ચિંતયામાસ મેધાવી કિં કૃત્વા સુકૃતં ભવેત્ । ક્ષમાં કૃત્વા જગામાથ અન્યત્સ્થાનં દ્વિજોત્તમઃ
મેદાવી વિચારતો રહ્યો, 'શું કરું જેથી પુણ્ય થાય?' ધીરજ રાખી, શ્રેષ્ઠ દ્વિજ બીજું સ્થાન પર ગયો.
તપશ્ચચાર ધર્માત્મા યોગાસનગતઃ સદા । કામં ક્રોધં પરિત્યજ્ય મોહં લોભં તથૈવ ચ
ધર્મપ્રાણે તપસ્યા કરી, હંમેશા યોગાસનમાં સ્થિર રહી, કામ, ક્રોધ, મોહ અને લોભ છોડી દીધા.
સર્વેન્દ્રિયાણિ સંયમ્ય મનસા સમમેવ ચ । એવં સ્થિતસ્તદા યોગી પુલસ્ત્યો મુનિસત્તમઃ
બધી ઇન્દ્રિયો અને મનને સમરૂપ રીતે સંયમમાં રાખી, એ રીતે યોગી પુલસ્ત્ય, શ્રેષ્ઠ મુનિ, સ્થિર રહ્યો.
સુકલોવાચ- ગતે તસ્મિન્મહાભાગે પુલસ્ત્યે મુનિપુંગવે । કાલાદિષ્ટેન તેનાપિ ગીતવિદ્યાધરેણ ચ
(સુકલા બોલી:) જ્યારે મહાભાગી પુલસ્ત્ય, મુનિમાં શ્રેષ્ઠ, ત્યાંથી ગયા, ત્યારે સમયના આદેશથી ગીતવિદ્યાધર પણ ગયો.
ચિંતિતં સુચિરં કાલં ન દૃષ્ટોયં ભયાન્મમ । ક્વ ગતસ્તિષ્ઠતે વાપિ કુરુતે કિં કથં ચ સઃ
તે લાંબા સમય સુધી વિચારતો રહ્યો, 'મારે ભયથી તેને જોયો નથી; તે ક્યાં ગયો, ક્યાં રહે છે, શું કરે છે અને કેવી રીતે?'
જ્ઞાત્વા પદ્માત્મજસુતમેકાંતવનશાલિનમ્ । ગતો વરાહરૂપેણ તસ્યાશ્રમમનુત્તમમ્
પદ્મપુત્રને એકાંત જંગલમાં રહેતો જાણીને, તે વરાહ રૂપે તેના ઉત્તમ આશ્રમમાં ગયો.
આસનસ્થં મહાત્માનં તેજોજ્વાલાસમાવિલમ્ । દૃષ્ટ્વા ચકાર વૈ ક્ષોભં તસ્ય વિપ્રસ્ય ભામિનિ
સુંદરે, જ્યારે મહાન આત્માવાળા ઋષિ ધ્યાનમાં બેઠા હતા અને તેજથી ઝળહળતા હતા, ત્યારે એ બ્રાહ્મણ તેમના દર્શનથી અસ્વસ્થ થઈ ગયો.
ધર્ષયેન્નિયતં વિપ્રં તુંડાગ્રેણ કુચેષ્ટયા । પશું જ્ઞાત્વા મહારાજ ક્ષમતે તસ્ય દુષ્કૃતમ્
બ્રાહ્મણને દુઃખ આપવા માટે, તે પોતાના નાકથી તેને ચોટ મારતો અને શરારતભરી હરકત કરતો; પણ, રાજા, ઋષિએ તેને પ્રાણી જાણીને તેના દુષ્કૃત્યને માફ કરી દીધું.
મૂત્રયેત્પુરતઃ કૃત્વા વિષ્ઠાં ચ કુરુતે તતઃ । નૃત્યતે ક્રીડતે તત્ર પતતિ પ્રોચ્ચલેત્પુનઃ
તે ઋષિની સામે મૂત્ર કરતો, પછી ત્યાં જ વિસર્જન કરતો; પછી નૃત્ય કરતો, રમતો, પડી જતો અને ફરીથી હલચાલ કરતો.
પશું જ્ઞાત્વા પરિત્યક્તો મુનિના તેન ભૂપતે । એકદા તુ તથાયાતે તેન રૂપેણ વૈ પુનઃ
પ્રાણી જાણીને ઋષિએ તેને છોડીને દુર કરી દીધો, રાજા; પણ એક દિવસ, એ જ રૂપમાં ફરીથી આવ્યો.
અટ્ટાટ્ટહાસેન પુનર્હાસ્યમેવં કૃતં તદા । રોદનં ચ કૃતં તત્ર ગીતં ગાયતિ સુસ્વરમ્
પછી તે ઉંચી અવાજે હસ્યો, મજાક કરી; ત્યાં રડ્યો અને મીઠી અવાજે ગીતો ગાયા.
તથા તમાગતં વિપ્રો ગીતવિદ્યાધરં નૃપ । ચેષ્ટિતં તસ્ય વૈ દૃષ્ટ્વા ઘોણિરેષ ભવેન્નહિ
એ રીતે, રાજા, બ્રાહ્મણે તેને સંગીતમાં નિપુણ ગાયક તરીકે આવ્યા જોયા; તેના વર્તન જોઈને સ્પષ્ટ થયું કે એ પ્રાણી નથી.
જ્ઞાત્વા તસ્ય તુ વૃત્તાંતં મામેવં પરિચાલયેત્ । પશું જ્ઞાત્વા મયા ત્યક્તો દુષ્ટ એષ સુનિર્ઘૃણઃ
તેની વાત જાણીને, તેણે વિચાર્યું: 'એ મારા સામે આવું વર્તન કરે છે; પ્રાણી જાણીને મેં તેને છોડી દીધો—એ દુષ્ટ અને નિર્દય છે.'
એવં જ્ઞાત્વા મહાત્માનં ગંધર્વાધમમેવ હિ । ચુકોપ મુનિશાર્દૂલસ્તં શશાપ મહામતિઃ
એ રીતે સમજીને, ઋષિએ તેને ગંધર્વોમાં સૌથી નીચો માન્યો, ગુસ્સે થયો અને મહાન બુદ્ધિથી તેને શાપ આપ્યો.
યસ્માચ્છૂકરરૂપેણ મામેવં પરિચાલયેઃ । તસ્માદ્વ્રજ મહાપાપ પાપયોનિં તુ શૌકરીમ્
તુ શૂકર રૂપમાં મારા સામે આવું વર્તન કર્યું છે, એટલે, હે મહાપાપી, તું પાપી શૂકર યોનિમાં જા.
શપ્તસ્તેનાપિ વિપ્રેણ ગતો દેવં પુરંદરમ્ । તમુવાચ મહાત્માનં કંપમાનો વરાનને
એ બ્રાહ્મણના શાપથી, તે દેવોના રાજા પુરંદર પાસે ગયો; કાંપતો, તેણે મહાન આત્માવાળાને, સુંદર મુખવાળી, કહ્યું.
શૃણુ વાક્યં સહસ્રાક્ષ તવ કાર્યં કૃતં મયા । તપ એવ હિ કુર્વન્સન્દારુણં મુનિપુંગવઃ
હે સહસ્ર આંખવાળા, મારા શબ્દો સાંભળો: મેં તમારું કામ પૂરું કર્યું છે; કારણ કે, જ્યારે ઋષિ તપમાં હતા, ત્યારે મેં તેમને અસ્વસ્થ કર્યો.
તસ્માત્તપઃપ્રભાવાત્તુ ચાલિતઃ ક્ષોભિતો મયા । શપ્તસ્તેનાસ્મિ વિપ્રેણ દેવરૂપં પ્રણાશિતમ્
તપની શક્તિથી હું હલચલ થયો અને અસ્વસ્થ થયો; એ બ્રાહ્મણના શાપથી, મારી દેવરૂપતા નષ્ટ થઈ ગઈ.
પશુયોનિં ગતં શક્ર મામેવં પરિરક્ષય । જ્ઞાત્વા તસ્ય સ વૃત્તાંતં ગીતવિદ્યાધરસ્ય ચ
હે શક્ર, હવે હું પ્રાણીની યોનિમાં ગયો છું, મને રક્ષણ આપો; તેની અને સંગીતમાં નિપુણ ગાયકની વાત જાણીને.
તેન સાર્ધંગતશ્ચેંદ્રસ્તં મુનિં પર્યભાષત । દીયતામનુગ્રહો નાથ સિદ્ધિજ્ઞોસિ દ્વિજોત્તમ
ઇન્દ્ર તેના સાથે ગયો અને ઋષિને કહ્યું: 'મહેરબાની કરો, હે સ્વામી, સિદ્ધિ જાણનાર, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ.'
ક્ષમ્યતાં મુનિવર્યાસ્મિન્ક્રિયતાં શાપમોક્ષણમ્ । ઇતિ સંપ્રાર્થિતો વિપ્રો મહેંદ્રેણાહ હૃષ્ટધીઃ
'માફ કરો, હે શ્રેષ્ઠ ઋષિ, અને તેને શાપમાંથી મુક્ત કરો.' મહેન્દ્રના વિનંતીથી, બ્રાહ્મણ આનંદિત મનથી બોલ્યા.
પુલસ્ત્ય ઉવાચ- વચનાત્તવ દેવેશ ક્ષંતવ્યં ચ મયાપિ હિ । ભવિષ્યતિ મહારાજ મનુપુત્રો મહાબલઃ
પુલસ્ત્યે કહ્યું: 'તમારા શબ્દોથી, હે દેવોના સ્વામી, હું પણ માફ કરું છું; મહાન શક્તિવાળા મનુપુત્ર જન્મશે, હે મહારાજ.'
ઇક્ષ્વાકુર્નામ ધર્માત્મા સર્વધર્માનુપાલકઃ । તસ્ય હસ્તાદ્યદા મૃત્યુરસ્યૈવ ચ ભવિષ્યતિ
'તેનું નામ ઇક્ષ્વાકુ હશે, ધર્મમાં સ્થિર અને બધા ધર્મોનું પાલન કરનાર; જ્યારે તેની હાથથી મૃત્યુ આવશે, ત્યારે એ મુક્ત થશે.'
તદૈષ વૈ સ્વકં દેહં પ્રાપ્સ્યતે નાત્ર સંશયઃ । એતત્તે સર્વવૃત્તાંતં શૂકરસ્ય નિવેદિતમ્
'પછી એ પોતાનું મૂળ શરીર પાછું મેળવશે—આમાં કોઈ શંકા નથી; આ રીતે મેં તમને શૂકરની આખી વાર્તા કહી.'
આત્મનશ્ચ પ્રવક્ષ્યામિ પત્યા સાર્ધં શૃણુષ્વ હિ । મયા ચ પાતકં ઘોરં કૃતં યત્પાપયા પુરા
હું પણ મારા પતિ સાથે મળીને મારી વાત કહું છું, ધ્યાનથી સાંભળો. એક વખત મેં પણ દુષ્ટતાથી ભયાનક પાપ કર્યું હતું.
સપ્તચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ સુકલોવાચ- સુદેવા ચારુસર્વાંગી તામુવાચાથ સૂકરીમ્ । પશુયોનિં ગતા ત્વં હિ કથં વદસિ સંસ્કૃતમ્
સુકલા બોલી: પછી સુંદર અંગવાળી સુદેવે એ ડુક્કરને પૂછ્યું: 'તમે તો પશુરૂપે જન્મ્યા છો, તો પછી તમે કેવી રીતે સંસ્કૃત બોલો છો?'
એવંવિધં મહાજ્ઞાનં કસ્માદ્ભૂતં વદસ્વ મે । કથં જાનાસિ વૈ ભર્તુશ્ચરિત્રમાત્મનઃ શુભે
'તમામાં આવું મોટું જ્ઞાન કેમ આવ્યું? મને કહો. અને, શુભે, તમે તમારા પતિ અને તમારી જાતના કાર્યો કેવી રીતે જાણો છો?'
શૂકર્યુવાચ- પશોર્ભાવેન મોહેન મુષ્ટાહં વરવર્ણિનિ । નિહતા ખડ્ગબાણૈશ્ચ પતિતા રણમૂર્ધનિ
ડુક્કરીએ કહ્યું: 'પશુભાવના અને મોહથી, સુંદરિ, હું પકડાઈ ગઈ અને તલવાર તથા બાણથી મારાઈ, યુદ્ધના મેદાનમાં પડી ગઈ.'
મૂર્ચ્છયાભિપરિક્લિન્ના જ્ઞાનહીના વરાનને । ત્વયાભિષિક્તા યેનાહં પુણ્યહસ્તેન સુંદરિ
મૂર્છાથી બેભાન અને જ્ઞાન વિહોણી બની, સુંદર ચહેરાવાળી, ત્યારે તારા પુણ્યવાન હાથથી મને અંજન કરાયું હતું, સુન્દરી.
પુણ્યોદકેન શીતેન તવ હસ્તગતેન વૈ । અભિષિક્તે હિ મે કાયે મોહો નષ્ટો વિહાય મામ્
તારા હાથમાં રહેલા ઠંડા અને પવિત્ર પાણીથી જ્યારે મારા શરીરે અભિષેક થયો, ત્યારે મારો મોહ દૂર થઈ ગયો અને મને છોડી ગયો.