એવં વદ સ્વતં જ્ઞાત્વા યસ્યાર્થમિહ ચાગતા । દર્શયસ્વ અપૂર્વં મે યદિ ભોક્તુમિહેચ્છસિ
પહેલા તું સ્વયં વિચાર કરીને અહીં શા માટે આવ્યો છે એ જાણ, પછી મને કંઈક અનોખું બતાવ જો અહીં આનંદ માણવાનો ઇરાદો હોય.
વ્યાધિના પીડ્યમાનસ્ય કફેનાપિ વૃતસ્ય ચ । અંગાદ્વિચલતે શોણઃ સ્થાનભ્રષ્ટોભિજાયતે
જ્યારે કોઈ રોગથી પીડાય છે અને શરીર કફથી ઢંકાય છે, ત્યારે અંગોમાંથી લોહી વહે છે અને પોતાનું સ્થાન ગુમાવે છે.
અંગસંધિષુ સર્વાસુ પલત્વં ચાંતરં ગતઃ । એકતો નાશમાયાતિ સ્વં હિ રૂપં પરિત્યજેત્
શરીરના બધા સાંધામાં ક્ષય આવી જાય ત્યારે એ એક બાજુથી દૂર થઈ જાય છે અને પાછું આવતું નથી; પોતાનું સ્વરૂપ છોડી દે છે.
વિષ્ઠાત્વં જાયતે શીઘ્રં કૃમિભિશ્ચ ભવેત્કિલ । તદ્વદ્દુઃખકરં વાપિ નિજરૂપં પરિત્યજેત્
પછી તે ઝડપથી માટી બની જાય છે અને કીડીઓ તેને ખાઈ જાય છે; આવું દુઃખદાયક બની પોતાનું સ્વરૂપ ગુમાવી દે છે.
શ્રૂયતાં જાયતે પશ્ચાત્કૃમિદુર્ગંધસંકુલમ્ । જાયંતે તત્ર વૈ યૂકાઃ કૃમયો વા ન સંશયઃ
સાંભળ, પછી તે કીડીઓ અને દુર્ગંધથી ભરાઈ જાય છે; ત્યાં નિશ્ચિત રીતે ઉંઝા કે કીડીઓ ઉત્પન્ન થાય છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.
સકૃમિઃ કુરુતે સ્ફોટં કંડૂં ચ પરિદારુણામ્ । વ્યથામુત્પાદયેદ્યૂકા સર્વાંગં પરિચાલયેત્
કીડીઓ ફોડા અને ભારે ખંજવાળ પેદા કરે છે; ઉંઝા આખું શરીર દુઃખાવે છે અને અશાંત બનાવી દે છે.
નખાગ્રૈર્ઘૃષ્યમાણા સા કંડૂઃ શાંતા પ્રજાયતે । તદ્વત્તૈશ્ચ શૃણુષ્વૈવ સુરતસ્ય ન સંશયઃ
જ્યારે એ ખંજવાળને નખના ટોચથી ખંજવાય છે ત્યારે રાહત મળે છે; એ જ રીતે, સાંભળ—સુરતનો આનંદ પણ એવો જ છે, એમાં શંકા નથી.
ભુંજત્યેવ રસાન્મર્ત્યઃ સુભિક્ષાન્પિબતે પુનઃ । વાયુના તેન પ્રાણેન પાકસ્થાનં પ્રણીયતે
માણસ સ્વાદિષ્ટ વસ્તુઓ ખાય છે અને પૌષ્ટિક દ્રવ પીવે છે; એ વાયુથી, એ પ્રાણથી, બધું પાચનસ્થળે પહોંચે છે.
યદ્ભક્તં પ્રાણિભિર્દૂતિ પાકસ્થાનં ગતં પુનઃ । સર્વં તત્પિહિતં તત્ર વાયુર્વૈ પાતયેન્મલમ્
પ્રાણીઓ જે ભોજન કરે છે અને જે પાચનસ્થળે જાય છે, તે બધું ત્યાં ઢંકાઈ જાય છે અને વાયુ દ્વારા મલ બહાર ફેંકાય છે.
સારભૂતો રસસ્તત્ર તદ્રક્તશ્ચ પ્રજાયતે । નિર્મલઃ શુદ્ધવીર્યસ્તુ બ્રહ્મસ્થાનં પ્રયાતિ ચ
ત્યાંથી જે સાર છે તે રસ બને છે અને એમાંથી લોહી ઉત્પન્ન થાય છે; શુદ્ધ અને શક્તિશાળી તે બ્રહ્મસ્થાન સુધી જાય છે.
આકૃષ્ટઃ સ સમાનેન નીતસ્તેનાપિ વાયુના । સ્થાનં ન લભતે વીર્યં ચંચલત્વેન વર્તતે
એ સમાન વાયુથી ખેંચાય છે અને એ વાયુથી લઈ જવામાં આવે છે; પણ એ શક્તિને પોતાનું સ્થાન મળતું નથી અને અસ્થિર રહે છે.
પ્રાણિનાં હિ કપાલેષુ કૃમયઃ સંતિ પંચ વૈ । દ્વાવેતૌ કર્ણમૂલે તુ નેત્રસ્થાને તતઃ પુનઃ
પ્રાણીઓના કપાળમાં પાંચ કીડીઓ હોય છે; બે કાનની મૂળ પાસે અને બે આંખોની જગ્યાએ હોય છે.
કનિષ્ઠાંગુલિમાનેન રક્તપુચ્છાશ્ચ દૂતિકે । નવનીતસ્ય વર્ણેન કૃષ્ણપુચ્છા ન સંશયઃ
દૂતિકા, એ કીડીઓ લઘુતમ આંગળી જેટલી મોટી છે, કેટલીક લાલ પૂંછવાળી, કેટલીક નવણીત જેવો રંગ ધરાવતી અને કેટલીક કાળી પૂંછવાળી છે—આમાં શંકા નથી.
તેષાં નામાપિ ભદ્રે ત્વં મત્તો નિગદિતં શૃણુ । પિંગલી શૃંખલી નામ દ્વૌ કૃમી કર્ણમૂલયોઃ
હે સુખી, હવે એના નામ પણ મારી પાસેથી સાંભળ; કાનની મૂળ પાસે પિંગળી અને શ્રૃંખળી નામની બે કીડીઓ છે.
ચપલઃ પિપ્પલશ્ચૈવ દ્વાવેતૌ નાસિકાગ્રયોઃ । શૃંગલી જંગલી ચાન્યૌ નેત્રયોરંતરસ્થિતૌ
નાકના ટોચે ચપલ અને પિપ્પલ નામની બે કીડીઓ છે; આંખોની વચ્ચે શ્રૃંગળી અને જંગળી નામની બીજી બે કીડીઓ છે.
કૃમીણાં શતપંચાશત્તાદૃગ્ભૂતા ન સંશયઃ । ભાલાંતેવસ્થિતાઃ સર્વે રાજિકાયાઃ પ્રમાણતઃ
એવી કીડીઓ એકસો પચાસ જેટલી છે—આમાં શંકા નથી; એ બધી કપાળના અંતે રાઈના દાણા જેટલી મોટી છે.
કપાલરોગિણઃ સર્વે વિકુર્વંતિ ન સંશયઃ । કેશદ્વયં મુખે તસ્ય વિદ્યતે શૃણુ દૂતિકે
કપાળના રોગથી પીડાતા બધા નિશ્ચિત રીતે વિકૃત થઈ જાય છે; દૂતિકા, સાંભળ, એના મોઢામાં બે વાળ હોય છે.
પ્રાણિનાં સંક્ષયં વિદ્ધિ તત્ક્ષણે હિ ન સંશયઃ । સ્વસ્થાને સંસ્થિતસ્યાપિ પ્રાજાપત્યસ્ય વૈ મુખે
એ જ ક્ષણે પ્રાણીઓનો નાશ થાય છે—આમાં શંકા નથી; પોતાનાં સ્થાન પર સ્થિર એવા પ્રજાપતિના વંશજના મોઢામાં પણ આવું થાય છે.
તદ્વીર્યં રસરૂપેણ પતતે નાત્ર સંશયઃ । મુખેન પિબતે વીર્યં તેન મત્તઃ પ્રજાયતે
એ વીર્યનું રસ રૂપે પતન થાય છે, આમાં કોઈ શંકા નથી. મોઢા દ્વારા એ રસ પીવામાં આવે છે અને એથી મસ્તી ઊપજેછે.
તાલુમધ્યપ્રદેશે ચ ચંચલત્વેન વર્તતે । ઇડા ચ પિંગલા નાડી સુષુમ્ણાખ્યા ચ સંસ્થિતા
તાળુના મધ્ય ભાગમાં એ ચંચળતાથી રહે છે. ત્યાં ઇડા, પિંગલા અને સુષુમ્ના નામની નાડીઓ સ્થિત છે.
સુબલેનાપિ તસ્યૈવ નાડિકા જાલપંજરે । કામકંડૂર્ભવેદ્દૂતિ સર્વેષાં પ્રાણિનાં કિલ
મોટા બળથી પણ એ જ નાડીના જાળમાં સર્વ જીવમાં કામની ખંજવાળ દૂત બનીને થાય છે.
પુંસશ્ચ સ્ફુરતે લિંગં નાર્યા યોનિશ્ચ દૂતિકે । સ્ત્રીપુંસૌ સંપ્રમત્તૌ તુ વ્રજતઃ સંગમં તતઃ
પુરુષમાં લિંગ સ્ફુરે છે અને સ્ત્રીમાં યોનિ દૂત બને છે. પછી સ્ત્રી-પુરુષ બંને મોહમાં આવી મિલન તરફ જાય છે.
કાયેન કાયસંઘૃષ્ટિર્મૈથુનેન હિ જાયતે । ક્ષણમાત્રં સુખં કાયે પુનઃ કંડૂશ્ચ તાદૃશી
દેહનો દેહ સાથે સંપર્ક થાય ત્યારે સંભોગ થાય છે. શરીરમાં ક્ષણમાત્ર માટે આનંદ થાય છે અને પછી ફરી એવી જ ખંજવાળ થાય છે.
સર્વત્ર દૃશ્યતે દૂતિ ભાવ એવંવિધઃ કિલ । વ્રજ ત્વમાત્મનઃ સ્થાનં નૈવાસ્ત્યત્ર અપૂર્વતા
આવો દૂત સ્વભાવ સર્વત્ર જોવા મળે છે. તું તારા સ્થાન પર જા, અહીં કંઈ નવાઈ નથી.
અપૂર્વં નાસ્તિ મે કિંચિત્કરોમ્યેવ ન સંશયઃ
મારે માટે કંઈ નવી વાત નથી; હું તો નિઃશંકપણે કરું છું.
વિષ્ણુરુવાચ- એવમુક્તા ગતા દૂતી તયા સુકલયા તદા । સમાસેન સુસંપ્રોક્તમવધાર્ય પુરંદરઃ
વિષ્ણુએ કહ્યું: આમ કહીને દૂતી ચાલતી થઈ. એની કુશળ વાણીથી પુરંદરે સંક્ષિપ્ત અને સુંદર સંદેશ સારી રીતે સમજ્યો.
તદર્થં ભાષિતં તસ્યાઃ સત્યધર્મસમન્વિતમ્ । આલોચ્ય સાહસં ધૈર્યં જ્ઞાનમેવ પુરંદરઃ
એના વચન સત્ય અને ધર્મથી ભરેલા હતા. પુરંદરે એની હિંમત, ધીરજ અને જ્ઞાન પર વિચાર કર્યો.
ઈદૃશં હિ વદેત્કા હિ નારી ભૂત્વા મહીતલે । યોગરૂપં સુસંશિષ્ટં ન્યાયોદૈઃ ક્ષાલિતં વચઃ
પૃથ્વી પર એવી વાત કઈ સ્ત્રી કહી શકે? એની વાણી યોગરૂપે સારી રીતે શીખવેલી અને ન્યાયથી શુદ્ધ હતી.
પવિત્રેયં મહાભાગા સત્યરૂપા ન સંશયઃ । ત્રૈલોક્યસ્ય સમસ્તસ્ય ધુરં ધર્તું ભવેત્ક્ષમા
એ મહાભાગ્યશાળી, પવિત્ર અને સત્ય સ્વભાવની છે, એમાં શંકા નથી. એ ત્રણે લોકનું ભાર પણ સહન કરી શકે એવી છે.
એતદર્થં વિચાર્યૈવ જિષ્ણુઃ કંદર્પમબ્રવીત્ । ત્વયા સહ ગમિષ્યામિ દ્રષ્ટું તાં કૃકલપ્રિયામ્
આ વાત વિચારીને જીષ્ણુએ કામદેવને કહ્યું: 'હું તારી સાથે જઈશ અને એ કોકિલપ્રિયાને જોવા જઈશ.'