તસ્માદ્વેદાનધીતે સ પિતુઃ શાસ્ત્રાણ્યનેકશઃ । સર્વાચારપરો દક્ષો ધર્મજ્ઞો જ્ઞાનવત્સલઃ
એથી તેણે પિતાજી પાસેથી વેદો અને અનેક શાસ્ત્રો ભણ્યા, બધા આચારમાં નિપુણ, ધર્મને જાણનારો અને જ્ઞાનપ્રેમી બન્યો.
અંગસંવાહનં ચક્રે ગુર્વોશ્ચ સ્વયમેવ સઃ । પાદપ્રક્ષાલનં ચૈવ સ્નાનભોજનકીં ક્રિયામ્
તે પોતે જ ગુરુજીના અંગો દબાવતો, પગ ધોઈને આપતો અને સ્નાન તથા ભોજન જેવી સેવા કરતો.
ભક્ત્યા ચૈવ સ્વભાવેન તદ્ધ્યાને તન્મયો ભવેત્ । માતાપિત્રોશ્ચ રાજેંદ્ર ઉપચર્યાં પ્રકારયેત્
એ ભક્તિ અને સ્વભાવથી, એના ધ્યાનમાં લીન રહી, રાજા, માતા-પિતાની પણ સેવા કરતો.
સૂત ઉવાચ- તદ્વર્તમાનકાલે તુ બભૂવ નૃપસત્તમ । પિપ્પલો નામ વૈ વિપ્રઃ કશ્યપસ્ય મહાત્મનઃ
સૂતાએ કહ્યું: એ સમયે, રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, કશ્યપ વંશના પિપ્પલ નામના મહાન આત્માવાળા બ્રાહ્મણ હતા.
તપસ્તેપે નિરાહારો જિતાત્મા જિતમત્સરઃ । દયાદાનદમોપેતઃ કામં ક્રોધં વિજિત્ય સઃ
તેઓ ઉપવાસથી તપ કરતા, મન પર કાબૂ રાખતા, ઈર્ષ્યા વિના, દયા, દાન અને દમ ધરાવતા, કામ અને ક્રોધને જીતેલા હતા.
દશારણ્યગતો ધીમાઞ્જ્ઞાનશાંતિપરાયણઃ । સર્વેંદ્રિયાણિ સંયમ્ય તપસ્તેપે મહામનાઃ
દશારણ્ય જઇ, જ્ઞાન અને શાંતિમાં તત્પર રહી, સર્વે ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખી, મહાન મનથી તપ કર્યો.
તપઃપ્રભાવતસ્તસ્ય જંતવો ગતવિગ્રહાઃ । વસંતિ સુયુગે તત્ર એકોદરગતા ઇવ
તપની શક્તિને કારણે ત્યાંના પ્રાણીઓ વિગ્રહ વિના, સુયુગમાં એક જ પેટમાં રહેલા જેવા, સાથે રહેતા.
તત્તપસ્તસ્ય મુનયો દૃષ્ટ્વા વિસ્મયમાયયુઃ । નેદૃશં કેનચિત્તપ્તં યથાસૌ તપ્યતે મુનિઃ
એના તપને જોઈને ઋષિઓ આશ્ચર્યચકિત થયા; કોઈએ પણ એવો તપ કર્યો ન હતો, જેવો એ ઋષિએ કર્યો.
દેવાશ્ચ ઇંદ્રપ્રમુખાઃ પરં વિસ્મયમાયયુઃ । અહો અસ્ય તપસ્તીવ્રં શમશ્ચેંદ્રિયસંયમઃ
દેવતાઓ પણ ઇન્દ્રની આગેવાનીમાં ખૂબ જ આશ્ચર્યમાં પડ્યા: 'આહા! કેટલું તીવ્ર તપ છે અને કેવી શાંતિ તથા ઇન્દ્રિયનિયામન છે!'
નિર્વિકારો નિરુદ્વેગઃ કામક્રોધવિવર્જિતઃ । શીતવાતાતપસહો ધરાધર ઇવસ્થિતઃ
તે અડગ, નિર્વિકાર, કામ-ક્રોધથી રહિત, ઠંડી, પવન અને તાપ સહન કરી, પર્વત જેવો સ્થિર ઊભો રહ્યો.
વિષયે વિમુખો ધીરો મનસોતીતસંગ્રહમ્ । ન શૃણોતિ યથા શબ્દં કસ્યચિદ્દ્વિજસત્તમઃ
વિષયોમાં ઉદાસીન, ધીર, મનથી સર્વે પરિચયથી પર, એ શ્રેષ્ઠ દ્વિજ કોઈ અવાજ પણ સાંભળતો નહોતો.
સંસ્થાનં તાદૃશં ગત્વા સ્થિત્વા એકાગ્રમાનસઃ । બ્રહ્મધ્યાનમયો ભૂત્વા સાનંદમુખપંકજઃ
એવી સ્થિતિ પામી, એકાગ્ર મનથી, બ્રહ્મના ધ્યાનમાં લીન રહી, આનંદથી ચહેરો ખીલી ઉઠ્યો.
અશ્મકાષ્ઠમયો ભૂત્વા નિશ્ચેષ્ટો ગિરિવત્સ્થિતઃ । સ્થાણુવદ્દૃશ્યતે ચાસૌ સુસ્થિરો ધર્મવત્સલઃ
પથ્થર કે લાકડાની જેમ નિષ્ક્રિય રહી, પર્વત સમાન ઊભો રહ્યો; તે સ્તંભ જેવો દેખાતો, ધર્મપ્રેમી અને સ્થિર હતો.
તપઃક્લિષ્ટશરીરોતિ શ્રદ્ધાવાનનસૂયકઃ । એવં વર્ષસહસ્રૈકં સંજાતં તસ્ય ધીમતઃ
તપથી શરીર દુર્બળ, શ્રદ્ધાવાન અને દ્વેષરહિત, એ રીતે એ વિદ્વાનનું એક હજાર વર્ષ વીતી ગયું.
પિપીલિકાભિર્બહ્વીભિઃ કૃતં મૃદ્ભારસંચયમ્ । તસ્યોપરિ મહાકાયં વલ્મીકં નિજમંદિરમ્
ઘણી પિપળીકાઓએ એના ઉપર માટીની મોટી ગાંઠ બનાવી, અને એ પર વિશાળ વાળમીક એનું ઘર બન્યું.
વલ્મીકોદરમધ્યસ્થો જડીભૂત ઇવસ્થિતઃ । સ એવં પિપ્પલો વિપ્રસ્તપતે સુમહત્તપઃ
વાળમીકના મધ્યમાં બેઠો, જાણે જડ બની ગયો હોય એમ, એ પિપ્પલ બ્રાહ્મણે મહાન તપ કર્યું.
કૃષ્ણસર્પૈસ્તુ સર્વત્ર વેષ્ટિતો દ્વિજસત્તમઃ । તમુગ્રતેજસં વિપ્રં પ્રદશંતિ વિષોલ્બણાઃ
કાળા સાપો ચારેય બાજુથી ઘેરી લેતા, એ શ્રેષ્ઠ દ્વિજને, ભલે તે ઉગ્ર તેજ ધરાવતો હતો, ઝેરી સાપોએ દંશ માર્યો.
સંપ્રાપ્ય ગાત્રમર્માણિ વિષં તસ્ય ન ભેદયેત્ । તેજસા તસ્ય વિપ્રસ્ય નાગાઃ શાંતિમથાગમન્
જ્યારે એ ઝેર એના શરીર અને મર્મસ્થળ સુધી પહોંચ્યું, ત્યારે પણ એને કંઈ નુકસાન ન થયું; એ બ્રાહ્મણના તેજથી સાપો શાંત થઈ દૂર ચાલ્યા ગયા.
તસ્ય કાયાત્સમુદ્ભૂતા અર્ચિષો દીપ્તતેજસઃ । નાનારૂપાઃ સુબહુશો દૃશ્યંતે ચ પૃથક્પૃથક્
તેણા શરીરમાંથી તેજસ્વી જ્યોતિની અનેક જ્વાલાઓ ઊઠી, જે વિવિધ રૂપે અને ઘણી સંખ્યામાં, એકબીજાથી અલગ-અલગ દેખાતી હતી.
યથા વહ્નેઃ ખરતરાસ્તથાવિધા નરોત્તમ । યથામેઘોદરે સૂર્યઃ પ્રવિષ્ટો ભાતિ રશ્મિભિઃ
માણસોમાં શ્રેષ્ઠ, જેમ અગ્નિની જ્વાલાઓ તીવ્ર હોય છે, તેમ એ જ્વાલાઓ પણ પ્રખર હતી; અને જેમ વાદળની અંદર સૂર્યની કિરણો પ્રકાશે છે, તેમ તે તેજ ચમકતું હતું.
વલ્મીકસ્થસ્તથાવિપ્રઃ પિપ્પલો ભાતિ તેજસા । સર્પા દશંતિ વિપ્રં તં સક્રોધા દશનૈરપિ
એવી રીતે, વાળમાળમાં રહેતો મહર્ષિ પિપ્પળ પણ પોતાના તેજથી ઝગમગતો હતો; ક્રોધિત સાપો તેને દાંતથી દંશન કરતા છતાંયે તે તેજમાન રહ્યો.
ન ભિંદંતિ ચ દંષ્ટ્રાગ્રાચ્ચર્મ ભિત્ત્વા નૃપોત્તમ । એવં વર્ષસહસ્રૈકં તપ આચરતસ્તતઃ
મહારાજા, એ સાપોના તીવ્ર દાંત ચામડી ફાડી શક્યા નહીં; એ રીતે, એ મહાન ઋષિ હજાર વર્ષ સુધી તપ કરતો રહ્યો.
ગતં તુ રાજરાજેંદ્ર મુનેસ્તસ્ય મહાત્મનઃ । ત્રિકાલં સાધ્યમાનસ્ય શીતવર્ષાતપાન્વિતઃ
રાજાઓના રાજા, એ મહાત્મા મુનિએ ત્રણ વખત તપસ્યા કરતા, ઠંડી, વરસાદ અને તાપ સહન કરતાં, સમય પસાર કર્યો.
ગતઃ કાલો મહારાજ પિપ્પલસ્ય મહાત્મનઃ । તદ્વચ્ચ વાયુભક્ષં તુ કૃતં તેન મહાત્મના
મહારાજા, એ મહાન પિપ્પળ માટે પણ સમય વીતી ગયો; અને તેણે વાયુ પર જ જીવીને તપસ્યા કરી.
ત્રીણિ વર્ષસહસ્રાણિ ગતાનિ તસ્ય તપ્યતઃ । તસ્ય મૂર્ધ્નિ તતો દેવૈઃ પુષ્પવૃષ્ટિઃ કૃતા પુરા
તેના તપ કરતા ત્રણ હજાર વર્ષ વીતી ગયા; પછી દેવોએ પ્રાચીન સમયમાં તેના માથા પર પુષ્પવર્ષા કરી.
બ્રહ્મજ્ઞોસિ મહાભાગ ધર્મજ્ઞોસિ ન સંશયઃ । સર્વજ્ઞાનમયોઽસિ ત્વં સંજાતઃ સ્વેનકર્મણા
હે ભાગ્યશાળી, તું બ્રહ્મજ્ઞાની છે, ધર્મને જાણે છે, એમાં શંકા નથી; તું સર્વજ્ઞાનથી પરિપૂર્ણ છે, અને તારા પોતાના કર્મથી એ પ્રાપ્ત કર્યું છે.
યં યં ત્વં વાંછસે કામં તં તં પ્રાપ્સ્યસિ નાન્યથા । સર્વકામપ્રસિદ્ધસ્ત્વં સ્વત એવ ભવિષ્યસિ
તારે જે ઈચ્છા થાય, તે તને પ્રાપ્ત થશે; તું પોતે જ સર્વ ઈચ્છાઓથી તૃપ્ત થશ.
સમાકર્ણ્ય મહદ્વાક્યં પિપ્પલોપિ મહામનાઃ । પ્રણમ્ય દેવતાઃ સર્વા ભક્ત્યા નમિતકંધરઃ
આ મહાન વચન સાંભળી, મહાન મનવાળો પિપ્પળ ભક્તિપૂર્વક સર્વ દેવતાઓને નમન કરી, ગળું વાળી નમ્યો.
હર્ષેણ મહતાવિષ્ટો વચનં પ્રત્યુવાચ સઃ । ઇદં વિશ્વં જગત્સર્વં મમવશ્યં યથા ભવેત્
મહાન આનંદથી ભરાઈ, તેણે કહ્યું: 'આ આખું જગત, સર્વ સૃષ્ટિ મારા વશમાં થાય.'
તથા કુરુધ્વં દેવેંદ્રા વિદ્યાધરો ભવામ્યહમ્ । એવમુક્ત્વા સ મેધાવી વિરરામ નૃપોત્તમ
'દેવોના સ્વામી, એમ જ કરો; હું વિદ્યા ધરાવનારો થાઉં,' એમ કહી એ બુદ્ધિશાળી મૌન રહ્યો, હે મહારાજા.