બાહ્યાભ્યંતરમેવાપિ રસૈઃ સર્વૈઃ પ્રપોષયેત્ । તેન પોષણભાવેન પરિપુષ્ટઃ પ્રજાયતે
બહાર અને અંદર બંને ભાગોને વિવિધ રસોથી પોષે છે; એ પોષણથી એ સંપૂર્ણ વિકસિત થાય છે.
જાયતે માંસવૃદ્ધિસ્તુ રસૈશ્ચાપિ નવોત્તમા । યાંતિ વિસ્તરતાં રાજન્નંગાન્યાપ્યાયિતાન્યપિ
માસનો વધારો થાય છે અને નવા ઉત્તમ રસો પણ થાય છે; એથી, રાજા, અંગો વિસ્તૃત અને પોષિત થાય છે.
પ્રત્યંગાનિ રસૈશ્ચૈવ સ્વંસ્વં રૂપં પ્રયાંતિ વૈ । દંતાધરૌ સ્તનૌ બાહૂ કટિપૃષ્ઠમુરૂ ઉભે
દરેક અંગ પોતપોતાના રસથી પોતાનું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે – દાંત, હોઠ, સ્તન, હાથ, કમર, પીઠ અને બંને જાંઘો એકસરખી જ દેખાય છે.
હસ્તપાદતલૌ તદ્વદ્વૃદ્ધિત્વં પ્રતિપેદિરે । ઉભાભ્યામપિ તાન્યેવ વૃદ્ધિમાયાંતિ તાનિ વૈ
હાથ અને પગના તળિયા પણ એ જ રીતે વધે છે; સમય જતાં બંનેનું કદ વધતું જાય છે.
અંગાનિ રસમાંસાભ્યાં સુરૂપાણિ ભવંતિ તે । તૈઃ સ્વરૂપૈર્ભવેન્મર્ત્યો રસબદ્ધશ્ચ દૂતિકે
અંગો રસ અને માંસથી સુંદર બને છે; એ સ્વરૂપોથી જ મનુષ્ય જીવે છે અને એ રસથી બંધાયેલો રહે છે, દૂત.
સુરૂપઃ કથ્યતે મર્ત્યો લોકે કેન પ્રિયો ભવેત્ । વિષ્ઠામૂત્રસ્ય વૈ કોશઃ કાય એષ ચ દૂતિકે
મનુષ્યને દુનિયામાં સુંદર કહેવાય છે – પણ એ પ્રિય કેમ બને છે? આ શરીર તો ફક્ત વિસર્જન અને મૂત્રનો પાત્ર છે, દૂત.
અપવિત્રશરીરોયં સદા સ્રવતિ નિર્ઘૃણઃ । તસ્ય કિં વર્ણ્યતે રૂપં જલબુદ્બુદવચ્છુભે
આ શરીર અશુદ્ધ છે, હંમેશા ટપકતું અને નિર્દય છે; એમાં શું સૌંદર્ય વર્ણવી શકાય, ઓ સુંદર, કારણ કે એ તો પાણીના બુલબુલા જેવું છે.
યાવત્પંચાશદ્વર્ષાણિ તાવત્તિષ્ઠતિ વૈ દૃઢઃ । પશ્ચાચ્ચ જાયતે હાનિસ્તસ્યૈવાપિ દિનેદિને
પચાસ વર્ષ સુધી શરીર મજબૂત રહે છે, પણ પછી દરરોજ એમાં ઘટાડો થવા લાગે છે.
દંતાઃ શિથિલતાં યાંતિ તથા લાલાયતે મુખમ્ । ચક્ષુર્ભ્યામપિ પશ્યેન્ન કર્ણાભ્યાં ન શૃણોતિ ચ
દાંત ઢીલા પડી જાય છે, મોઢામાં લાળ વહી જાય છે; આંખો જોઈ શકતી નથી અને કાન સાંભળી શકતા નથી.
ગતિં કર્તું ન શક્નોતિ હસ્તપાદૈશ્ચ દૂતિકે । અક્ષમો જાયતે કાયો જરાકાલેન પીડિતઃ
હાથ-પગથી ચાલવામાં શક્તિ રહેતી નથી, દૂત; વૃદ્ધાવસ્થાના સમયે શરીર અશક્ત બની જાય છે.
તદ્રસઃ શોષમાયાતિ જરાગ્નિતાપશોષિતઃ । અક્ષમો જાયતે દૂતિ કેન રૂપત્વમિષ્યતે
એ રસ વૃદ્ધાવસ્થાની તાપથી સૂકી જાય છે; શરીર અશક્ત બની જાય છે, દૂત – તો પછી એમાં સૌંદર્ય કેવી રીતે ઇચ્છાય?
યથા જીર્ણં ગૃહં યાતિ ક્ષયમેવં ન સંશયઃ । તથા સંક્ષયમાયાતિ વાર્દ્ધકે તુ કલેવરમ્
જેમ જૂનું ઘર અંતે તૂટી જાય છે, એ જ રીતે વૃદ્ધાવસ્થામાં શરીર પણ ક્ષય પામે છે – આમાં કોઈ શંકા નથી.
મમરૂપં સમાયાતં વર્ણસ્યેવં દિને દિને । કેનાહં રૂપસંયુક્તા કેન રૂપત્વમિષ્યતે
મારું સૌંદર્ય પણ દિવસેને દિવસે રંગની જેમ ઓગળી ગયું છે; હવે મને કોણ સુંદર બનાવે છે અને કોને એ સૌંદર્ય ગમશે?
યથા જીર્ણં ગૃહં યાતિ કેનાસૌ પુરુષો બલી । યસ્યાર્થમાગતા દૂતિ ભવતી કેન શંસતિ
જેમ જૂનું ઘર તૂટી જાય છે, એ માણસમાં પછી શક્તિ ક્યાંથી આવે? દૂત, તું ક્યા માટે આવી છે – એને કોણ વખાણે છે?
કિમુ ચૈવ ત્વયા દૃષ્ટં મમાંગે વદ સાંપ્રતમ્ । તસ્યાંગાદિહ હીનં ચ દૂતિ નાસ્ત્યધિકં તથા
હવે મને કહો, મારા અંગોમાં તું શું જોયું છે? દૂત, અહીં મારા અંગોમાં કંઈ ખાસ નથી – એમાં કંઈ વધારાનું નથી.
યથા ત્વં ચ તથાસૌવૈ તથાહં નાત્ર સંશયઃ । કસ્ય રૂપં ન વિદ્યેત રૂપવાન્નાસ્તિ ભૂતલે
જેમ તું છે, તેમ એ છે અને તેમ હું પણ છું – આમાં કોઈ શંકા નથી; કોનું સૌંદર્ય કાયમ રહે છે? ધરતી પર સાચું સૌંદર્ય કોઈનું નથી.
ઉચ્છ્રાયાઃ પતનાંતાશ્ચ નગાસ્તુ ગિરયઃ શુભે । કાલેન પીડિતા યાંતિ તદ્વદ્ભૂતાશ્ચ નાન્યથા
ઊંચા વૃક્ષો અને પર્વતો પણ, ઓ સુંદર, સમય જતાં પડી જાય છે; સમયના પ્રભાવથી બધું જ નાશ પામે છે – બધાં જીવ પણ એ જ રીતે.
અરૂપો રૂપવાન્દિવ્ય આત્મા સર્વગતઃ શુચિઃ । સ્થાવરેષ્વેવ સર્વેષુ જંગમેષુ ચ દૂતિકે
દિવ્ય આત્મા સ્વરૂપે રહિત છે પણ સૌંદર્યથી ભરપૂર, સર્વત્ર વ્યાપક અને શુદ્ધ છે; એ સ્થાવર અને જંગમ બધાંમાં વસે છે, દૂત.
એકો નિવસતે શુદ્ધો ઘટેષ્વેકં યથોદકમ્ । ઘટનાશાત્પ્રયાત્યેકમેકત્વં ત્વં ન બુધ્યસે
એક શુદ્ધ આત્મા એકલો જ વસે છે, જેમ માટીના ઘડામાં પાણી હોય છે; ઘડો તૂટી જાય ત્યારે એ પાણી ફરી એકરૂપ થઈ જાય છે, પણ તું એ સમજતી નથી.
પિંડનાશાદયં ચાત્મા એકરૂપો વિજાયતે । એકં રૂપં મયા દૃષ્ટં સંસારે વસતા સદા
શરીર નાશ પામે ત્યારે આ આત્મા એકરૂપ જ રહે છે; હું હંમેશા એ જ એક સ્વરૂપને સંસારમાં વસતું જોયું છે.
એવં વદ સ્વતં જ્ઞાત્વા યસ્યાર્થમિહ ચાગતા । દર્શયસ્વ અપૂર્વં મે યદિ ભોક્તુમિહેચ્છસિ
પહેલા તું સ્વયં વિચાર કરીને અહીં શા માટે આવ્યો છે એ જાણ, પછી મને કંઈક અનોખું બતાવ જો અહીં આનંદ માણવાનો ઇરાદો હોય.
વ્યાધિના પીડ્યમાનસ્ય કફેનાપિ વૃતસ્ય ચ । અંગાદ્વિચલતે શોણઃ સ્થાનભ્રષ્ટોભિજાયતે
જ્યારે કોઈ રોગથી પીડાય છે અને શરીર કફથી ઢંકાય છે, ત્યારે અંગોમાંથી લોહી વહે છે અને પોતાનું સ્થાન ગુમાવે છે.
અંગસંધિષુ સર્વાસુ પલત્વં ચાંતરં ગતઃ । એકતો નાશમાયાતિ સ્વં હિ રૂપં પરિત્યજેત્
શરીરના બધા સાંધામાં ક્ષય આવી જાય ત્યારે એ એક બાજુથી દૂર થઈ જાય છે અને પાછું આવતું નથી; પોતાનું સ્વરૂપ છોડી દે છે.
વિષ્ઠાત્વં જાયતે શીઘ્રં કૃમિભિશ્ચ ભવેત્કિલ । તદ્વદ્દુઃખકરં વાપિ નિજરૂપં પરિત્યજેત્
પછી તે ઝડપથી માટી બની જાય છે અને કીડીઓ તેને ખાઈ જાય છે; આવું દુઃખદાયક બની પોતાનું સ્વરૂપ ગુમાવી દે છે.
શ્રૂયતાં જાયતે પશ્ચાત્કૃમિદુર્ગંધસંકુલમ્ । જાયંતે તત્ર વૈ યૂકાઃ કૃમયો વા ન સંશયઃ
સાંભળ, પછી તે કીડીઓ અને દુર્ગંધથી ભરાઈ જાય છે; ત્યાં નિશ્ચિત રીતે ઉંઝા કે કીડીઓ ઉત્પન્ન થાય છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.
સકૃમિઃ કુરુતે સ્ફોટં કંડૂં ચ પરિદારુણામ્ । વ્યથામુત્પાદયેદ્યૂકા સર્વાંગં પરિચાલયેત્
કીડીઓ ફોડા અને ભારે ખંજવાળ પેદા કરે છે; ઉંઝા આખું શરીર દુઃખાવે છે અને અશાંત બનાવી દે છે.
નખાગ્રૈર્ઘૃષ્યમાણા સા કંડૂઃ શાંતા પ્રજાયતે । તદ્વત્તૈશ્ચ શૃણુષ્વૈવ સુરતસ્ય ન સંશયઃ
જ્યારે એ ખંજવાળને નખના ટોચથી ખંજવાય છે ત્યારે રાહત મળે છે; એ જ રીતે, સાંભળ—સુરતનો આનંદ પણ એવો જ છે, એમાં શંકા નથી.
ભુંજત્યેવ રસાન્મર્ત્યઃ સુભિક્ષાન્પિબતે પુનઃ । વાયુના તેન પ્રાણેન પાકસ્થાનં પ્રણીયતે
માણસ સ્વાદિષ્ટ વસ્તુઓ ખાય છે અને પૌષ્ટિક દ્રવ પીવે છે; એ વાયુથી, એ પ્રાણથી, બધું પાચનસ્થળે પહોંચે છે.
યદ્ભક્તં પ્રાણિભિર્દૂતિ પાકસ્થાનં ગતં પુનઃ । સર્વં તત્પિહિતં તત્ર વાયુર્વૈ પાતયેન્મલમ્
પ્રાણીઓ જે ભોજન કરે છે અને જે પાચનસ્થળે જાય છે, તે બધું ત્યાં ઢંકાઈ જાય છે અને વાયુ દ્વારા મલ બહાર ફેંકાય છે.
સારભૂતો રસસ્તત્ર તદ્રક્તશ્ચ પ્રજાયતે । નિર્મલઃ શુદ્ધવીર્યસ્તુ બ્રહ્મસ્થાનં પ્રયાતિ ચ
ત્યાંથી જે સાર છે તે રસ બને છે અને એમાંથી લોહી ઉત્પન્ન થાય છે; શુદ્ધ અને શક્તિશાળી તે બ્રહ્મસ્થાન સુધી જાય છે.