પરિપૂર્ણ છે, અને તારા પોતાના કર્મથી એ પ્રાપ્ત કર્યું છે.
યં યં ત્વં વાંછસે કામં તં તં પ્રાપ્સ્યસિ નાન્યથા । સર્વકામપ્રસિદ્ધસ્ત્વં સ્વત એવ ભવિષ્યસિ
તારે જે ઈચ્છા થાય, તે તને પ્રાપ્ત થશે; તું પોતે જ સર્વ ઈચ્છાઓથી તૃપ્ત થશ.
સમાકર્ણ્ય મહદ્વાક્યં પિપ્પલોપિ મહામનાઃ । પ્રણમ્ય દેવતાઃ સર્વા ભક્ત્યા નમિતકંધરઃ
આ મહાન વચન સાંભળી, મહાન મનવાળો પિપ્પળ ભક્તિપૂર્વક સર્વ દેવતાઓને નમન કરી, ગળું વાળી નમ્યો.
હર્ષેણ મહતાવિષ્ટો વચનં પ્રત્યુવાચ સઃ । ઇદં વિશ્વં જગત્સર્વં મમવશ્યં યથા ભવેત્
મહાન આનંદથી ભરાઈ, તેણે કહ્યું: 'આ આખું જગત, સર્વ સૃષ્ટિ મારા વશમાં થાય.'
તથા કુરુધ્વં દેવેંદ્રા વિદ્યાધરો ભવામ્યહમ્ । એવમુક્ત્વા સ મેધાવી વિરરામ નૃપોત્તમ
'દેવોના સ્વામી, એમ જ કરો; હું વિદ્યા ધરાવનારો થાઉં,' એમ કહી એ બુદ્ધિશાળી મૌન રહ્યો, હે મહારાજા.
એવમસ્ત્વિતિ તે પ્રોચુર્દ્વિજશ્રેષ્ઠં સુરાસ્તદા । દત્વા વરં મહાભાગ જગ્મુસ્તસ્મૈ મહાત્મને
'એવું જ થાય,' એમ દેવોએ શ્રેષ્ઠ દ્વિજને કહ્યું; અને એ મહાન આત્માને વર આપીને તેઓ વિદાય પામ્યા.
ગતેષુ તેષુ દેવેષુ પિપ્પલો દ્વિજસત્તમઃ । બ્રહ્મણ્યં સાધયેન્નિત્યં વિશ્વવશ્યં પ્રચિંતયેત્
દેવતાઓ વિદાય ગયા પછી, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ પિપ્પળે હંમેશા ધર્મનું પાલન કર્યું અને વિશ્વ પર વશપાનુ વિચારતો રહ્યો.
તદાપ્રભૃતિ રાજેંદ્ર પિપ્પલો દ્વિજસત્તમઃ । વિદ્યાધરપદં લબ્ધ્વા કામગામી મહીયતે
ત્યાંથી, હે રાજા, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ પિપ્પળે વિદ્યા ધરાવનારી સ્થિતિ મેળવી, મનગમતું ફરતો અને સૌ દ્વારા માન પામતો રહ્યો.
એવં સ પિપ્પલો વિપ્રો વિદ્યાધરપદં ગતઃ । સંજાતો દેવલોકેશઃ સર્વશાસ્ત્રવિશારદઃ
એ રીતે, પિપ્પળ ઋષિએ વિદ્યા ધરાવનારી સ્થિતિ મેળવી, દેવલોકમાં સ્વામી અને સર્વ શાસ્ત્રોમાં નિષ્ણાત બન્યો.
એકદા તુ મહાતેજાઃ પિપ્પલઃ પર્યચિંતયત્ । વિશ્વવશ્યં ભવેત્સર્વં મમ દત્તો વરોત્તમઃ
એક દિવસ, મહાતેજસ્વી પિપ્પળે વિચાર્યું: 'મારા માટે સર્વ જગત વશમાં છે, કેમ કે શ્રેષ્ઠ વર મને મળ્યો છે.'
તદર્થં પ્રત્યયં કર્તુમુદ્યતો દ્વિજપુંગવઃ । યં યં ચિંતયતે કર્તું તં તં હિ વશમાનયેત્
એ માટે, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણે નિશ્ચય કરવા પ્રયત્ન કર્યો; જે કંઈ કરવાનું વિચારતો, તે બધું પોતાના વશમાં લાવતો.
એવં સ પ્રત્યયે જાતે મનસા પર્યકલ્પયત્ । દ્વિતીયો નાસ્તિ વૈ લોકે મત્સમઃ પુરુષોત્તમઃ
આ રીતે જ્યારે એ નિશ્ચય થયો, ત્યારે તેણે મનમાં વિચાર્યું: 'હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ, દુનિયામાં મારા જેવો બીજો કોઈ નથી.'
સૂત ઉવાચ- એવં હિ કલ્પમાનસ્ય પિપ્પલસ્ય મહાત્મનઃ । જ્ઞાત્વા માનસિકં ભાવં સારસસ્તમુવાચ હ
સૂતાએ કહ્યું: પિપ્પલ નામના મહાન આત્માએ જ્યારે આવું વિચારી રહ્યું હતું, ત્યારે સારસે એના મનનો ભાવ જાણી, તેને કહ્યું.
સરસ્તીરગતો રાજન્સુસ્વરં વ્યંજનાન્વિતમ્ । સ્વનં સૌષ્ઠવસંયુક્તમુક્તવાન્પિપ્પલં પ્રતિ
હે રાજા, સરોવર કાંઠે ઊભેલા સારસે મીઠા અને સ્પષ્ટ અવાજે, સુંદર રીતે પિપ્પલને સંબોધન કર્યું.
કસ્માદુદ્વહસે ગર્વમેવં ત્વં પરમાત્મકમ્ । સર્વવશ્યાત્મિકીં સિદ્ધિં નાહં મન્યે તવૈવ હિ
તમે કેમ આવો ઊંચો અહંકાર રાખો છો? તમે પોતાને સર્વોપરી માનો છો, પણ હું એવું માનતો નથી કે સર્વેને વશ કરવાનું શક્તિ ફક્ત તમારી પાસે જ છે.
વશ્યાવશ્યમિદં કર્મ અર્વાચીનં પ્રશસ્યતે । પરાચીનં ન જાનાસિ પિપ્પલ ત્વં હિ મૂઢધીઃ
નજીકની વસ્તુઓને વશ કરવું જ વખાણાય છે; દૂરની બાબતો તો તને ખબર જ નથી, હે પિપ્પલ, તારો બુદ્ધિ તો ભટકી ગઈ છે.
વર્ષાણાં તુ સહસ્રાણિ યાવત્ત્રીણિ ત્વયા તપઃ । સમાચીર્ણં તતો ગર્વં કુરુષે કિં મુધા દ્વિજ
ત્રણ હજાર વર્ષ સુધી તું તપ કર્યું, પછી પણ, હે દ્વિજ, તું ખોટો અહંકાર કેમ રાખે છે?
કુંડલસ્ય સુતો ધીરઃ સુકર્માનામ યઃ સુધીઃ । વશ્યાવશ્યં જગત્સર્વં તસ્યાસીચ્છૃણુ સાંપ્રતમ્
હવે સાંભળ, કુંડળાનો પુત્ર, જે ધીર અને સારા કર્મો કરતો હતો, એના માટે આખું જગત વશમાં હતું.
અર્વાચીનં પરાચીનં સ વૈ જાનાતિ બુદ્ધિમાન્ । લોકે નાસ્તિ મહાજ્ઞાની તત્સમઃ શૃણુ પિપ્પલ
એ બુદ્ધિશાળી છે, નજીક અને દૂરની બધું જાણે છે; દુનિયામાં એવો મહાજ્ઞાની બીજો કોઈ નથી—હે પિપ્પલ, સાંભળ.
ન કુંડલસ્ય પુત્રેણ સદૃશસ્ત્વં સુકર્મણા । ન દત્તં તેન વૈ દાનં ન જ્ઞાનં પરિચિંતિતમ્
તારાં સારા કર્મો કુંડળાના પુત્ર જેટલા નથી; એણે દાન આપ્યું નથી, ન જ્ઞાનનું ચિંતન કર્યું છે.
હુતયજ્ઞાદિકં કર્મ ન કૃતં તેન વૈ કદા । ન ગતસ્તીર્થયાત્રાયાં ન ચ વહ્નેરુપાસનમ્
એણે ક્યારેય યજ્ઞ, હોળી વગેરે કર્મો કર્યા નથી; એ તીર્થયાત્રા પર ગયો નથી, કે અગ્નિની ઉપાસના પણ નથી કરી.
સ કદા કૃતવાન્વિપ્ર ધર્મસેવાર્થમુત્તમમ્ । સ્વચ્છંદચારી જ્ઞાનાત્મા પિતૃમાતૃસુહૃત્સદા
હે બ્રાહ્મણ, એણે ક્યારેય શ્રેષ્ઠ ધર્મસેવા કરી નથી; એ પોતાની ઈચ્છાથી ચાલે છે, જ્ઞાની છે અને હંમેશાં માતા-પિતા અને મિત્રોનો ભાવ રાખે છે.
વેદાધ્યયનસંપન્નઃ સર્વશાસ્ત્રાર્થકોવિદઃ । યાદૃશં તસ્ય વૈ જ્ઞાનં બાલસ્યાપિ સુકર્મણઃ
એ વેદના અભ્યાસમાં નિષ્ણાત છે અને બધા શાસ્ત્રોના અર્થ જાણે છે; એવો જ્ઞાન એ સારા બાળક પાસે છે.
તાદૃશં નાસ્તિ તે જ્ઞાનં વૃથા ત્વં ગર્વમુદ્વહેઃ । પિપ્પલ ઉવાચ- કો ભવાન્પક્ષિરૂપેણ મામેવં પરિકુત્સયેત્
એવું જ્ઞાન તારા પાસે નથી, તારો અહંકાર વ્યર્થ છે.' પિપ્પલ બોલ્યો: 'તું કોણ છે, પક્ષી રૂપે આવીને મને આવું કેમ કહે છે?'
કસ્માન્નિંદસિ મે જ્ઞાનં પરાચીનં તુ કીદૃશમ્ । તન્મે વિસ્તરતો બ્રૂહિ ત્વયિ જ્ઞાનં કથં ભવેત્
તું મારું જ્ઞાન કેમ નિંદે છે? અને એ દૂરનું જ્ઞાન શું છે? એ બધું વિગતે મને કહેજે—તારા અંદર જ્ઞાન કેવી રીતે છે?