યાવત્તિષ્ઠતિ તારુણ્યં તાવદ્ભુંજંતિ માનવાઃ । સુખભોગાદિકં સર્વં સ્વેચ્છયા રમતે નરઃ
જ્યાં સુધી યુવાની રહે છે, ત્યાં સુધી માણસ બધા સુખ-ભોગ માણે છે; મનુષ્ય પોતાની ઇચ્છાથી બધામાં આનંદ મેળવે છે.
યાવત્તિષ્ઠતિ તારુણ્યં તાવદ્ભોગાન્પ્રભુંજતે । વયસ્યપિ ગતે ભદ્રે તારુણ્યે કિં કરિષ્યતિ
યુવાની રહે ત્યાં સુધી માણસ ભોગ ભોગવે છે; પણ હે સદગુણે, જ્યારે વૃદ્ધાવસ્થા આવે, ત્યારે યુવાનીનું શું કામ?
સંપ્રાપ્તે વાર્દ્ધકે દેવિ કિંચિત્કાર્યં ન સિધ્યતિ । સ્થવિરશ્ચિંતયેન્નિત્યં સુખકાર્યં ન ગચ્છતિ
હે દેવી, વૃદ્ધાવસ્થા આવે ત્યારે કોઈ પણ કાર્ય સિદ્ધ થતું નથી; વૃદ્ધ માણસ હંમેશાં ચિંતામાં રહે છે અને સુખ મળતું નથી.
વયસ્યપિ ગતે બાલે ક્રિયતે સેતુબંધનમ્ । તાદૃશોયં ભવેત્કાયસ્તારુણ્યે તુ ગતે શુભે
હે કન્યા, જ્યારે વૃદ્ધાવસ્થા આવે છે, ત્યારે પણ લોકો પુલ બાંધવાનો પ્રયાસ કરે છે; યુવાની જતી રહે ત્યારે શરીરનું એવું જ હાલ થાય છે, હે શુભે.
તસ્માદ્ભુંક્ષ્વ સુખેનાપિ પિબસ્વ મધુમાધવીમ્ । કામાબાણા દહંત્યંગં તવેમે ચારુલોચને
અત્યારે સુખથી જીવન માણ, મધુર મદિરા પી લે; અરે સુંદર આંખવાળી, કામના તીર તારા શરીરને સળગાવી રહ્યા છે.
અયમેકઃ સમાયાતઃ પુરુષો રૂપવાન્ગુણી । અયં હિ પુરુષવ્યાઘ્રઃ સર્વજ્ઞો ગુણવાન્ધની
અહીં એક જ પુરુષ આવ્યો છે, સુંદર અને ગુણવાન; આ પુરુષ તો સાચે પુરુષોમાં વાઘ છે, બધું જાણનારો, ગુણોથી ભરપૂર અને ધનવાન છે.
તવાર્થે નિત્યસંયુક્તઃ સ્નેહેન વરવર્ણિનિ । સુકલોવાચ- બાલ્યં નાસ્ત્યપિ જીવસ્ય તારુણ્યં નાસ્તિ જીવિતે
એ તારા માટે હંમેશાં પ્રેમથી જોડાયેલો રહે છે, અરે સુંદર રંગવાળી; સુકલાએ કહ્યું: જીવને બાળપણ નથી, જીવનમાં યુવાની પણ નથી.
વૃદ્ધત્વં નાસ્તિ ચૈવાસ્ય સ્વયંસિદ્ધઃ સુસિદ્ધિદઃ । અમરો નિર્જરો વ્યાપી સુસિદ્ધઃ સર્વવિત્તમઃ
એને વૃદ્ધાવસ્થા પણ નથી; એ પોતે પૂર્ણ થયેલો છે, સર્વ શ્રેષ્ઠ સિદ્ધિ આપનાર છે, અમર છે, વૃદ્ધાવસ્થાથી પર છે, સર્વત્ર વ્યાપક છે, સંપૂર્ણ સિદ્ધ છે અને જ્ઞાનોમાં શ્રેષ્ઠ છે.
અકામઃ કામદો લોકે આત્મરૂપેણ વર્તતે । યથા ગેહસ્ય સંસ્થાનં તથા કાયસ્ય દૃશ્યતે
એ પોતે નિરાસક્ત છે, છતાં દુનિયામાં બધાની ઇચ્છા પૂરી કરે છે, પોતાની જ સ્વરૂપે રહે છે; જેમ ઘરનું બંધાણ હોય છે, તેમ શરીરનું રૂપ દેખાય છે.
યથા વાર્દ્ધકિના કાયસ્તથા સૂત્રેણ મંદિરમ્ । અનેકકાષ્ઠસંઘાતૈર્નાના દારુસમુચ્ચયૈઃ
જેમ ઘરની રચના દોરીથી થાય છે, અનેક લાકડાંના ગોઠવણ અને વિવિધ લાકડાંના સમૂહથી બને છે,
મૃત્તિકયોદકેનાપિ સમંતાત્પરિણામયેત્ । લિપિતં લેપકૈઃ કાષ્ઠં ચિત્રં ભવતિ ચિત્રકૈઃ
માટી અને પાણીથી ચારે બાજુ ઘડાય છે; લાકડું જ્યારે લિપણથી ઢંકાય છે, ત્યારે રંગબેરંગી શણગારથી સુંદર લાગે છે.
પ્રથમં રૂપમાયાતિ ગૃહં સૂત્રેણ સૂત્રિતમ્ । પુષ્ણંતિ ચ સ્વયં તત્તુ લેપનાદ્વૈ દિને દિને
પહેલા ઘરની આકાર દેખાય છે, દોરીથી માપવામાં આવે છે; અને રોજે રોજ લિપણથી એનું પોષણ થાય છે.
વાયુનાંદોલિતં નિત્યં ગૃહં ચ મલિનાયતે । મધ્યમો વર્તુતઃ કાલો ગૃહસ્ય પરિકથ્યતે
હંમેશા પવનથી હલનચલન થતાં ઘર મલિન થાય છે; મધ્યાવસ્થામાં ઘરની ઉંમર જણાય છે.
રૂપહાનિર્ભવેત્તસ્ય ગૃહસ્વામી વિલેપયેત્ । સ્વેચ્છયા ચ ગૃહસ્વામી રૂપવત્ત્વં નયેદ્ગૃહમ્
જ્યારે ઘરની સુંદરતા ઓછી થાય છે, ત્યારે ઘરના માલિક લિપણ કરે છે; અને પોતાની ઇચ્છાથી એ ઘરને ફરી સુંદર બનાવે છે.
તારુણ્યં તસ્ય ગેહસ્ય દૂતિકે પરિકથ્યતે । કાષ્ઠસંઘૈશ્ચ જીર્ણત્વં બહુકાલૈઃ પ્રયાતિ સઃ
એ ઘરની યુવાની, દૂતિકા, એ રીતે વર્ણવાય છે; અને લાકડાંના ગોઠવણથી, લાંબા સમય પછી, એ ઘર જૂનું થઈ જાય છે.
સ્થાનભ્રષ્ટાઃ પ્રજાયંતે મૂલાગ્રે પ્રચલંતિ તે । ન સહેલ્લેપનાભારમાધારેણ પ્રતિષ્ઠતિ
મૂળ પાસેના ભાગો ઢીલા પડી જાય છે અને હલવા લાગે છે; લિપણનો ભાર સહન કરી શકતું નથી, એટલે ઊભું રહી શકતું નથી.
એતદ્ગૃહસ્ય વાર્દ્ધક્યં કથિતં શૃણુ દૂતિકે । પતમાનં ગૃહં દૃષ્ટ્વા ગૃહસ્વામી પરિત્યજેત્
આ રીતે ઘરની વૃદ્ધાવસ્થા કહી, હવે સાંભળ દૂતિકા; જ્યારે ઘર ધરાશાયી થતું હોય, ત્યારે ઘરના માલિક એ છોડી દે છે.
ગૃહમન્યં પ્રવેશાય પ્રયાત્યેવ હિ સત્વરમ્ । તથા બાલ્યં ચ તારુણ્યં નૃણાં વૃદ્ધત્વમેવ ચ
પછી એ તરત જ બીજું ઘર શોધવા જાય છે; એ જ રીતે, બાળપણ, યુવાની અને વૃદ્ધાવસ્થા માણસોને આવે છે.
સ બાલ્યે બાલરૂપશ્ચ જ્ઞાનહીનં પ્રકારયેત્ । ચિત્રયેત્કાયમેવાપિ વસ્ત્રાલંકારભૂષણૈઃ
બાળપણમાં એ બાળક જેવું રૂપ ધારણ કરે છે, જ્ઞાન વગર રહે છે; શરીરને કપડાં અને આભૂષણોથી શણગારે છે.
લેપનૈશ્ચંદનૈશ્ચાન્યૈસ્તાંબૂલપ્રભવાદિભિઃ । કાયસ્તરુણતાં યાતિ અતિરૂપો વિજાયતે
લિપણ, ચંદન અને બીજાં પાનમાંથી બનેલા પદાર્થોથી શરીર યુવાન બને છે અને ખૂબ જ સુંદર દેખાય છે.
બાહ્યાભ્યંતરમેવાપિ રસૈઃ સર્વૈઃ પ્રપોષયેત્ । તેન પોષણભાવેન પરિપુષ્ટઃ પ્રજાયતે
બહાર અને અંદર બંને ભાગોને વિવિધ રસોથી પોષે છે; એ પોષણથી એ સંપૂર્ણ વિકસિત થાય છે.
જાયતે માંસવૃદ્ધિસ્તુ રસૈશ્ચાપિ નવોત્તમા । યાંતિ વિસ્તરતાં રાજન્નંગાન્યાપ્યાયિતાન્યપિ
માસનો વધારો થાય છે અને નવા ઉત્તમ રસો પણ થાય છે; એથી, રાજા, અંગો વિસ્તૃત અને પોષિત થાય છે.
પ્રત્યંગાનિ રસૈશ્ચૈવ સ્વંસ્વં રૂપં પ્રયાંતિ વૈ । દંતાધરૌ સ્તનૌ બાહૂ કટિપૃષ્ઠમુરૂ ઉભે
દરેક અંગ પોતપોતાના રસથી પોતાનું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે – દાંત, હોઠ, સ્તન, હાથ, કમર, પીઠ અને બંને જાંઘો એકસરખી જ દેખાય છે.
હસ્તપાદતલૌ તદ્વદ્વૃદ્ધિત્વં પ્રતિપેદિરે । ઉભાભ્યામપિ તાન્યેવ વૃદ્ધિમાયાંતિ તાનિ વૈ
હાથ અને પગના તળિયા પણ એ જ રીતે વધે છે; સમય જતાં બંનેનું કદ વધતું જાય છે.
અંગાનિ રસમાંસાભ્યાં સુરૂપાણિ ભવંતિ તે । તૈઃ સ્વરૂપૈર્ભવેન્મર્ત્યો રસબદ્ધશ્ચ દૂતિકે
અંગો રસ અને માંસથી સુંદર બને છે; એ સ્વરૂપોથી જ મનુષ્ય જીવે છે અને એ રસથી બંધાયેલો રહે છે, દૂત.
સુરૂપઃ કથ્યતે મર્ત્યો લોકે કેન પ્રિયો ભવેત્ । વિષ્ઠામૂત્રસ્ય વૈ કોશઃ કાય એષ ચ દૂતિકે
મનુષ્યને દુનિયામાં સુંદર કહેવાય છે – પણ એ પ્રિય કેમ બને છે? આ શરીર તો ફક્ત વિસર્જન અને મૂત્રનો પાત્ર છે, દૂત.
અપવિત્રશરીરોયં સદા સ્રવતિ નિર્ઘૃણઃ । તસ્ય કિં વર્ણ્યતે રૂપં જલબુદ્બુદવચ્છુભે
આ શરીર અશુદ્ધ છે, હંમેશા ટપકતું અને નિર્દય છે; એમાં શું સૌંદર્ય વર્ણવી શકાય, ઓ સુંદર, કારણ કે એ તો પાણીના બુલબુલા જેવું છે.
યાવત્પંચાશદ્વર્ષાણિ તાવત્તિષ્ઠતિ વૈ દૃઢઃ । પશ્ચાચ્ચ જાયતે હાનિસ્તસ્યૈવાપિ દિનેદિને
પચાસ વર્ષ સુધી શરીર મજબૂત રહે છે, પણ પછી દરરોજ એમાં ઘટાડો થવા લાગે છે.
દંતાઃ શિથિલતાં યાંતિ તથા લાલાયતે મુખમ્ । ચક્ષુર્ભ્યામપિ પશ્યેન્ન કર્ણાભ્યાં ન શૃણોતિ ચ
દાંત ઢીલા પડી જાય છે, મોઢામાં લાળ વહી જાય છે; આંખો જોઈ શકતી નથી અને કાન સાંભળી શકતા નથી.
ગતિં કર્તું ન શક્નોતિ હસ્તપાદૈશ્ચ દૂતિકે । અક્ષમો જાયતે કાયો જરાકાલેન પીડિતઃ
હાથ-પગથી ચાલવામાં શક્તિ રહેતી નથી, દૂત; વૃદ્ધાવસ્થાના સમયે શરીર અશક્ત બની જાય છે.