આકૃષ્ટઃ સ સમાનેન નીતસ્તેનાપિ વાયુના । સ્થાનં ન લભતે વીર્યં ચંચલત્વેન વર્તતે
એ સમાન વાયુથી ખેંચાય છે અને એ વાયુથી લઈ જવામાં આવે છે; પણ એ શક્તિને પોતાનું સ્થાન મળતું નથી અને અસ્થિર રહે છે.
પ્રાણિનાં હિ કપાલેષુ કૃમયઃ સંતિ પંચ વૈ । દ્વાવેતૌ કર્ણમૂલે તુ નેત્રસ્થાને તતઃ પુનઃ
પ્રાણીઓના કપાળમાં પાંચ કીડીઓ હોય છે; બે કાનની મૂળ પાસે અને બે આંખોની જગ્યાએ હોય છે.
કનિષ્ઠાંગુલિમાનેન રક્તપુચ્છાશ્ચ દૂતિકે । નવનીતસ્ય વર્ણેન કૃષ્ણપુચ્છા ન સંશયઃ
દૂતિકા, એ કીડીઓ લઘુતમ આંગળી જેટલી મોટી છે, કેટલીક લાલ પૂંછવાળી, કેટલીક નવણીત જેવો રંગ ધરાવતી અને કેટલીક કાળી પૂંછવાળી છે—આમાં શંકા નથી.
તેષાં નામાપિ ભદ્રે ત્વં મત્તો નિગદિતં શૃણુ । પિંગલી શૃંખલી નામ દ્વૌ કૃમી કર્ણમૂલયોઃ
હે સુખી, હવે એના નામ પણ મારી પાસેથી સાંભળ; કાનની મૂળ પાસે પિંગળી અને શ્રૃંખળી નામની બે કીડીઓ છે.
ચપલઃ પિપ્પલશ્ચૈવ દ્વાવેતૌ નાસિકાગ્રયોઃ । શૃંગલી જંગલી ચાન્યૌ નેત્રયોરંતરસ્થિતૌ
નાકના ટોચે ચપલ અને પિપ્પલ નામની બે કીડીઓ છે; આંખોની વચ્ચે શ્રૃંગળી અને જંગળી નામની બીજી બે કીડીઓ છે.
કૃમીણાં શતપંચાશત્તાદૃગ્ભૂતા ન સંશયઃ । ભાલાંતેવસ્થિતાઃ સર્વે રાજિકાયાઃ પ્રમાણતઃ
એવી કીડીઓ એકસો પચાસ જેટલી છે—આમાં શંકા નથી; એ બધી કપાળના અંતે રાઈના દાણા જેટલી મોટી છે.
કપાલરોગિણઃ સર્વે વિકુર્વંતિ ન સંશયઃ । કેશદ્વયં મુખે તસ્ય વિદ્યતે શૃણુ દૂતિકે
કપાળના રોગથી પીડાતા બધા નિશ્ચિત રીતે વિકૃત થઈ જાય છે; દૂતિકા, સાંભળ, એના મોઢામાં બે વાળ હોય છે.
પ્રાણિનાં સંક્ષયં વિદ્ધિ તત્ક્ષણે હિ ન સંશયઃ । સ્વસ્થાને સંસ્થિતસ્યાપિ પ્રાજાપત્યસ્ય વૈ મુખે
એ જ ક્ષણે પ્રાણીઓનો નાશ થાય છે—આમાં શંકા નથી; પોતાનાં સ્થાન પર સ્થિર એવા પ્રજાપતિના વંશજના મોઢામાં પણ આવું થાય છે.
તદ્વીર્યં રસરૂપેણ પતતે નાત્ર સંશયઃ । મુખેન પિબતે વીર્યં તેન મત્તઃ પ્રજાયતે
એ વીર્યનું રસ રૂપે પતન થાય છે, આમાં કોઈ શંકા નથી. મોઢા દ્વારા એ રસ પીવામાં આવે છે અને એથી મસ્તી ઊપજેછે.
તાલુમધ્યપ્રદેશે ચ ચંચલત્વેન વર્તતે । ઇડા ચ પિંગલા નાડી સુષુમ્ણાખ્યા ચ સંસ્થિતા
તાળુના મધ્ય ભાગમાં એ ચંચળતાથી રહે છે. ત્યાં ઇડા, પિંગલા અને સુષુમ્ના નામની નાડીઓ સ્થિત છે.
સુબલેનાપિ તસ્યૈવ નાડિકા જાલપંજરે । કામકંડૂર્ભવેદ્દૂતિ સર્વેષાં પ્રાણિનાં કિલ
મોટા બળથી પણ એ જ નાડીના જાળમાં સર્વ જીવમાં કામની ખંજવાળ દૂત બનીને થાય છે.
પુંસશ્ચ સ્ફુરતે લિંગં નાર્યા યોનિશ્ચ દૂતિકે । સ્ત્રીપુંસૌ સંપ્રમત્તૌ તુ વ્રજતઃ સંગમં તતઃ
પુરુષમાં લિંગ સ્ફુરે છે અને સ્ત્રીમાં યોનિ દૂત બને છે. પછી સ્ત્રી-પુરુષ બંને મોહમાં આવી મિલન તરફ જાય છે.
કાયેન કાયસંઘૃષ્ટિર્મૈથુનેન હિ જાયતે । ક્ષણમાત્રં સુખં કાયે પુનઃ કંડૂશ્ચ તાદૃશી
દેહનો દેહ સાથે સંપર્ક થાય ત્યારે સંભોગ થાય છે. શરીરમાં ક્ષણમાત્ર માટે આનંદ થાય છે અને પછી ફરી એવી જ ખંજવાળ થાય છે.
સર્વત્ર દૃશ્યતે દૂતિ ભાવ એવંવિધઃ કિલ । વ્રજ ત્વમાત્મનઃ સ્થાનં નૈવાસ્ત્યત્ર અપૂર્વતા
આવો દૂત સ્વભાવ સર્વત્ર જોવા મળે છે. તું તારા સ્થાન પર જા, અહીં કંઈ નવાઈ નથી.
અપૂર્વં નાસ્તિ મે કિંચિત્કરોમ્યેવ ન સંશયઃ
મારે માટે કંઈ નવી વાત નથી; હું તો નિઃશંકપણે કરું છું.
વિષ્ણુરુવાચ- એવમુક્તા ગતા દૂતી તયા સુકલયા તદા । સમાસેન સુસંપ્રોક્તમવધાર્ય પુરંદરઃ
વિષ્ણુએ કહ્યું: આમ કહીને દૂતી ચાલતી થઈ. એની કુશળ વાણીથી પુરંદરે સંક્ષિપ્ત અને સુંદર સંદેશ સારી રીતે સમજ્યો.
તદર્થં ભાષિતં તસ્યાઃ સત્યધર્મસમન્વિતમ્ । આલોચ્ય સાહસં ધૈર્યં જ્ઞાનમેવ પુરંદરઃ
એના વચન સત્ય અને ધર્મથી ભરેલા હતા. પુરંદરે એની હિંમત, ધીરજ અને જ્ઞાન પર વિચાર કર્યો.
ઈદૃશં હિ વદેત્કા હિ નારી ભૂત્વા મહીતલે । યોગરૂપં સુસંશિષ્ટં ન્યાયોદૈઃ ક્ષાલિતં વચઃ
પૃથ્વી પર એવી વાત કઈ સ્ત્રી કહી શકે? એની વાણી યોગરૂપે સારી રીતે શીખવેલી અને ન્યાયથી શુદ્ધ હતી.
પવિત્રેયં મહાભાગા સત્યરૂપા ન સંશયઃ । ત્રૈલોક્યસ્ય સમસ્તસ્ય ધુરં ધર્તું ભવેત્ક્ષમા
એ મહાભાગ્યશાળી, પવિત્ર અને સત્ય સ્વભાવની છે, એમાં શંકા નથી. એ ત્રણે લોકનું ભાર પણ સહન કરી શકે એવી છે.
એતદર્થં વિચાર્યૈવ જિષ્ણુઃ કંદર્પમબ્રવીત્ । ત્વયા સહ ગમિષ્યામિ દ્રષ્ટું તાં કૃકલપ્રિયામ્
આ વાત વિચારીને જીષ્ણુએ કામદેવને કહ્યું: 'હું તારી સાથે જઈશ અને એ કોકિલપ્રિયાને જોવા જઈશ.'
પ્રત્યુવાચ સહસ્રાક્ષં મન્મથો બલદર્પિતઃ । ગમ્યતાં તત્ર દેવેશ યત્રાસ્તે સા પતિવ્રતા
પછી મનમથએ બળના ગર્વથી સહસ્રાક્ષને કહ્યું: 'ચાલો દેવેશ, જ્યાં એ પતિવ્રતા રહે છે ત્યાં જઈએ.'
માનં વીર્યં બલં ધૈર્યં તસ્યાઃ સત્યં પતિવ્રતમ્ । ગત્વાહં નાશયિષ્યામિ કિયન્માત્રા સુરેશ્વર
'એનું માન, બળ, શક્તિ, ધીરજ અને પતિવ્રતાનું સત્ય—હું ત્યાં જઈને, હે સુરેશ, થોડા જ સમયમાં નાશ કરી દઈશ.'
સમાકર્ણ્ય સહસ્રાક્ષો વચનં મન્મથસ્ય ચ । ભો ભોનંગ શૃણુષ્વ ત્વમધિકં ભાષિતં મુધા
મનમથના વચન સાંભળી સહસ્રાક્ષે કહ્યું: 'હે ભોજનાગ, વધુ જે વ્યર્થ બોલાયું છે એ પણ સાંભળ.'
સુદૃઢા સત્યવીર્યેણ સુસ્થિરા ધર્મકર્મભિઃ । સુકલેયમજેયા વૈ તત્ર તે પૌરુષં નહિ
'એ સત્યવીર્યથી મજબૂત છે, ધર્મકર્મમાં સ્થિર છે. આ સુકલા અજેય છે—તારા માટે ત્યાં પુરુષાઈ નથી.'
ઇત્યાકર્ણ્ય તતઃ ક્રુદ્ધો મન્મથસ્ત્વિન્દ્રમબ્રવીત્ । ઋષીણાં દેવતાનાં ચ બલં મયા પ્રણાશિતમ્
આ સાંભળી મનમથ ગુસ્સે થઈ ઇન્દ્રને બોલ્યો: 'મારે દ્વારા ઋષિ અને દેવતાઓનું બળ નાશ પામ્યું છે.'
અસ્યા બલં કિયન્માત્રં ભવતા મમ કથ્યતે । પશ્યતસ્તવ દેવેશ નાશયિષ્યામિ તાં સ્ત્રિયમ્
'એનું બળ કેટલું છે, જે તું મને કહે છે? હે દેવેશ, તારા સામે જ હું એ સ્ત્રીને નાશ કરી દઈશ.'
નવનીતં યથા ચાગ્નેસ્તેજો દૃષ્ટ્વા દ્રવં વ્રજેત્ । તથેમાં દ્રાવયિષ્યામિ સ્વેન રૂપેણ તેજસા
જેમ અગ્નિની તાપથી મકખણ ઓગળી જાય છે, તેમ હું પણ મારા તેજથી એને ઓગાળી દઈશ.
ગચ્છ તત્ર મહત્કાર્યમુપસ્થં સાંપ્રતં ધ્રુવમ્ । કસ્માત્કુત્સસિ મે તેજસ્ત્રૈલોક્યસ્ય વિનાશનમ્
ત્યાં જા, કારણ કે આ સમયે એક મોટું કામ તને બોલાવે છે; તું કેમ મારા એ તેજને તુચ્છ ગણે છે, જે ત્રણે લોકનો નાશ કરી શકે છે?
વિષ્ણુરુવાચ- આકર્ણ્ય વાક્યં તુ મનોભવસ્ય એતામસાધ્યાં તવ કામજાને । ધૈર્યં સમુદ્યમ્ય ચ પુણ્યદેહાં પુણ્યેન પુણ્યાં બહુપુણ્યચારામ્
વિષ્ણુએ કહ્યું: કામદેવના વચન સાંભળી, હું તારી એ મુશ્કેલ ઈચ્છાને સમજ્યો. હિંમત ભેગી કરીને, મેં એ પુણ્યવંતી સ્ત્રીને જોયી, જેના શરીર અને કર્મ બંને પવિત્ર હતા અને જે સદા સારા કાર્યોમાં લાગી રહેતી હતી.
પશ્યામિ તે પૌરુષમુગ્રવીર્યમિતો હિ ગત્વા તુ ધનુષ્મતા વૈ । તેનાપિ સાર્ધં પ્રજગામ ભૂયો રત્યા ચ દૂત્યા ચ પતિવ્રતાં તામ્
મેં તારી શક્તિ અને તીવ્ર પરાક્રમ જોયા; પછી ધનુર્ધારીની સાથે અને રતિના દૂતત્વથી ફરી એ પતિવ્રતા સ્ત્રી પાસે ગયો.