મમ ભર્તા સ ધર્માત્મા તીર્થયાત્રાં ગતઃ સુધીઃ । તસ્મિન્ગતે મહાભાગે મમ ભર્તરિ સંપ્રતિ
મારો પતિ એ ધર્મનિષ્ઠ અને બુદ્ધિશાળી પુરુષ તીર્થયાત્રા પર ગયો છે; હે ભાગ્યશાળી, હાલ મારો પતિ ઘરે નથી.
અતિક્રાંતાઃ શૃણુષ્વ ત્વં ત્રયશ્ચૈવાપિ વત્સરાઃ । તતોહં દુઃખિતા જાતા વિના તેન મહાત્મના
સાંભળ, ત્રણ વર્ષ વીતી ગયા છે એ મહાત્મા પતિ વિના, અને હું તેની વિરુદ્ધ દુઃખી થઈ ગઈ છું.
એતત્તે સર્વમાખ્યાતમાત્મવૃત્તાંતમેવ તે । ભવતી પૃચ્છતે માં કા ભવિષ્યતિ વદસ્વ મે
હું તને મારી આખી વાર્તા કહી દીધી; તું મને પૂછે છે કે હું હવે કોણ બનિશ—મહેરબાની કરીને મને કહો.
સુકલાયા વચઃ શ્રુત્વા દૂત્યા આભાષિતં પુનઃ । મામેવં પૃચ્છસે ભદ્રે તત્તે સર્વં વદામ્યહમ્
સુકલા દૂતીએ જે કહ્યું તે સાંભળી, હે સદગુણે, તું મને એમ પૂછે છે; એટલે હું તને બધું કહીશ.
અહં તવાંતિકં પ્રાપ્તા કાર્યાર્થં વરવર્ણિનિ । શ્રૂયતામભિધાસ્યામિ શ્રુત્વા ચૈવાવ ધાર્યતામ્
હે સુંદરવર્ણી, હું ખાસ કામ માટે તારી પાસે આવી છું; સાંભળ, હું કહું છું, અને સાંભળી વિચારી જો.
ગતસ્તે નિર્ઘૃણો ભર્તા ત્વાં ત્યક્ત્વા તુ વરાનને । કિં કરિષ્યસિ તેનાપિ પ્રિયાઘાતકરેણ ચ
હે સુંદરમુખી, તારો નિર્દય પતિ તને છોડી ગયો છે; જે પ્રિયજનને દુઃખ આપે, એ સાથે તું શું કરશે?
યસ્ત્વાં ત્યક્ત્વા ગતઃ પાપી સાધ્વ્યાચારસમન્વિતામ્ । કિં વા સ તે ગતો બાલે તત્ર જીવતિ વૈ મૃતઃ
જે પાપી પુરુષે તને, સદાચારવાળી સ્ત્રીને, છોડી દીધું, એ તારો શું થાય, હે કન્યા? એ ગયો હોય, જીવતો હોય કે મરી ગયો હોય, તને એથી શું?
કિં કરિષ્યતિ તેનૈવં ભવતી ખિદ્યતે વૃથા । કસ્માન્નાશયતે ચાંગં દિવ્યં હેમસમપ્રભમ્
એવા માણસ માટે તું વ્યર્થ દુઃખ શા માટે કરે છે? કેમ તું તારા સોનાની જેમ તેજસ્વી શરીરને નષ્ટ કરે છે?
બાલ્યે વયસિ સંપ્રાપ્તે માનવો ન ચ વિંદતિ । એકં સુખં મહાભાગે બાલક્રીડાં વિના શુભે
હે મહાભાગ્યવાળી, બાળપણમાં માણસને બાળરમણ સિવાય બીજું કોઈ સુખ મળતું નથી—even યુવાની આવે ત્યારે પણ.
વાર્દ્ધકે દુઃખસંપ્રાપ્તિર્જરા કાયં પ્રહિંસયેત્ । તારુણ્યે ભુજ્યતે ભોગઃ સુખાત્સર્વો વરાનને
વૃદ્ધાવસ્થામાં દુઃખ આવે છે; વૃદ્ધતા શરીરને પીડે છે. હે સુંદરમુખી, યુવાનીમાં બધા આનંદ આનંદથી માણી શકાય છે.
યાવત્તિષ્ઠતિ તારુણ્યં તાવદ્ભુંજંતિ માનવાઃ । સુખભોગાદિકં સર્વં સ્વેચ્છયા રમતે નરઃ
જ્યાં સુધી યુવાની રહે છે, ત્યાં સુધી માણસ બધા સુખ-ભોગ માણે છે; મનુષ્ય પોતાની ઇચ્છાથી બધામાં આનંદ મેળવે છે.
યાવત્તિષ્ઠતિ તારુણ્યં તાવદ્ભોગાન્પ્રભુંજતે । વયસ્યપિ ગતે ભદ્રે તારુણ્યે કિં કરિષ્યતિ
યુવાની રહે ત્યાં સુધી માણસ ભોગ ભોગવે છે; પણ હે સદગુણે, જ્યારે વૃદ્ધાવસ્થા આવે, ત્યારે યુવાનીનું શું કામ?
સંપ્રાપ્તે વાર્દ્ધકે દેવિ કિંચિત્કાર્યં ન સિધ્યતિ । સ્થવિરશ્ચિંતયેન્નિત્યં સુખકાર્યં ન ગચ્છતિ
હે દેવી, વૃદ્ધાવસ્થા આવે ત્યારે કોઈ પણ કાર્ય સિદ્ધ થતું નથી; વૃદ્ધ માણસ હંમેશાં ચિંતામાં રહે છે અને સુખ મળતું નથી.
વયસ્યપિ ગતે બાલે ક્રિયતે સેતુબંધનમ્ । તાદૃશોયં ભવેત્કાયસ્તારુણ્યે તુ ગતે શુભે
હે કન્યા, જ્યારે વૃદ્ધાવસ્થા આવે છે, ત્યારે પણ લોકો પુલ બાંધવાનો પ્રયાસ કરે છે; યુવાની જતી રહે ત્યારે શરીરનું એવું જ હાલ થાય છે, હે શુભે.
તસ્માદ્ભુંક્ષ્વ સુખેનાપિ પિબસ્વ મધુમાધવીમ્ । કામાબાણા દહંત્યંગં તવેમે ચારુલોચને
અત્યારે સુખથી જીવન માણ, મધુર મદિરા પી લે; અરે સુંદર આંખવાળી, કામના તીર તારા શરીરને સળગાવી રહ્યા છે.
અયમેકઃ સમાયાતઃ પુરુષો રૂપવાન્ગુણી । અયં હિ પુરુષવ્યાઘ્રઃ સર્વજ્ઞો ગુણવાન્ધની
અહીં એક જ પુરુષ આવ્યો છે, સુંદર અને ગુણવાન; આ પુરુષ તો સાચે પુરુષોમાં વાઘ છે, બધું જાણનારો, ગુણોથી ભરપૂર અને ધનવાન છે.
તવાર્થે નિત્યસંયુક્તઃ સ્નેહેન વરવર્ણિનિ । સુકલોવાચ- બાલ્યં નાસ્ત્યપિ જીવસ્ય તારુણ્યં નાસ્તિ જીવિતે
એ તારા માટે હંમેશાં પ્રેમથી જોડાયેલો રહે છે, અરે સુંદર રંગવાળી; સુકલાએ કહ્યું: જીવને બાળપણ નથી, જીવનમાં યુવાની પણ નથી.
વૃદ્ધત્વં નાસ્તિ ચૈવાસ્ય સ્વયંસિદ્ધઃ સુસિદ્ધિદઃ । અમરો નિર્જરો વ્યાપી સુસિદ્ધઃ સર્વવિત્તમઃ
એને વૃદ્ધાવસ્થા પણ નથી; એ પોતે પૂર્ણ થયેલો છે, સર્વ શ્રેષ્ઠ સિદ્ધિ આપનાર છે, અમર છે, વૃદ્ધાવસ્થાથી પર છે, સર્વત્ર વ્યાપક છે, સંપૂર્ણ સિદ્ધ છે અને જ્ઞાનોમાં શ્રેષ્ઠ છે.
અકામઃ કામદો લોકે આત્મરૂપેણ વર્તતે । યથા ગેહસ્ય સંસ્થાનં તથા કાયસ્ય દૃશ્યતે
એ પોતે નિરાસક્ત છે, છતાં દુનિયામાં બધાની ઇચ્છા પૂરી કરે છે, પોતાની જ સ્વરૂપે રહે છે; જેમ ઘરનું બંધાણ હોય છે, તેમ શરીરનું રૂપ દેખાય છે.
યથા વાર્દ્ધકિના કાયસ્તથા સૂત્રેણ મંદિરમ્ । અનેકકાષ્ઠસંઘાતૈર્નાના દારુસમુચ્ચયૈઃ
જેમ ઘરની રચના દોરીથી થાય છે, અનેક લાકડાંના ગોઠવણ અને વિવિધ લાકડાંના સમૂહથી બને છે,
મૃત્તિકયોદકેનાપિ સમંતાત્પરિણામયેત્ । લિપિતં લેપકૈઃ કાષ્ઠં ચિત્રં ભવતિ ચિત્રકૈઃ
માટી અને પાણીથી ચારે બાજુ ઘડાય છે; લાકડું જ્યારે લિપણથી ઢંકાય છે, ત્યારે રંગબેરંગી શણગારથી સુંદર લાગે છે.
પ્રથમં રૂપમાયાતિ ગૃહં સૂત્રેણ સૂત્રિતમ્ । પુષ્ણંતિ ચ સ્વયં તત્તુ લેપનાદ્વૈ દિને દિને
પહેલા ઘરની આકાર દેખાય છે, દોરીથી માપવામાં આવે છે; અને રોજે રોજ લિપણથી એનું પોષણ થાય છે.
વાયુનાંદોલિતં નિત્યં ગૃહં ચ મલિનાયતે । મધ્યમો વર્તુતઃ કાલો ગૃહસ્ય પરિકથ્યતે
હંમેશા પવનથી હલનચલન થતાં ઘર મલિન થાય છે; મધ્યાવસ્થામાં ઘરની ઉંમર જણાય છે.
રૂપહાનિર્ભવેત્તસ્ય ગૃહસ્વામી વિલેપયેત્ । સ્વેચ્છયા ચ ગૃહસ્વામી રૂપવત્ત્વં નયેદ્ગૃહમ્
જ્યારે ઘરની સુંદરતા ઓછી થાય છે, ત્યારે ઘરના માલિક લિપણ કરે છે; અને પોતાની ઇચ્છાથી એ ઘરને ફરી સુંદર બનાવે છે.
તારુણ્યં તસ્ય ગેહસ્ય દૂતિકે પરિકથ્યતે । કાષ્ઠસંઘૈશ્ચ જીર્ણત્વં બહુકાલૈઃ પ્રયાતિ સઃ
એ ઘરની યુવાની, દૂતિકા, એ રીતે વર્ણવાય છે; અને લાકડાંના ગોઠવણથી, લાંબા સમય પછી, એ ઘર જૂનું થઈ જાય છે.
સ્થાનભ્રષ્ટાઃ પ્રજાયંતે મૂલાગ્રે પ્રચલંતિ તે । ન સહેલ્લેપનાભારમાધારેણ પ્રતિષ્ઠતિ
મૂળ પાસેના ભાગો ઢીલા પડી જાય છે અને હલવા લાગે છે; લિપણનો ભાર સહન કરી શકતું નથી, એટલે ઊભું રહી શકતું નથી.
એતદ્ગૃહસ્ય વાર્દ્ધક્યં કથિતં શૃણુ દૂતિકે । પતમાનં ગૃહં દૃષ્ટ્વા ગૃહસ્વામી પરિત્યજેત્
આ રીતે ઘરની વૃદ્ધાવસ્થા કહી, હવે સાંભળ દૂતિકા; જ્યારે ઘર ધરાશાયી થતું હોય, ત્યારે ઘરના માલિક એ છોડી દે છે.
ગૃહમન્યં પ્રવેશાય પ્રયાત્યેવ હિ સત્વરમ્ । તથા બાલ્યં ચ તારુણ્યં નૃણાં વૃદ્ધત્વમેવ ચ
પછી એ તરત જ બીજું ઘર શોધવા જાય છે; એ જ રીતે, બાળપણ, યુવાની અને વૃદ્ધાવસ્થા માણસોને આવે છે.
સ બાલ્યે બાલરૂપશ્ચ જ્ઞાનહીનં પ્રકારયેત્ । ચિત્રયેત્કાયમેવાપિ વસ્ત્રાલંકારભૂષણૈઃ
બાળપણમાં એ બાળક જેવું રૂપ ધારણ કરે છે, જ્ઞાન વગર રહે છે; શરીરને કપડાં અને આભૂષણોથી શણગારે છે.
લેપનૈશ્ચંદનૈશ્ચાન્યૈસ્તાંબૂલપ્રભવાદિભિઃ । કાયસ્તરુણતાં યાતિ અતિરૂપો વિજાયતે
લિપણ, ચંદન અને બીજાં પાનમાંથી બનેલા પદાર્થોથી શરીર યુવાન બને છે અને ખૂબ જ સુંદર દેખાય છે.