એકાં સુપુણ્યાં સ્વગૃહસ્થિતાં તાં ધ્યાનેન પત્યુશ્ચરણે નિયુક્તામ્ । યથા સુયોગી પ્રવિધાય ચિત્તં વિકલ્પહીનં ન ચ કલ્પયેત
ત્યાં મેં એક ઉત્તમ પુણ્યવાળી સ્ત્રી જોઈ, જે પોતાના ઘરમાં રહીને પતિના ચરણોમાં ધ્યાનમાં લીન હતી. એનું મન એકાગ્ર અને નિર્વિકાર હતું, જેમ સાચો યોગી મનને એકસ્થાન કરે છે અને કલ્પનાઓથી દૂર રહે છે.
અત્યદ્ભુતં રૂપમનંતતેજોયુતં ચકારાથ સતીપ્રમોહમ્ । નીલાંચિતં ભોગયુતં મહાત્મા ઝષધ્વજશ્ચૈવ પુરંદરશ્ચ
પછી, અદ્ભુત રૂપ અને અનંત તેજથી યુક્ત એ મહાન આત્માએ સતી પર મોહ પાથર્યો. નિલાંગિત અને ભોગથી ભરપૂર મહાત્મા, માછલીના ધ્વજવાળા તથા પુરંદર પણ ત્યાં હાજર હતા.
દૃષ્ટ્વા સુલીલં પુરુષં મહાંતં ચરંતમેવં પરિકામભાવમ્ । જાયા હિ વૈશ્યસ્ય મહાત્મનસ્તુ મેને ન સા રૂપયુતં ગુણજ્ઞમ્
એ મનોહર અને શક્તિશાળી પુરુષને, જે કામથી ભરેલો હતો, જોઈને પણ મહાત્મા વૈશ્યની પત્નીએ, ભલે એ સુંદર અને ગુણજ્ઞાની હતો, પણ એને ધ્યાનમાં લીધો નહીં.
અંભો યથા પદ્મદલે ગતં વૈ પ્રયાતિ મુક્તાફલકસ્ય કીર્તિમ્ । તદ્વત્સ્વભાવઃ પરિસત્યયુક્તો જજ્ઞે ચ તસ્યાસ્તુ પતિવ્રતાયાઃ
જેમ કમળના પાંદડાં પર પડેલું પાણી તરત જ સરકી જાય છે અને મોતી જેવી ખ્યાતિ મેળવે છે, તેમ એ પતિવ્રતા સ્ત્રીમાં પણ સાચી સ્વભાવ અને સત્યતાથી ભરપૂર ગુણ જન્મ્યા.
અનેન દૂતી પરિપ્રેષિતા પુરા યામાં યુવત્યા હ ગુણજ્ઞમેનમ્ । લીલાસ્વરૂપં બહુધાત્મભાવં મમૈષ સર્વં પરિદર્શયેચ્ચ
પહેલાં, એ યુવાન સ્ત્રીને દૂતી મોકલવામાં આવી હતી, જેથી એને આ ગુણજ્ઞાની, રમણીય સ્વરૂપવાળા અને અનેક ગુણ ધરાવતા પુરુષને બતાવી શકાય; આ બધું એને સ્પષ્ટ જણાયું.
મમૈવ કાલં પ્રબલં વિચિંત્યાગતો હિ મે કાંતગુણૈશ્ચ સત્ખલઃ । રત્યાસમેતસ્તુ કથં ચ જીવેત્સત્યાશ્મભારેણ પ્રમર્દિતશ્ચ
મારે માત્ર મારા જ પ્રબળ સમયને વિચાર્યો અને હું આવ્યો, ક્યારેક સારા તો ક્યારેક ખોટા ગુણોથી ભરેલો; પણ રતિ સાથે જોડાઈને, સત્યના ભારથી દબાઈને, કોઈ જીવતો રહી શકે?
મમાપિ ભાવં પરિગૃહ્ય કાંતો જીવેત્કિયાન્વાપિ સુબુદ્ધિયુક્તઃ । શૂન્યો હિ કાયો મમ ચાસ્તિ સદ્યશ્ચેષ્ટાવિહીનો મૃતકલ્પ એવ
મારો પ્રિય, જો કે વિવેકથી ભરપૂર છે, પણ એ મારા ભાવને સ્વીકારી પણ કેટલો સમય જીવશે? કેમ કે મારું શરીર હવે ખાલી છે, તરત જ ક્રિયા વિહોણું અને મૃતક જેવું થઈ ગયું છે.
કાયસ્ય ગ્રામસ્ય પ્રજાઃ પ્રનષ્ટાઃ સુવિક્રિયાખ્યં પરિગૃહ્ય કર્મ । મમાધિકેનાપિ સમં સુકાંતં સ ઊર્દ્ધ્વશોભામનયચ્ચ કામઃ
મારા શરીર રૂપ ગામના લોકો હવે નથી, કેમ કે તેઓ સંપૂર્ણ પરિવર્તન સ્વરૂપ કર્મને પામ્યા છે. મારી વિશિષ્ટતા હોવા છતાં, એ પ્રિય પણ મારા સમાન થઈ, કામથી સર્વોચ્ચ તેજને પામ્યો છે.
યદામૃતો બલવાન્હર્ષયુક્તઃ સ્વયંદૃશા વૈ પરિનૃત્યમાનઃ । તથા અનેનાપિ પ્રભાષયેદ્ભુતં યો માં હિ વાઞ્છત્યપિ ભોક્તુકામઃ
જ્યારે અમૃત, આનંદથી ભરપૂર અને શક્તિશાળી, પોતાના સ્વરૂપે નૃત્ય કરે છે, ત્યારે એ રીતે, જે કોઈ મને ઈચ્છે છે—even ભોગવવાની ઈચ્છા રાખે છે—એને અદભુત કહેવાય.
એવં વિચાર્યૈવ તદા મહાસતી સત્યાખ્યરજ્જ્વા દૃઢબદ્ધચેતના । ગૃહં સ્વકીયં પ્રવિવેશ સા તદા તત્તસ્યભાવં નિયમેન વેત્તુમ્
આ રીતે વિચાર કરીને, મહાન પતિવ્રતા સ્ત્રી, જેનું મન સત્યની દોરીથી મજબૂત બંધાયેલું હતું, એ સમયે પોતાના ઘરમાં પ્રવેશી, એના સાચા સ્વરૂપને જાણી લેવા દૃઢ નિશ્ચય કર્યો.
ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે ભૂમિખંડે વેનોપાખ્યાને સુકલાચરિત્રે- ચતુઃપંચાશત્તમોઽધ્યાયઃ
આ રીતે શ્રીપદ્મપુરાણના ભૂમિખંડમાં વેનોપાખ્યાનના સુકલા ચરિત્ર નામના ચોપનમો અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.
વિષ્ણુરુવાચ- ભાવં વિદિત્વા સુરરાટ્ચ તસ્યાઃ પ્રોવાચ કામં પુરતઃ સ્થિતં સઃ । ન ચાસ્તિ શક્યા સ્મર તે જયાય સત્યાત્મકધ્યાન સુદંશિતા સતી
વિષ્ણુએ કહ્યું: એ સ્ત્રીની સ્થિતિ જાણી, દેવરાજે સામે ઊભેલા કામને કહ્યું: 'હે સ્મર, તું એને જીતે એ શક્ય નથી, કેમ કે એ સત્યમાં સ્થિર અને પતિવ્રતા છે.'
ધર્માખ્ય ચાપં સ્વકરે ગૃહીત્વા જ્ઞાનાભિધાનં વરમેવ બાણમ્ । યોદ્ધું રણે સંપ્રતિ સંસ્થિતા સતી વીરો યથા દર્પિતવીર્યભાવઃ
ધર્મ નામનું ધનુષ હાથમાં લઈ, જ્ઞાન નામનો શ્રેષ્ઠ બાણ લઈને, હવે એ સ્ત્રી યુદ્ધ માટે તૈયાર ઊભી છે, જેમ પરાક્રમથી ભરેલો વીર લડાઈ માટે ઊભો રહે છે.
જિગીષયેયં પુરુષાર્થમેવ ત્વમાત્મનઃ કુરુષે પૌરુષં તુ । ત્વામદ્ય જેતું સમરે સમર્થા યદ્ભાવ્યમેવં તદિહૈવ ચિંત્યમ્
એ તો જીવનનું સાચું ધ્યેય મેળવવા ઈચ્છે છે; અને તું તારી શક્તિ બતાવ. જો આજે તું એને યુદ્ધમાં જીતે, તો જે destined છે એ જ અહીં વિચારવું.
દગ્ધોસિ પૂર્વં ત્વમિહૈવ શંભુના મહાત્મના તેન સમં વિરોધમ્ । કૃત્વા ફલં તસ્ય વિકર્મણશ્ચ જાતોસ્યનંગઃ સ્મર સત્યમેવ
હે સ્મર, એ મહાન આત્મા શંભુએ તને અહીં પહેલાં જ દાઝી નાખ્યો હતો. તું તેની સામે જઇને જે ખોટું કામ કર્યું, તેનું ફળ તને મળ્યું અને એથી તું અનંગ તરીકે જન્મ્યો. આ સાચી વાત છે.
યથા ત્વયા કર્મ કૃતં પુરા સ્મર ફલં તુ પ્રાપ્તં તુ તથૈવ તીવ્રમ્ । સુકુત્સિતાં યોનિમવાપ્સ્યસિ ધ્રુવં સાધ્વ્યાનયા સાર્ધમિહૈવ કથ્યસે
સ્મર, જેમ તું પહેલાં જેવું કર્મ કર્યું હતું, તેમ જ તેનું કડક ફળ તને મળ્યું. હવે તું ચોક્કસપણે નીચ જન્મ પામશે, અને અહીં તારી વાત આ સતી સ્ત્રી સાથે મળી કહી છે.
યે જ્ઞાનવંતઃ પુરુષા જગત્ત્રયે વૈરં પ્રકુર્વન્તિ મહાત્મભિઃ સમમ્ । ભુંજન્તિ તે દુષ્કૃતમેવતત્ફલં દુઃખાન્વિતં રૂપવિનાશનં ચ
ત્રણે લોકમાં જે જ્ઞાનવાન પુરુષો મહાન આત્માઓ સાથે દુશ્મની કરે છે, તેઓને પોતાના દુષ્કર્મનું ફળ જ મળે છે—એમાં દુઃખ અને સ્વરૂપનો નાશ પણ આવે છે.
વ્યાઘુષ્ય આવાં તુ વ્રજાવ કામ એનાં પરિત્યજ્ય સતીં પ્રયુજ્ય । સત્યાઃ પ્રસંગેન પુરા મયા તુ લબ્ધં ફલં પાપમયં ત્વસહ્યમ્
ચાલ, આપણે ખુલ્લેઆમ કહીને અહીંથી ચાલીએ, કામદેવ, આ સતી સ્ત્રીને છોડીને. હું પહેલાં સત્યના સંગથી જે પાપી અને અસહ્ય ફળ મળ્યું હતું, એ ભોગવી ચૂક્યો છું.
ત્વમેવ જાનાસિ ચરિત્રમેતચ્છપ્તોસ્મિ તેનાપિ ચ ગૌતમેન । જાતશ્ચ મેષવૃષણઃ સદા હ્યહં ભવાન્ગતો માં તુ વિહાય તત્ર
આ બધું વર્તન તો તું જ જાણે છે. મને પણ ગૌતમ ઋષિએ શાપ આપ્યો હતો, અને હું હંમેશા મેષના અંગો સાથે જન્મતો રહ્યો. તું મને ત્યાં છોડી ને ચાલ્યો ગયો હતો.
તેજઃ પ્રભાવો હ્યતુલઃ સતીનાં ધાતા સમર્થઃ સહિતું ન સૂર્યઃ । સુકુત્સિતં રૂપમિદં તુ રક્ષેત્પુરાનુસૂયા મુનિના હિ શપ્તમ્
સતી સ્ત્રીઓનું તેજ અને પ્રભા તો બેભાન છે; બ્રહ્મા પણ સહન કરી શકે, પણ સૂર્ય પણ એ સહન કરી શકતો નથી. આ નીચ રૂપ તો ઋષિ અનસૂયાએ આપેલા શાપથી જ બચાવાયું છે.
નિરુધ્ય સૂર્યં પરિવેગવંતમુદ્યંતમેવં પ્રભયા સુદીપ્તમ્ । ભર્તુશ્ચ મૃત્યું પરિબાધમાનં માંડવ્યશાપસ્ય ચ કૌંડિનસ્ય
સૂર્ય જે તેજથી ઉગે છે અને ઝડપથી ચાલે છે, તેને રોકી દીધો હતો; પતિના મૃત્યુને અટકાવ્યો હતો, અને માંડવ્ય તથા કૌંડિન્યના શાપનો પણ સામનો કર્યો હતો.
અત્રેઃ પ્રિયા સત્યપતિવ્રતા તયા સ્વપુત્રતાં દેવત્રયં હિ નીતમ્ । ન કિં પુરા મન્મથ તે શ્રુતં સદા સંસ્કારયુક્તાઃ પ્રભવંતિ સત્યઃ
અત્રિની પ્રિય અને સત્યવ્રતા પત્ની સત્યાએ ત્રણેય દેવતાઓને પોતાના પુત્ર બનાવી દીધા. હે મનમથ, તું તો હંમેશાં સાંભળ્યું જ છે કે સંયમ ધરાવનાર સત્યજનો સાચા વિજયી બને છે.
સાવિત્રીનામ્ની દ્યુમત્સેનપુત્રી નીતં પ્રિયં સા પુનરાનિનાય । યમાદિહૈવાશ્વપતેઃ સુપુત્રં સતી ત્વમેવં પરિસંશ્રુતં ચ
દ્યુમત્સેનાની પુત્રી, સાવિત્રી નામે, પોતાના પ્રિય પતિને પાછો લાવી અને ફરીથી જીવતો કર્યો. અહીં પણ સતીએ ઘોડાના સ્વામીનો ઉત્તમ પુત્ર આપ્યો છે, જેમ તું સાંભળ્યું છે.
અગ્નેઃ શિખાં કઃ પરિસંસ્પૃશેદ્વૈ તરેદ્ધિકઃ સાગરમેવ મૂઢઃ । ગલે તુ બદ્ધાસુ શિલાં ભુજાભ્યાં કો વા સતીં વશ્યતિ વીતરાગામ્
અગ્નિની જ્વાળાને કોણ સ્પર્શી શકે? મૂર્ખ, કોણ સમુદ્ર પાર કરી શકે? પોતાના હાથથી ગળે પથ્થર બાંધીને કોણ નિરાસક્ત સતી સ્ત્રીને વશ કરી શકે?
ઉક્તે તુ વાક્યે બહુનીતિયુક્તે ઇંદ્રેણ કામસ્ય સુશિક્ષણાર્થમ્ । આકર્ણ્ય વાક્યં મકરધ્વજસ્તુ ઉવાચ દેવેંદ્રમથૈનમેવ
ઇન્દ્રે કામદેવને યોગ્ય રીતે શીખવવા માટે ઘણી સમજદારીભરી વાતો કહી. ત્યારે મકરધ્વજ કામદેવે એ વાતો સાંભળી ને ઇન્દ્રને જવાબ આપ્યો.
કામ ઉવાચ- તવાતિદેશાદહમાગતો વૈ ધૈર્યં સુહૃત્ત્વં પુરુષાર્થમેવ । ત્યક્ત્વા તદર્થં પરિભાષસે માં નિઃસત્વરૂપં બહુભીતિયુક્તમ્
કામદેવે કહ્યું: તારા આદેશથી હું આવ્યો છું, હિંમત, મૈત્રી અને પુરુષાર્થ બધું છોડીને. એ માટે જ તું મને નિર્વીર્ય અને ભયથી ભરેલો કહીને ઉપહાસ કરે છે.
વ્યાબુદ્ધિ યાસ્યામિ યદા સુરેશસ્યાલ્લોકમધ્યે મમ કીર્તિનાશઃ । ઊઢિંકરોમાનવિહીન એવ સર્વે વદિષ્યંત્યનયા જિતં મામ્
હે દેવોના રાજા, જ્યારે હું ગૂંચવાયેલા મનથી જઈશ, ત્યારે લોકોમાં મારી પ્રતિષ્ઠા નાશ પામશે. હું અપમાનિત થઈશ અને બધા કહેશે કે એ સ્ત્રીએ મને હરાવ્યો.
યે વૈ જિતા દેવગણાશ્ચ દાનવાઃ પૂર્વં મુનીંદ્રાસ્તપસઃ પ્રયુક્તાઃ । હાસ્યં કરિષ્યંતિ મમાપિ સદ્યો નાર્યા જિતો મન્મથ એષ ભીમઃ
જે દેવો, દાનવો અને મહર્ષિઓને મેં અગાઉ જીત્યા હતા, એ બધા તરત જ મારો ઉપહાસ કરશે—કે ભયાનક મનમથને પણ સ્ત્રીએ હરાવ્યો.
તસ્માત્પ્રયાસ્યામિ ત્વયૈવ સાર્ધમસ્યા બલં માનમતઃ સુરેશ । તેજશ્ચ ધૈર્યં પરિણાશયિષ્યે કસ્માદ્ભવાનત્ર બિભેતિ શક્ર
એથી, હે દેવરાજ, હું તારી સાથે જઈશ અને આ સ્ત્રીની તાકાત અને ગર્વને નાશ કરીશ. હું એનું તેજ અને ધૈર્ય પણ હરાવીશ—તો શા માટે તું અહીં ડરે છે, હે શક્ર?
સંબોધ્ય ચૈવં સ સુરાધિનાથં ચાપં ગૃહીતં સશરં સુપુષ્પમ્ । ઉવાચ ક્રીડાં પુરતઃ સ્થિતાં તાં વિધાય માયાં ભવતી પ્રયાતુ
આ રીતે દેવોના સ્વામી સાથે વાત કરીને, તેણે પોતાનું પુષ્પવાળું ધનુષ્ય અને બાણ લીધાં અને જે સ્ત્રી રમતમાં સામે ઊભી હતી, તેને કહ્યું: 'હવે માયા કરી, આગળ વધ.'