વિષયે વિમુખો ધીરો મનસોતીતસંગ્રહમ્ । ન શૃણોતિ યથા શબ્દં કસ્યચિદ્દ્વિજસત્તમઃ
વિષયોમાં ઉદાસીન, ધીર, મનથી સર્વે પરિચયથી પર, એ શ્રેષ્ઠ દ્વિજ કોઈ અવાજ પણ સાંભળતો નહોતો.
સંસ્થાનં તાદૃશં ગત્વા સ્થિત્વા એકાગ્રમાનસઃ । બ્રહ્મધ્યાનમયો ભૂત્વા સાનંદમુખપંકજઃ
એવી સ્થિતિ પામી, એકાગ્ર મનથી, બ્રહ્મના ધ્યાનમાં લીન રહી, આનંદથી ચહેરો ખીલી ઉઠ્યો.
અશ્મકાષ્ઠમયો ભૂત્વા નિશ્ચેષ્ટો ગિરિવત્સ્થિતઃ । સ્થાણુવદ્દૃશ્યતે ચાસૌ સુસ્થિરો ધર્મવત્સલઃ
પથ્થર કે લાકડાની જેમ નિષ્ક્રિય રહી, પર્વત સમાન ઊભો રહ્યો; તે સ્તંભ જેવો દેખાતો, ધર્મપ્રેમી અને સ્થિર હતો.
તપઃક્લિષ્ટશરીરોતિ શ્રદ્ધાવાનનસૂયકઃ । એવં વર્ષસહસ્રૈકં સંજાતં તસ્ય ધીમતઃ
તપથી શરીર દુર્બળ, શ્રદ્ધાવાન અને દ્વેષરહિત, એ રીતે એ વિદ્વાનનું એક હજાર વર્ષ વીતી ગયું.
પિપીલિકાભિર્બહ્વીભિઃ કૃતં મૃદ્ભારસંચયમ્ । તસ્યોપરિ મહાકાયં વલ્મીકં નિજમંદિરમ્
ઘણી પિપળીકાઓએ એના ઉપર માટીની મોટી ગાંઠ બનાવી, અને એ પર વિશાળ વાળમીક એનું ઘર બન્યું.
વલ્મીકોદરમધ્યસ્થો જડીભૂત ઇવસ્થિતઃ । સ એવં પિપ્પલો વિપ્રસ્તપતે સુમહત્તપઃ
વાળમીકના મધ્યમાં બેઠો, જાણે જડ બની ગયો હોય એમ, એ પિપ્પલ બ્રાહ્મણે મહાન તપ કર્યું.
કૃષ્ણસર્પૈસ્તુ સર્વત્ર વેષ્ટિતો દ્વિજસત્તમઃ । તમુગ્રતેજસં વિપ્રં પ્રદશંતિ વિષોલ્બણાઃ
કાળા સાપો ચારેય બાજુથી ઘેરી લેતા, એ શ્રેષ્ઠ દ્વિજને, ભલે તે ઉગ્ર તેજ ધરાવતો હતો, ઝેરી સાપોએ દંશ માર્યો.
સંપ્રાપ્ય ગાત્રમર્માણિ વિષં તસ્ય ન ભેદયેત્ । તેજસા તસ્ય વિપ્રસ્ય નાગાઃ શાંતિમથાગમન્
જ્યારે એ ઝેર એના શરીર અને મર્મસ્થળ સુધી પહોંચ્યું, ત્યારે પણ એને કંઈ નુકસાન ન થયું; એ બ્રાહ્મણના તેજથી સાપો શાંત થઈ દૂર ચાલ્યા ગયા.
તસ્ય કાયાત્સમુદ્ભૂતા અર્ચિષો દીપ્તતેજસઃ । નાનારૂપાઃ સુબહુશો દૃશ્યંતે ચ પૃથક્પૃથક્
તેણા શરીરમાંથી તેજસ્વી જ્યોતિની અનેક જ્વાલાઓ ઊઠી, જે વિવિધ રૂપે અને ઘણી સંખ્યામાં, એકબીજાથી અલગ-અલગ દેખાતી હતી.
યથા વહ્નેઃ ખરતરાસ્તથાવિધા નરોત્તમ । યથામેઘોદરે સૂર્યઃ પ્રવિષ્ટો ભાતિ રશ્મિભિઃ
માણસોમાં શ્રેષ્ઠ, જેમ અગ્નિની જ્વાલાઓ તીવ્ર હોય છે, તેમ એ જ્વાલાઓ પણ પ્રખર હતી; અને જેમ વાદળની અંદર સૂર્યની કિરણો પ્રકાશે છે, તેમ તે તેજ ચમકતું હતું.
વલ્મીકસ્થસ્તથાવિપ્રઃ પિપ્પલો ભાતિ તેજસા । સર્પા દશંતિ વિપ્રં તં સક્રોધા દશનૈરપિ
એવી રીતે, વાળમાળમાં રહેતો મહર્ષિ પિપ્પળ પણ પોતાના તેજથી ઝગમગતો હતો; ક્રોધિત સાપો તેને દાંતથી દંશન કરતા છતાંયે તે તેજમાન રહ્યો.
ન ભિંદંતિ ચ દંષ્ટ્રાગ્રાચ્ચર્મ ભિત્ત્વા નૃપોત્તમ । એવં વર્ષસહસ્રૈકં તપ આચરતસ્તતઃ
મહારાજા, એ સાપોના તીવ્ર દાંત ચામડી ફાડી શક્યા નહીં; એ રીતે, એ મહાન ઋષિ હજાર વર્ષ સુધી તપ કરતો રહ્યો.
ગતં તુ રાજરાજેંદ્ર મુનેસ્તસ્ય મહાત્મનઃ । ત્રિકાલં સાધ્યમાનસ્ય શીતવર્ષાતપાન્વિતઃ
રાજાઓના રાજા, એ મહાત્મા મુનિએ ત્રણ વખત તપસ્યા કરતા, ઠંડી, વરસાદ અને તાપ સહન કરતાં, સમય પસાર કર્યો.
ગતઃ કાલો મહારાજ પિપ્પલસ્ય મહાત્મનઃ । તદ્વચ્ચ વાયુભક્ષં તુ કૃતં તેન મહાત્મના
મહારાજા, એ મહાન પિપ્પળ માટે પણ સમય વીતી ગયો; અને તેણે વાયુ પર જ જીવીને તપસ્યા કરી.
ત્રીણિ વર્ષસહસ્રાણિ ગતાનિ તસ્ય તપ્યતઃ । તસ્ય મૂર્ધ્નિ તતો દેવૈઃ પુષ્પવૃષ્ટિઃ કૃતા પુરા
તેના તપ કરતા ત્રણ હજાર વર્ષ વીતી ગયા; પછી દેવોએ પ્રાચીન સમયમાં તેના માથા પર પુષ્પવર્ષા કરી.
બ્રહ્મજ્ઞોસિ મહાભાગ ધર્મજ્ઞોસિ ન સંશયઃ । સર્વજ્ઞાનમયોઽસિ ત્વં સંજાતઃ સ્વેનકર્મણા
હે ભાગ્યશાળી, તું બ્રહ્મજ્ઞાની છે, ધર્મને જાણે છે, એમાં શંકા નથી; તું સર્વજ્ઞાનથી પરિપૂર્ણ છે, અને તારા પોતાના કર્મથી એ પ્રાપ્ત કર્યું છે.
યં યં ત્વં વાંછસે કામં તં તં પ્રાપ્સ્યસિ નાન્યથા । સર્વકામપ્રસિદ્ધસ્ત્વં સ્વત એવ ભવિષ્યસિ
તારે જે ઈચ્છા થાય, તે તને પ્રાપ્ત થશે; તું પોતે જ સર્વ ઈચ્છાઓથી તૃપ્ત થશ.
સમાકર્ણ્ય મહદ્વાક્યં પિપ્પલોપિ મહામનાઃ । પ્રણમ્ય દેવતાઃ સર્વા ભક્ત્યા નમિતકંધરઃ
આ મહાન વચન સાંભળી, મહાન મનવાળો પિપ્પળ ભક્તિપૂર્વક સર્વ દેવતાઓને નમન કરી, ગળું વાળી નમ્યો.
હર્ષેણ મહતાવિષ્ટો વચનં પ્રત્યુવાચ સઃ । ઇદં વિશ્વં જગત્સર્વં મમવશ્યં યથા ભવેત્
મહાન આનંદથી ભરાઈ, તેણે કહ્યું: 'આ આખું જગત, સર્વ સૃષ્ટિ મારા વશમાં થાય.'
તથા કુરુધ્વં દેવેંદ્રા વિદ્યાધરો ભવામ્યહમ્ । એવમુક્ત્વા સ મેધાવી વિરરામ નૃપોત્તમ
'દેવોના સ્વામી, એમ જ કરો; હું વિદ્યા ધરાવનારો થાઉં,' એમ કહી એ બુદ્ધિશાળી મૌન રહ્યો, હે મહારાજા.
એવમસ્ત્વિતિ તે પ્રોચુર્દ્વિજશ્રેષ્ઠં સુરાસ્તદા । દત્વા વરં મહાભાગ જગ્મુસ્તસ્મૈ મહાત્મને
'એવું જ થાય,' એમ દેવોએ શ્રેષ્ઠ દ્વિજને કહ્યું; અને એ મહાન આત્માને વર આપીને તેઓ વિદાય પામ્યા.
ગતેષુ તેષુ દેવેષુ પિપ્પલો દ્વિજસત્તમઃ । બ્રહ્મણ્યં સાધયેન્નિત્યં વિશ્વવશ્યં પ્રચિંતયેત્
દેવતાઓ વિદાય ગયા પછી, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ પિપ્પળે હંમેશા ધર્મનું પાલન કર્યું અને વિશ્વ પર વશપાનુ વિચારતો રહ્યો.
તદાપ્રભૃતિ રાજેંદ્ર પિપ્પલો દ્વિજસત્તમઃ । વિદ્યાધરપદં લબ્ધ્વા કામગામી મહીયતે
ત્યાંથી, હે રાજા, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ પિપ્પળે વિદ્યા ધરાવનારી સ્થિતિ મેળવી, મનગમતું ફરતો અને સૌ દ્વારા માન પામતો રહ્યો.
એવં સ પિપ્પલો વિપ્રો વિદ્યાધરપદં ગતઃ । સંજાતો દેવલોકેશઃ સર્વશાસ્ત્રવિશારદઃ
એ રીતે, પિપ્પળ ઋષિએ વિદ્યા ધરાવનારી સ્થિતિ મેળવી, દેવલોકમાં સ્વામી અને સર્વ શાસ્ત્રોમાં નિષ્ણાત બન્યો.
એકદા તુ મહાતેજાઃ પિપ્પલઃ પર્યચિંતયત્ । વિશ્વવશ્યં ભવેત્સર્વં મમ દત્તો વરોત્તમઃ
એક દિવસ, મહાતેજસ્વી પિપ્પળે વિચાર્યું: 'મારા માટે સર્વ જગત વશમાં છે, કેમ કે શ્રેષ્ઠ વર મને મળ્યો છે.'
તદર્થં પ્રત્યયં કર્તુમુદ્યતો દ્વિજપુંગવઃ । યં યં ચિંતયતે કર્તું તં તં હિ વશમાનયેત્
એ માટે, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણે નિશ્ચય કરવા પ્રયત્ન કર્યો; જે કંઈ કરવાનું વિચારતો, તે બધું પોતાના વશમાં લાવતો.
એવં સ પ્રત્યયે જાતે મનસા પર્યકલ્પયત્ । દ્વિતીયો નાસ્તિ વૈ લોકે મત્સમઃ પુરુષોત્તમઃ
આ રીતે જ્યારે એ નિશ્ચય થયો, ત્યારે તેણે મનમાં વિચાર્યું: 'હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ, દુનિયામાં મારા જેવો બીજો કોઈ નથી.'
સૂત ઉવાચ- એવં હિ કલ્પમાનસ્ય પિપ્પલસ્ય મહાત્મનઃ । જ્ઞાત્વા માનસિકં ભાવં સારસસ્તમુવાચ હ
સૂતાએ કહ્યું: પિપ્પલ નામના મહાન આત્માએ જ્યારે આવું વિચારી રહ્યું હતું, ત્યારે સારસે એના મનનો ભાવ જાણી, તેને કહ્યું.
સરસ્તીરગતો રાજન્સુસ્વરં વ્યંજનાન્વિતમ્ । સ્વનં સૌષ્ઠવસંયુક્તમુક્તવાન્પિપ્પલં પ્રતિ
હે રાજા, સરોવર કાંઠે ઊભેલા સારસે મીઠા અને સ્પષ્ટ અવાજે, સુંદર રીતે પિપ્પલને સંબોધન કર્યું.
કસ્માદુદ્વહસે ગર્વમેવં ત્વં પરમાત્મકમ્ । સર્વવશ્યાત્મિકીં સિદ્ધિં નાહં મન્યે તવૈવ હિ
તમે કેમ આવો ઊંચો અહંકાર રાખો છો? તમે પોતાને સર્વોપરી માનો છો, પણ હું એવું માનતો નથી કે સર્વેને વશ કરવાનું શક્તિ ફક્ત તમારી પાસે જ છે.