મૃત્તિકયોદકેનાપિ સમંતાત્પરિણામયેત્ । લિપિતં લેપકૈઃ કાષ્ઠં ચિત્રં ભવતિ ચિત્રકૈઃ
માટી અને પાણીથી ચારે બાજુ ઘડાય છે; લાકડું જ્યારે લિપણથી ઢંકાય છે, ત્યારે રંગબેરંગી શણગારથી સુંદર લાગે છે.
પ્રથમં રૂપમાયાતિ ગૃહં સૂત્રેણ સૂત્રિતમ્ । પુષ્ણંતિ ચ સ્વયં તત્તુ લેપનાદ્વૈ દિને દિને
પહેલા ઘરની આકાર દેખાય છે, દોરીથી માપવામાં આવે છે; અને રોજે રોજ લિપણથી એનું પોષણ થાય છે.
વાયુનાંદોલિતં નિત્યં ગૃહં ચ મલિનાયતે । મધ્યમો વર્તુતઃ કાલો ગૃહસ્ય પરિકથ્યતે
હંમેશા પવનથી હલનચલન થતાં ઘર મલિન થાય છે; મધ્યાવસ્થામાં ઘરની ઉંમર જણાય છે.
રૂપહાનિર્ભવેત્તસ્ય ગૃહસ્વામી વિલેપયેત્ । સ્વેચ્છયા ચ ગૃહસ્વામી રૂપવત્ત્વં નયેદ્ગૃહમ્
જ્યારે ઘરની સુંદરતા ઓછી થાય છે, ત્યારે ઘરના માલિક લિપણ કરે છે; અને પોતાની ઇચ્છાથી એ ઘરને ફરી સુંદર બનાવે છે.
તારુણ્યં તસ્ય ગેહસ્ય દૂતિકે પરિકથ્યતે । કાષ્ઠસંઘૈશ્ચ જીર્ણત્વં બહુકાલૈઃ પ્રયાતિ સઃ
એ ઘરની યુવાની, દૂતિકા, એ રીતે વર્ણવાય છે; અને લાકડાંના ગોઠવણથી, લાંબા સમય પછી, એ ઘર જૂનું થઈ જાય છે.
સ્થાનભ્રષ્ટાઃ પ્રજાયંતે મૂલાગ્રે પ્રચલંતિ તે । ન સહેલ્લેપનાભારમાધારેણ પ્રતિષ્ઠતિ
મૂળ પાસેના ભાગો ઢીલા પડી જાય છે અને હલવા લાગે છે; લિપણનો ભાર સહન કરી શકતું નથી, એટલે ઊભું રહી શકતું નથી.
એતદ્ગૃહસ્ય વાર્દ્ધક્યં કથિતં શૃણુ દૂતિકે । પતમાનં ગૃહં દૃષ્ટ્વા ગૃહસ્વામી પરિત્યજેત્
આ રીતે ઘરની વૃદ્ધાવસ્થા કહી, હવે સાંભળ દૂતિકા; જ્યારે ઘર ધરાશાયી થતું હોય, ત્યારે ઘરના માલિક એ છોડી દે છે.
ગૃહમન્યં પ્રવેશાય પ્રયાત્યેવ હિ સત્વરમ્ । તથા બાલ્યં ચ તારુણ્યં નૃણાં વૃદ્ધત્વમેવ ચ
પછી એ તરત જ બીજું ઘર શોધવા જાય છે; એ જ રીતે, બાળપણ, યુવાની અને વૃદ્ધાવસ્થા માણસોને આવે છે.
સ બાલ્યે બાલરૂપશ્ચ જ્ઞાનહીનં પ્રકારયેત્ । ચિત્રયેત્કાયમેવાપિ વસ્ત્રાલંકારભૂષણૈઃ
બાળપણમાં એ બાળક જેવું રૂપ ધારણ કરે છે, જ્ઞાન વગર રહે છે; શરીરને કપડાં અને આભૂષણોથી શણગારે છે.
લેપનૈશ્ચંદનૈશ્ચાન્યૈસ્તાંબૂલપ્રભવાદિભિઃ । કાયસ્તરુણતાં યાતિ અતિરૂપો વિજાયતે
લિપણ, ચંદન અને બીજાં પાનમાંથી બનેલા પદાર્થોથી શરીર યુવાન બને છે અને ખૂબ જ સુંદર દેખાય છે.
બાહ્યાભ્યંતરમેવાપિ રસૈઃ સર્વૈઃ પ્રપોષયેત્ । તેન પોષણભાવેન પરિપુષ્ટઃ પ્રજાયતે
બહાર અને અંદર બંને ભાગોને વિવિધ રસોથી પોષે છે; એ પોષણથી એ સંપૂર્ણ વિકસિત થાય છે.
જાયતે માંસવૃદ્ધિસ્તુ રસૈશ્ચાપિ નવોત્તમા । યાંતિ વિસ્તરતાં રાજન્નંગાન્યાપ્યાયિતાન્યપિ
માસનો વધારો થાય છે અને નવા ઉત્તમ રસો પણ થાય છે; એથી, રાજા, અંગો વિસ્તૃત અને પોષિત થાય છે.
પ્રત્યંગાનિ રસૈશ્ચૈવ સ્વંસ્વં રૂપં પ્રયાંતિ વૈ । દંતાધરૌ સ્તનૌ બાહૂ કટિપૃષ્ઠમુરૂ ઉભે
દરેક અંગ પોતપોતાના રસથી પોતાનું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે – દાંત, હોઠ, સ્તન, હાથ, કમર, પીઠ અને બંને જાંઘો એકસરખી જ દેખાય છે.
હસ્તપાદતલૌ તદ્વદ્વૃદ્ધિત્વં પ્રતિપેદિરે । ઉભાભ્યામપિ તાન્યેવ વૃદ્ધિમાયાંતિ તાનિ વૈ
હાથ અને પગના તળિયા પણ એ જ રીતે વધે છે; સમય જતાં બંનેનું કદ વધતું જાય છે.
અંગાનિ રસમાંસાભ્યાં સુરૂપાણિ ભવંતિ તે । તૈઃ સ્વરૂપૈર્ભવેન્મર્ત્યો રસબદ્ધશ્ચ દૂતિકે
અંગો રસ અને માંસથી સુંદર બને છે; એ સ્વરૂપોથી જ મનુષ્ય જીવે છે અને એ રસથી બંધાયેલો રહે છે, દૂત.
સુરૂપઃ કથ્યતે મર્ત્યો લોકે કેન પ્રિયો ભવેત્ । વિષ્ઠામૂત્રસ્ય વૈ કોશઃ કાય એષ ચ દૂતિકે
મનુષ્યને દુનિયામાં સુંદર કહેવાય છે – પણ એ પ્રિય કેમ બને છે? આ શરીર તો ફક્ત વિસર્જન અને મૂત્રનો પાત્ર છે, દૂત.
અપવિત્રશરીરોયં સદા સ્રવતિ નિર્ઘૃણઃ । તસ્ય કિં વર્ણ્યતે રૂપં જલબુદ્બુદવચ્છુભે
આ શરીર અશુદ્ધ છે, હંમેશા ટપકતું અને નિર્દય છે; એમાં શું સૌંદર્ય વર્ણવી શકાય, ઓ સુંદર, કારણ કે એ તો પાણીના બુલબુલા જેવું છે.
યાવત્પંચાશદ્વર્ષાણિ તાવત્તિષ્ઠતિ વૈ દૃઢઃ । પશ્ચાચ્ચ જાયતે હાનિસ્તસ્યૈવાપિ દિનેદિને
પચાસ વર્ષ સુધી શરીર મજબૂત રહે છે, પણ પછી દરરોજ એમાં ઘટાડો થવા લાગે છે.
દંતાઃ શિથિલતાં યાંતિ તથા લાલાયતે મુખમ્ । ચક્ષુર્ભ્યામપિ પશ્યેન્ન કર્ણાભ્યાં ન શૃણોતિ ચ
દાંત ઢીલા પડી જાય છે, મોઢામાં લાળ વહી જાય છે; આંખો જોઈ શકતી નથી અને કાન સાંભળી શકતા નથી.
ગતિં કર્તું ન શક્નોતિ હસ્તપાદૈશ્ચ દૂતિકે । અક્ષમો જાયતે કાયો જરાકાલેન પીડિતઃ
હાથ-પગથી ચાલવામાં શક્તિ રહેતી નથી, દૂત; વૃદ્ધાવસ્થાના સમયે શરીર અશક્ત બની જાય છે.
તદ્રસઃ શોષમાયાતિ જરાગ્નિતાપશોષિતઃ । અક્ષમો જાયતે દૂતિ કેન રૂપત્વમિષ્યતે
એ રસ વૃદ્ધાવસ્થાની તાપથી સૂકી જાય છે; શરીર અશક્ત બની જાય છે, દૂત – તો પછી એમાં સૌંદર્ય કેવી રીતે ઇચ્છાય?
યથા જીર્ણં ગૃહં યાતિ ક્ષયમેવં ન સંશયઃ । તથા સંક્ષયમાયાતિ વાર્દ્ધકે તુ કલેવરમ્
જેમ જૂનું ઘર અંતે તૂટી જાય છે, એ જ રીતે વૃદ્ધાવસ્થામાં શરીર પણ ક્ષય પામે છે – આમાં કોઈ શંકા નથી.
મમરૂપં સમાયાતં વર્ણસ્યેવં દિને દિને । કેનાહં રૂપસંયુક્તા કેન રૂપત્વમિષ્યતે
મારું સૌંદર્ય પણ દિવસેને દિવસે રંગની જેમ ઓગળી ગયું છે; હવે મને કોણ સુંદર બનાવે છે અને કોને એ સૌંદર્ય ગમશે?
યથા જીર્ણં ગૃહં યાતિ કેનાસૌ પુરુષો બલી । યસ્યાર્થમાગતા દૂતિ ભવતી કેન શંસતિ
જેમ જૂનું ઘર તૂટી જાય છે, એ માણસમાં પછી શક્તિ ક્યાંથી આવે? દૂત, તું ક્યા માટે આવી છે – એને કોણ વખાણે છે?
કિમુ ચૈવ ત્વયા દૃષ્ટં મમાંગે વદ સાંપ્રતમ્ । તસ્યાંગાદિહ હીનં ચ દૂતિ નાસ્ત્યધિકં તથા
હવે મને કહો, મારા અંગોમાં તું શું જોયું છે? દૂત, અહીં મારા અંગોમાં કંઈ ખાસ નથી – એમાં કંઈ વધારાનું નથી.
યથા ત્વં ચ તથાસૌવૈ તથાહં નાત્ર સંશયઃ । કસ્ય રૂપં ન વિદ્યેત રૂપવાન્નાસ્તિ ભૂતલે
જેમ તું છે, તેમ એ છે અને તેમ હું પણ છું – આમાં કોઈ શંકા નથી; કોનું સૌંદર્ય કાયમ રહે છે? ધરતી પર સાચું સૌંદર્ય કોઈનું નથી.
ઉચ્છ્રાયાઃ પતનાંતાશ્ચ નગાસ્તુ ગિરયઃ શુભે । કાલેન પીડિતા યાંતિ તદ્વદ્ભૂતાશ્ચ નાન્યથા
ઊંચા વૃક્ષો અને પર્વતો પણ, ઓ સુંદર, સમય જતાં પડી જાય છે; સમયના પ્રભાવથી બધું જ નાશ પામે છે – બધાં જીવ પણ એ જ રીતે.
અરૂપો રૂપવાન્દિવ્ય આત્મા સર્વગતઃ શુચિઃ । સ્થાવરેષ્વેવ સર્વેષુ જંગમેષુ ચ દૂતિકે
દિવ્ય આત્મા સ્વરૂપે રહિત છે પણ સૌંદર્યથી ભરપૂર, સર્વત્ર વ્યાપક અને શુદ્ધ છે; એ સ્થાવર અને જંગમ બધાંમાં વસે છે, દૂત.
એકો નિવસતે શુદ્ધો ઘટેષ્વેકં યથોદકમ્ । ઘટનાશાત્પ્રયાત્યેકમેકત્વં ત્વં ન બુધ્યસે
એક શુદ્ધ આત્મા એકલો જ વસે છે, જેમ માટીના ઘડામાં પાણી હોય છે; ઘડો તૂટી જાય ત્યારે એ પાણી ફરી એકરૂપ થઈ જાય છે, પણ તું એ સમજતી નથી.
પિંડનાશાદયં ચાત્મા એકરૂપો વિજાયતે । એકં રૂપં મયા દૃષ્ટં સંસારે વસતા સદા
શરીર નાશ પામે ત્યારે આ આત્મા એકરૂપ જ રહે છે; હું હંમેશા એ જ એક સ્વરૂપને સંસારમાં વસતું જોયું છે.