તાવત્પ્રત્યક્ષરૂપેણ બદ્ધ્વા તસ્ય પિતામહાન્ । પુરતસ્તસ્ય સંબ્રૂતે નહિ તે પુણ્યમુત્તમમ્
ત્યારે જ તેના પિતામહો દેખાય તે રીતે સામે આવ્યા, બંધાયેલા, અને કહ્યું: 'તમે શ્રેષ્ઠ પુણ્ય પ્રાપ્ત કર્યું નથી.'
દિવ્યરૂપો મહાકાયઃ કૃકલં વાક્યમબ્રવીત્ । તવ તીર્થફલં નાસ્તિ શ્રમમેવ વૃથા કૃથાઃ
દિવ્ય રૂપ અને વિશાળ શરીર ધરાવતો તેના પૂર્વજ કૃકલાને બોલ્યો: 'તમે યાત્રાનું ફળ મેળવ્યું નથી; તમારો મહેનત વ્યર્થ ગયો.'
સ્વયં સંતોષમાપ્નોષિ નહિ તે પુણ્યમુત્તમમ્ । એવં શ્રુત્વા તતો વૈશ્યઃ કૃકલો દુઃખપીડિતઃ
'તમે પોતે સંતોષ પામ્યા છો, પણ શ્રેષ્ઠ પુણ્ય પ્રાપ્ત કર્યું નથી.' આ સાંભળીને વૈશ્ય કૃકલા દુઃખથી ભરાઈ ગયો.
ભવાન્કઃ સંવદસ્યેવં કસ્માદ્બદ્ધાઃ પિતામહાઃ । કેન દોષપ્રભાવેણ તન્મેત્વં કારણં વદ
કૃકલાએ પૂછ્યું: 'તમે કોણ છો, આમ મારી સાથે વાત કરો છો? પિતામહો કેમ બંધાયેલા છે? કઈ ભૂલના કારણે? મને આનું કારણ કહો.'
કસ્માત્તીર્થફલં નાસ્તિ મમ યાત્રા કથં નહિ । સર્વમેવ સમાચક્ષ્વ યદિ જાનાસિ સંસ્ફુટમ્
'મને યાત્રાનું ફળ કેમ મળ્યું નથી? મારી યાત્રા સફળ કેમ નથી? જો તમને ખબર હોય તો બધું સ્પષ્ટ રીતે કહો.'
ધર્મ ઉવાચ- પૂતાં પુણ્યતમાં સ્વીયાં ભાર્યાં ત્યક્ત્વા પ્રયાતિ યઃ । તસ્ય પુણ્યફલં સર્વં વૃથા ભવતિ નાન્યથા
ધર્મે કહ્યું: 'જે પોતે પોતાની પવિત્ર અને શ્રેષ્ઠ પત્નીને છોડીને બહાર જાય છે, તેના બધા પુણ્યનું ફળ વ્યર્થ થાય છે; બીજું શક્ય નથી.'
ધર્માચારપરાં પુણ્યાં સાધુવ્રતપરાયણામ્ । પતિવ્રતરતાં ભાર્યાં સુગુણાં પુણ્યવત્સલામ્
'પત્ની જે ધર્મમાં નિષ્ઠાવાન, સારા સંકલ્પમાં અડગ, પતિપ્રતિ વફાદાર, સારા ગુણોથી ભરપૂર અને પુણ્યમાં પ્રેમાળ હોય—'
તામેવાપિ પરિત્યજ્ય ધર્મકાર્યં પ્રયાતિ યઃ । વૃથા તસ્ય કૃતઃ સર્વો ધર્મો ભવતિ નાન્યથા
'એવી પત્નીને પણ ધાર્મિક કામ માટે છોડીને જાય, તો તેના બધા ધર્મકર્મ વ્યર્થ થાય છે; બીજું શક્ય નથી.'
સર્વાચારપરા ભવ્યા ધર્મસાધનતત્પરા । પતિવ્રતરતા નિત્યં સર્વદા જ્ઞાનવત્સલા
'પત્ની જે બધા સારા આચરણમાં નિષ્ઠાવાન, ભવ્ય, ધર્મના સાધનમાં તત્પર, હંમેશા પતિપ્રતિ વફાદાર અને જ્ઞાનમાં પ્રેમાળ હોય—'
એવં ગુણા ભવેદ્ભાર્યા યસ્ય પુણ્યા મહાસતી । તસ્ય ગેહે સદા દેવાસ્તિષ્ઠંતિ ચ મહૌજસઃ
'જેના ઘરમાં આવી ગુણવતી, મહાસતી પત્ની હોય, ત્યાં મહાશક્તિશાળી દેવતાઓ હંમેશા વસે છે.'
પિતરો ગેહમધ્યસ્થાઃ શ્રેયો વાંછંતિ તસ્ય ચ । ગંગાદ્યાઃ પુણ્યનદ્યશ્ચ સાગરાસ્તત્ર નાન્યથા
'પૂર્વજ ઘરમાં વસે છે અને તેના કલ્યાણની ઇચ્છા કરે છે; ગંગા જેવી પવિત્ર નદીઓ અને સાગરો પણ ત્યાં હાજર હોય છે.'
પુણ્યા સતી યસ્ય ગેહે વર્તતે સત્યતત્પરા । તત્ર યજ્ઞાશ્ચ ગાવશ્ચ ઋષયસ્તત્ર નાન્યથા
'જે ઘરમાં પુણ્યવતી, સત્યમાં તત્પર અને નિષ્ઠાવાન પત્ની રહે છે, ત્યાં યજ્ઞ, ગાય અને ઋષિઓ હોય છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.'
તત્ર સર્વાણિ તીર્થાનિ પુણ્યાનિ વિવિધાનિ ચ । ભાર્યાયોગેન તિષ્ઠંતિ સર્વાણ્યેતાનિ નાન્યથા
'પત્નીની હાજરીથી બધા પવિત્ર સ્થળો અને વિવિધ પુણ્યસ્થળો ઘરમાં જ હોય છે; એ બધું તેના કારણે જ છે.'
પુણ્યભાર્યાપ્રયોગેણ ગાર્હસ્થ્યં સંપ્રજાયતે । ગાર્હસ્થ્યાત્પરમો ધર્મો દ્વિતીયો નાસ્તિ ભૂતલે
'પુણ્યવતી પત્ની સાથે ગૃહસ્થ જીવન સ્થાપિત થાય છે; ધરતી પર ગૃહસ્થ ધર્મથી વધુ શ્રેષ્ઠ બીજો ધર્મ નથી.'
ગૃહસ્થસ્ય ગૃહઃ પુણ્યઃ સત્યપુણ્યસમન્વિતઃ । સર્વતીર્થમયો વૈશ્ય સર્વદેવસમન્વિતઃ
'ગૃહસ્થનું ઘર પુણ્યમય અને સત્યપુણ્યથી ભરેલું હોય છે; વૈશ્ય બધા તીર્થોનો સ્વરૂપ છે અને બધા દેવતાઓ સાથે હોય છે.'
ગાર્હસ્થ્યં ચ સમાશ્રિત્ય સર્વે જીવંતિ જંતવઃ । તાદૃશં નૈવ પશ્યામિ અન્યમાશ્રમમુત્તમમ્
'બધા જીવો ગૃહસ્થ જીવન પર આધાર રાખીને જીવે છે; હું એથી શ્રેષ્ઠ બીજું આશ્રમ નથી જોઈ રહ્યો.'
મંત્રાગ્નિહોત્રં દેવાશ્ચ સર્વે ધર્માઃ સનાતનાઃ । દાનાચારાઃ પ્રવર્તંતે યસ્ય પુંસશ્ચ વૈ ગૃહે
જે પુરુષના ઘરમાં દાન અને સારા આચરણ થાય છે, ત્યાં બધા જ પ્રાચીન મંત્રો, અગ્નિહોત્ર, દેવતાઓ અને ધર્મો જીવંત રહે છે.
એવં યો ભાર્યયા હીનસ્તસ્યગેહં વનાયતે । યજ્ઞાશ્ચ વૈ ન સિધ્યંતિ દાનાનિ વિવિધાનિ ચ
પણ જેની પાસે પત્ની નથી, તેનું ઘર જંગલ જેવું સુનસાન બની જાય છે; ત્યાં યજ્ઞો અને દરેક પ્રકારના દાન ફળીશકતા નથી.
ભાર્યાહીનસ્ય પુંસોપિ ન સિધ્યતિ મહાવ્રતમ્ । ધર્મકર્માણિ સર્વાણિ પુણ્યાનિ વિવિધાનિ ચ
પત્ની વિના પુરુષના મહાન વ્રત કે બધા સારા અને પુણ્ય કાર્ય પણ સફળ થતાં નથી.
નાસ્તિ ભાર્યાસમં તીર્થં ધર્મસાધનહેતવે । શૃણુષ્વ ત્વં ગૃહસ્થસ્ય નાન્યો ધર્મો જગત્ત્રયે
ધર્મ પ્રાપ્ત કરવા માટે પત્ની જેટલું પવિત્ર તીર્થ બીજું નથી; સાંભળ, ગૃહસ્થ માટે ત્રણેય લોકમાં બીજો કોઈ ધર્મ નથી.
યત્ર ભાર્યા ગૃહં તત્ર પુરુષસ્યાપિ નાન્યથા । ગ્રામે વાપ્યથવારણ્યે સર્વધર્મસ્ય સાધનમ્
જ્યાં પત્ની હોય ત્યાં જ પુરુષનું ઘર હોય છે; ગામમાં હોય કે જંગલમાં, તે બધા ધર્મના સાધનરૂપ છે.
નાસ્તિ ભાર્યાસમં તીર્થં નાસ્તિ ભાર્યાસમં સુખમ્ । નાસ્તિ ભાર્યાસમં પુણ્યં તારણાય હિતાય ચ
પત્ની જેટલું પવિત્ર તીર્થ, સુખ કે પુણ્ય બીજું ક્યાંય નથી—પાર ઉતારવા અને કલ્યાણ માટે પણ.
ધર્મયુક્તાં સતીં ભાર્યાં ત્યક્ત્વા યાસિ નરાધમ । ગૃહં ધર્મં પરિત્યજ્ય ક્વાસ્તે ધર્મસ્ય તે ફલમ્
અરે, ધર્મથી જોડાયેલી સતી પત્નીને ત્યજી ને, ઘર અને ધર્મ છોડી દે છે, તો તારા ધર્મનું ફળ ક્યાંથી મળશે?
તયા વિના યદા તીર્થે શ્રાદ્ધદાનં કૃતં ત્વયા । તેન દોષેણ વૈ બદ્ધાસ્તવ પૂર્વપિતામહાઃ
પત્ની વિના તું તીર્થમાં શ્રાદ્ધ કે દાન કરે છે, તો એ દોષથી તારા પૂર્વજ બંધાઈ જાય છે.
ભવાંશ્ચૌરો હ્યમી ચૌરા યૈસ્તુ ભુક્તં સુલોલુપૈઃ । ત્વયા દત્તસ્ય શ્રાદ્ધસ્ય અન્નમેવં તયા વિના
પત્ની વિના તારા દ્વારા આપેલા શ્રાદ્ધનું અન્ન જે લોભી લોકો ખાય છે, તેઓ પણ ચોર છે અને તું પણ ચોર છે.
સુપુત્રઃ શ્રદ્ધયા યુક્તઃ શ્રાદ્ધદાનં દદાતિ યઃ । ભાર્યા દત્તેન પિંડેન તસ્ય પુણ્યં વદામ્યહમ્
જે સારો પુત્ર શ્રદ્ધાથી પત્ની દ્વારા આપેલા પિંડથી શ્રાદ્ધ અને દાન કરે છે, તેનું પુણ્ય હું કહું છું.
યથાઽમૃતસ્ય પાનેન નૃણાં તૃપ્તિર્હિ જાયતે । તથા પિતૄણાં શ્રાદ્ધેન સત્યંસત્યં વદામ્યહમ્
જેમ અમૃત પીવાથી મનુષ્યો તૃપ્ત થાય છે, તેમ શ્રાદ્ધથી પિતૃઓ તૃપ્ત થાય છે—હું સાચું કહું છું, સાચું.
ગાર્હસ્થ્યસ્ય ચ ધર્મસ્ય ભાર્યા ભવતિ સ્વામિની । ત્વયૈષા વંચિતા મૂઢ ચૌરકર્મકૃતં વૃથા
ગૃહસ્થના ધર્મમાં પત્ની જ સ્વામિની છે; તું મૂર્ખ, તેને છેતરી છે, તારો કર્મ વ્યર્થ છે, ચોરી જેવું છે.
અમી પિતામહાશ્ચૌરા યૈર્ભુક્તં તુ તયા વિના । ભાર્યા પચતિ ચેદન્નં સ્વહસ્તેનામૃતોપમમ્
પત્ની વિના આપેલા અન્ન જે પિતામહો ખાય છે, તેઓ પણ ચોર છે; પણ પત્ની પોતાના હાથથી અન્ન રાંધે તો એ અમૃત સમાન છે.
તદન્નમેવભુંજંતિ પિતરો હૃષ્ટમાનસાઃ । તેનૈવ તૃપ્તિમાયાંતિ સંતુષ્ટાશ્ચ ભવંતિ તે
પિતૃઓ એ જ અન્ન આનંદથી ભોજન કરે છે; એથી તેઓ તૃપ્ત અને સંતોષી થાય છે.