તદ્રસઃ શોષમાયાતિ જરાગ્નિતાપશોષિતઃ । અક્ષમો જાયતે દૂતિ કેન રૂપત્વમિષ્યતે
એ રસ વૃદ્ધાવસ્થાની તાપથી સૂકી જાય છે; શરીર અશક્ત બની જાય છે, દૂત – તો પછી એમાં સૌંદર્ય કેવી રીતે ઇચ્છાય?
યથા જીર્ણં ગૃહં યાતિ ક્ષયમેવં ન સંશયઃ । તથા સંક્ષયમાયાતિ વાર્દ્ધકે તુ કલેવરમ્
જેમ જૂનું ઘર અંતે તૂટી જાય છે, એ જ રીતે વૃદ્ધાવસ્થામાં શરીર પણ ક્ષય પામે છે – આમાં કોઈ શંકા નથી.
મમરૂપં સમાયાતં વર્ણસ્યેવં દિને દિને । કેનાહં રૂપસંયુક્તા કેન રૂપત્વમિષ્યતે
મારું સૌંદર્ય પણ દિવસેને દિવસે રંગની જેમ ઓગળી ગયું છે; હવે મને કોણ સુંદર બનાવે છે અને કોને એ સૌંદર્ય ગમશે?
યથા જીર્ણં ગૃહં યાતિ કેનાસૌ પુરુષો બલી । યસ્યાર્થમાગતા દૂતિ ભવતી કેન શંસતિ
જેમ જૂનું ઘર તૂટી જાય છે, એ માણસમાં પછી શક્તિ ક્યાંથી આવે? દૂત, તું ક્યા માટે આવી છે – એને કોણ વખાણે છે?
કિમુ ચૈવ ત્વયા દૃષ્ટં મમાંગે વદ સાંપ્રતમ્ । તસ્યાંગાદિહ હીનં ચ દૂતિ નાસ્ત્યધિકં તથા
હવે મને કહો, મારા અંગોમાં તું શું જોયું છે? દૂત, અહીં મારા અંગોમાં કંઈ ખાસ નથી – એમાં કંઈ વધારાનું નથી.
યથા ત્વં ચ તથાસૌવૈ તથાહં નાત્ર સંશયઃ । કસ્ય રૂપં ન વિદ્યેત રૂપવાન્નાસ્તિ ભૂતલે
જેમ તું છે, તેમ એ છે અને તેમ હું પણ છું – આમાં કોઈ શંકા નથી; કોનું સૌંદર્ય કાયમ રહે છે? ધરતી પર સાચું સૌંદર્ય કોઈનું નથી.
ઉચ્છ્રાયાઃ પતનાંતાશ્ચ નગાસ્તુ ગિરયઃ શુભે । કાલેન પીડિતા યાંતિ તદ્વદ્ભૂતાશ્ચ નાન્યથા
ઊંચા વૃક્ષો અને પર્વતો પણ, ઓ સુંદર, સમય જતાં પડી જાય છે; સમયના પ્રભાવથી બધું જ નાશ પામે છે – બધાં જીવ પણ એ જ રીતે.
અરૂપો રૂપવાન્દિવ્ય આત્મા સર્વગતઃ શુચિઃ । સ્થાવરેષ્વેવ સર્વેષુ જંગમેષુ ચ દૂતિકે
દિવ્ય આત્મા સ્વરૂપે રહિત છે પણ સૌંદર્યથી ભરપૂર, સર્વત્ર વ્યાપક અને શુદ્ધ છે; એ સ્થાવર અને જંગમ બધાંમાં વસે છે, દૂત.
એકો નિવસતે શુદ્ધો ઘટેષ્વેકં યથોદકમ્ । ઘટનાશાત્પ્રયાત્યેકમેકત્વં ત્વં ન બુધ્યસે
એક શુદ્ધ આત્મા એકલો જ વસે છે, જેમ માટીના ઘડામાં પાણી હોય છે; ઘડો તૂટી જાય ત્યારે એ પાણી ફરી એકરૂપ થઈ જાય છે, પણ તું એ સમજતી નથી.
પિંડનાશાદયં ચાત્મા એકરૂપો વિજાયતે । એકં રૂપં મયા દૃષ્ટં સંસારે વસતા સદા
શરીર નાશ પામે ત્યારે આ આત્મા એકરૂપ જ રહે છે; હું હંમેશા એ જ એક સ્વરૂપને સંસારમાં વસતું જોયું છે.
એવં વદ સ્વતં જ્ઞાત્વા યસ્યાર્થમિહ ચાગતા । દર્શયસ્વ અપૂર્વં મે યદિ ભોક્તુમિહેચ્છસિ
પહેલા તું સ્વયં વિચાર કરીને અહીં શા માટે આવ્યો છે એ જાણ, પછી મને કંઈક અનોખું બતાવ જો અહીં આનંદ માણવાનો ઇરાદો હોય.
વ્યાધિના પીડ્યમાનસ્ય કફેનાપિ વૃતસ્ય ચ । અંગાદ્વિચલતે શોણઃ સ્થાનભ્રષ્ટોભિજાયતે
જ્યારે કોઈ રોગથી પીડાય છે અને શરીર કફથી ઢંકાય છે, ત્યારે અંગોમાંથી લોહી વહે છે અને પોતાનું સ્થાન ગુમાવે છે.
અંગસંધિષુ સર્વાસુ પલત્વં ચાંતરં ગતઃ । એકતો નાશમાયાતિ સ્વં હિ રૂપં પરિત્યજેત્
શરીરના બધા સાંધામાં ક્ષય આવી જાય ત્યારે એ એક બાજુથી દૂર થઈ જાય છે અને પાછું આવતું નથી; પોતાનું સ્વરૂપ છોડી દે છે.
વિષ્ઠાત્વં જાયતે શીઘ્રં કૃમિભિશ્ચ ભવેત્કિલ । તદ્વદ્દુઃખકરં વાપિ નિજરૂપં પરિત્યજેત્
પછી તે ઝડપથી માટી બની જાય છે અને કીડીઓ તેને ખાઈ જાય છે; આવું દુઃખદાયક બની પોતાનું સ્વરૂપ ગુમાવી દે છે.
શ્રૂયતાં જાયતે પશ્ચાત્કૃમિદુર્ગંધસંકુલમ્ । જાયંતે તત્ર વૈ યૂકાઃ કૃમયો વા ન સંશયઃ
સાંભળ, પછી તે કીડીઓ અને દુર્ગંધથી ભરાઈ જાય છે; ત્યાં નિશ્ચિત રીતે ઉંઝા કે કીડીઓ ઉત્પન્ન થાય છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.
સકૃમિઃ કુરુતે સ્ફોટં કંડૂં ચ પરિદારુણામ્ । વ્યથામુત્પાદયેદ્યૂકા સર્વાંગં પરિચાલયેત્
કીડીઓ ફોડા અને ભારે ખંજવાળ પેદા કરે છે; ઉંઝા આખું શરીર દુઃખાવે છે અને અશાંત બનાવી દે છે.
નખાગ્રૈર્ઘૃષ્યમાણા સા કંડૂઃ શાંતા પ્રજાયતે । તદ્વત્તૈશ્ચ શૃણુષ્વૈવ સુરતસ્ય ન સંશયઃ
જ્યારે એ ખંજવાળને નખના ટોચથી ખંજવાય છે ત્યારે રાહત મળે છે; એ જ રીતે, સાંભળ—સુરતનો આનંદ પણ એવો જ છે, એમાં શંકા નથી.
ભુંજત્યેવ રસાન્મર્ત્યઃ સુભિક્ષાન્પિબતે પુનઃ । વાયુના તેન પ્રાણેન પાકસ્થાનં પ્રણીયતે
માણસ સ્વાદિષ્ટ વસ્તુઓ ખાય છે અને પૌષ્ટિક દ્રવ પીવે છે; એ વાયુથી, એ પ્રાણથી, બધું પાચનસ્થળે પહોંચે છે.
યદ્ભક્તં પ્રાણિભિર્દૂતિ પાકસ્થાનં ગતં પુનઃ । સર્વં તત્પિહિતં તત્ર વાયુર્વૈ પાતયેન્મલમ્
પ્રાણીઓ જે ભોજન કરે છે અને જે પાચનસ્થળે જાય છે, તે બધું ત્યાં ઢંકાઈ જાય છે અને વાયુ દ્વારા મલ બહાર ફેંકાય છે.
સારભૂતો રસસ્તત્ર તદ્રક્તશ્ચ પ્રજાયતે । નિર્મલઃ શુદ્ધવીર્યસ્તુ બ્રહ્મસ્થાનં પ્રયાતિ ચ
ત્યાંથી જે સાર છે તે રસ બને છે અને એમાંથી લોહી ઉત્પન્ન થાય છે; શુદ્ધ અને શક્તિશાળી તે બ્રહ્મસ્થાન સુધી જાય છે.
આકૃષ્ટઃ સ સમાનેન નીતસ્તેનાપિ વાયુના । સ્થાનં ન લભતે વીર્યં ચંચલત્વેન વર્તતે
એ સમાન વાયુથી ખેંચાય છે અને એ વાયુથી લઈ જવામાં આવે છે; પણ એ શક્તિને પોતાનું સ્થાન મળતું નથી અને અસ્થિર રહે છે.
પ્રાણિનાં હિ કપાલેષુ કૃમયઃ સંતિ પંચ વૈ । દ્વાવેતૌ કર્ણમૂલે તુ નેત્રસ્થાને તતઃ પુનઃ
પ્રાણીઓના કપાળમાં પાંચ કીડીઓ હોય છે; બે કાનની મૂળ પાસે અને બે આંખોની જગ્યાએ હોય છે.
કનિષ્ઠાંગુલિમાનેન રક્તપુચ્છાશ્ચ દૂતિકે । નવનીતસ્ય વર્ણેન કૃષ્ણપુચ્છા ન સંશયઃ
દૂતિકા, એ કીડીઓ લઘુતમ આંગળી જેટલી મોટી છે, કેટલીક લાલ પૂંછવાળી, કેટલીક નવણીત જેવો રંગ ધરાવતી અને કેટલીક કાળી પૂંછવાળી છે—આમાં શંકા નથી.
તેષાં નામાપિ ભદ્રે ત્વં મત્તો નિગદિતં શૃણુ । પિંગલી શૃંખલી નામ દ્વૌ કૃમી કર્ણમૂલયોઃ
હે સુખી, હવે એના નામ પણ મારી પાસેથી સાંભળ; કાનની મૂળ પાસે પિંગળી અને શ્રૃંખળી નામની બે કીડીઓ છે.
ચપલઃ પિપ્પલશ્ચૈવ દ્વાવેતૌ નાસિકાગ્રયોઃ । શૃંગલી જંગલી ચાન્યૌ નેત્રયોરંતરસ્થિતૌ
નાકના ટોચે ચપલ અને પિપ્પલ નામની બે કીડીઓ છે; આંખોની વચ્ચે શ્રૃંગળી અને જંગળી નામની બીજી બે કીડીઓ છે.
કૃમીણાં શતપંચાશત્તાદૃગ્ભૂતા ન સંશયઃ । ભાલાંતેવસ્થિતાઃ સર્વે રાજિકાયાઃ પ્રમાણતઃ
એવી કીડીઓ એકસો પચાસ જેટલી છે—આમાં શંકા નથી; એ બધી કપાળના અંતે રાઈના દાણા જેટલી મોટી છે.
કપાલરોગિણઃ સર્વે વિકુર્વંતિ ન સંશયઃ । કેશદ્વયં મુખે તસ્ય વિદ્યતે શૃણુ દૂતિકે
કપાળના રોગથી પીડાતા બધા નિશ્ચિત રીતે વિકૃત થઈ જાય છે; દૂતિકા, સાંભળ, એના મોઢામાં બે વાળ હોય છે.
પ્રાણિનાં સંક્ષયં વિદ્ધિ તત્ક્ષણે હિ ન સંશયઃ । સ્વસ્થાને સંસ્થિતસ્યાપિ પ્રાજાપત્યસ્ય વૈ મુખે
એ જ ક્ષણે પ્રાણીઓનો નાશ થાય છે—આમાં શંકા નથી; પોતાનાં સ્થાન પર સ્થિર એવા પ્રજાપતિના વંશજના મોઢામાં પણ આવું થાય છે.
તદ્વીર્યં રસરૂપેણ પતતે નાત્ર સંશયઃ । મુખેન પિબતે વીર્યં તેન મત્તઃ પ્રજાયતે
એ વીર્યનું રસ રૂપે પતન થાય છે, આમાં કોઈ શંકા નથી. મોઢા દ્વારા એ રસ પીવામાં આવે છે અને એથી મસ્તી ઊપજેછે.
તાલુમધ્યપ્રદેશે ચ ચંચલત્વેન વર્તતે । ઇડા ચ પિંગલા નાડી સુષુમ્ણાખ્યા ચ સંસ્થિતા
તાળુના મધ્ય ભાગમાં એ ચંચળતાથી રહે છે. ત્યાં ઇડા, પિંગલા અને સુષુમ્ના નામની નાડીઓ સ્થિત છે.