અભિષિચ્ય મુખં તસ્યાઃ શીતલેનોદકેન ચ । પુનઃ સર્વાંગમેવાપિ દુઃખિતાં રણશાલિનીમ્
સુદેવે એના ચહેરા પર ઠંડા પાણીના છાંટા માર્યા, પછી યુદ્ધમાં ઘાયલ થયેલી એ દુઃખી સૂરના આખા શરીર પર પણ પાણી છાંટ્યું.
પુણ્યેન શીતતોયેન સા ઉવાચાભિષિંચતીમ્ । ઉવાચ માનુષીં વાચં સુસ્વરં નૃપતિપ્રિયામ્
પવિત્ર અને ઠંડા પાણીના છાંટા પડતાં એ સૂર મનુષ્યની મીઠી અને રાજાને ગમતી વાણીમાં બોલી.
સુખં ભવતુ તે દેવિ અભિષિક્તા ત્વયા યદિ । સંપર્કાદ્દર્શનાત્તેદ્ય ગતો મે પાપસંચયઃ
'હે દેવી, તું મને અભિષેક કર્યો એટલે તને સુખ મળે. આજે તારા સ્પર્શ અને દર્શનથી મારા બધા પાપ દૂર થઈ ગયા.'
તદાકર્ણ્ય મહદ્વાક્યમદ્ભુતાકારસંયુતમ્ । ચિત્રમેતન્મયા દૃષ્ટં કૃતં તેઽનામયં વચઃ
એ અદ્ભુત અને મહાન વચન સાંભળીને મને આશ્ચર્ય થયું અને મેં જોયું કે તું નિર્દોષ અને શુભ વાત કરી છે.
પશુજાતિમતીચેયં સૌષ્ઠવં ભાષતે સ્ફુટમ્ । સ્વરવ્યંજનસંપન્નં સંસ્કૃતમુત્તમં મમ
પશુજાતિમાં જન્મેલી હોવા છતાં એ સ્પષ્ટ અને સુંદર રીતે બોલી, એની વાણી અને ઉચ્ચારણ પણ ઉત્તમ અને શુદ્ધ છે.
હર્ષેણ વિસ્મયેનાપિ કૃત્વા સાહસમુત્તમમ્ । તત્રસ્થા સા મહાભાગા તં પતિં વાક્યમબ્રવીત્
આ આનંદ અને આશ્ચર્યથી ભરાઈ, એ મહાભાગ્યવતી સ્ત્રીએ એ ઉત્તમ કાર્ય કરીને ત્યાં ઉભી રહી પતિને કહ્યું.
પશ્ય રાજન્નપૂર્વેયં સંસ્કૃતં ભાષતે મહત્ । પશુયોનિગતા ચેયં યથા વૈ માનુષો વદેત્
'હે રાજા, આ તો ક્યારેય ન સાંભળેલું છે! પશુયોનિમાં જન્મેલી હોવા છતાં એ માનવી જેવી સંસ્કૃત ભાષા બોલે છે.'
તદાકર્ણ્ય તતો રાજા સર્વજ્ઞાનવતાં વરઃ । અદ્ભુતમદ્ભુતાકારં યન્ન દૃષ્ટં શ્રુતં મયા
આ સાંભળીને સર્વજ્ઞાની રાજાએ એ અદ્ભુત દૃશ્ય જોયું, જે મેં ક્યારેય જોયું કે સાંભળ્યું નહોતું.
તામુવાચ તતો રાજા સુદેવાં સુપ્રિયાં તદા । પૃચ્છ ચૈનાં શુભાં કાંતે કા ચેયં તુ ભવિષ્યતિ
પછી રાજાએ પોતાની પ્રિય સુદેવાને કહ્યું: 'હે સુંદરે, એ શુભ સ્ત્રી કોણ છે, એ પૂછ.'
શ્રુત્વા તુ નૃપતેર્વાક્યં સા પપ્રચ્છ ચ સૂકરીમ્ । કા ભવિષ્યસિ ત્વં ભદ્રે ચિત્રં તે દૃશ્યતે બહુ
રાજાના વચન સાંભળીને સુદેવે એ સૂરને પૂછ્યું: 'હે ભદ્રે, તું કોણ બનશે? તારી અંદર ઘણાં અદ્ભુત ચમત્કાર દેખાય છે.'
પશુયોનિગતા ત્વં વૈ ભાષસે માનુષં વચઃ । સૌષ્ઠવં જ્ઞાનસંપન્નં વદ મે પૂર્વચેષ્ટિતમ્
તમે તો પશુના ગર્ભમાં જન્મ્યા છો, પણ માનવની જેમ જ્ઞાનથી ભરપૂર અને સુશોભિત ભાષા બોલો છો. મને કહો, તમે અગાઉ શું કર્મ કર્યા હતા?
ભર્તુશ્ચાપિ મહારાજ ભટસ્યાસ્ય મહાત્મનઃ । કોયં ધર્મો મહાવીર્યો ગતઃ સ્વર્ગં પરાક્રમૈઃ
હે મહારાજ, તમારા આ મહાત્મા અને પરાક્રમી સેવકનો ધર્મ શું છે? એ કયા પરાક્રમથી સ્વર્ગમાં પહોંચ્યા છે?
આત્મનશ્ચ સ્વભર્તુશ્ચ સર્વં પૂર્વાનુગં વદ । એવમુક્ત્વા મહાભાગા વિરરામ નૃપપ્રિયા
તમારા અને તમારા સ્વામીના બધા ભૂતકાળના પ્રસંગો મને કહો. આમ કહીને રાજપ્રિય અને પુણ્યવંતી રાણી ચુપ રહી ગઈ.
શૂકર્યુવાચ- યદિ પૃચ્છસિ માં ભદ્રે મમાસ્ય ચ મહાત્મનઃ । તત્સર્વં તે પ્રવક્ષ્યામિ ચરિતં પૂર્વચેષ્ટિતમ્
શૂકરે કહ્યું: હે શુભે, તમે મારા અને આ મહાત્મા વિશે પૂછો છો તો હું અમારા બધા ભૂતકાળના કાર્યો અને વર્તન તમને કહું છું.
અયમેષ મહાપ્રાજ્ઞો ગંધર્વો ગીતપંડિતઃ । રંગવિદ્યાધરો નામ સર્વશાસ્ત્રાર્થકોવિદઃ
આ મહાપ્રજ્ઞાનુ છે, ગીતમાં પારંગત ગંધર્વ છે, નામ છે રંગવિદ્યાધર, અને બધા શાસ્ત્રોના અર્થ જાણે છે.
મેરું ગિરિવરશ્રેષ્ઠં ચારુકંદરનિર્ઝરમ્ । તમાશ્રિત્ય મહાતેજાઃ પુલસ્ત્યો મુનિસત્તમઃ
મેરુ, જે પર્વતોમાં શ્રેષ્ઠ છે અને સુંદર ઝરણાઓથી શોભે છે, ત્યાં મહાતેજસ્વી અને શ્રેષ્ઠ મુનિ પુલસ્ત્યે નિવાસ કર્યો હતો.
તપશ્ચચાર તેજસ્વી નિર્વ્યલીકેન ચેતસા । વિદ્યાધરસ્તત્ર ગતઃ સ્વેચ્છયા સ મહાપ્રભો
એ તેજસ્વીએ નિષ્કપટ મનથી તપ કર્યું. ત્યાં એ મહાપ્રભુ વિદ્યાધર પણ પોતાની ઈચ્છાથી આવ્યો.
તમાશ્રિત્ય ગિરિશ્રેષ્ઠં ગીતમભ્યસતે તદા । સ્વરતાલસમોપેતં સુસ્વરં ચારુહાસિનિ
તે પર્વત પર રહીને એ સ્વર અને તાલ સાથે, મધુર અવાજે ગીતનો અભ્યાસ કરતો હતો, હે સુંદર સ્મિતવાળી.
ગીતં શ્રુત્વા મુનિસ્તસ્ય ધ્યાનાચ્ચલિતમાનસઃ । ગાયંતં તમુવાચેદં ગીતવિદ્યાધરં પ્રતિ
મુનિએ જ્યારે તેનું ગીત સાંભળ્યું, ત્યારે તેનું મન ધ્યાનમાંથી ભટકી ગયું; તેણે એ ગીતકુશળ વિદ્યાધરને કહ્યું.
ભવદ્ગીતેન દિવ્યેન દેવા મુહ્યંતિ નાન્યથા । સુસ્વરેણ સુપુણ્યેન તાલમાનેન પંડિત
હે પંડિત, તમારા દૈવી ગીતથી દેવતાઓ પણ મોહિત થઈ જાય છે—એવું મધુર, પુણ્યમય અને યોગ્ય તાલવાળું છે.
લયયુક્તેન ભાવેન મૂર્ચ્છના સહિતેન ચ । મે મનશ્ચલિતં ધ્યાનાદ્ગીતેનાનેન સુવ્રત
લય, ભાવ અને યોગ્ય મોર્ચનાથી ભરપૂર તમારા ગીતે, હે સુવ્રત, મારા મનને ધ્યાનમાંથી હલાવી દીધું છે.
ઇદં સ્થાનં પરિત્યજ્ય અન્યસ્થાનં વ્રજસ્વ તત્ । ગીતવિદ્યાધર ઉવાચ- આત્મજ્ઞાનસમં ગીતમન્યસ્થાનં વ્રજામિ કિમ્
આ સ્થાન છોડો અને બીજે જાઓ. ગીતવિદ્યાધરે કહ્યું: જ્યારે ગીત આત્મજ્ઞાન જેટલું મહાન છે, ત્યારે હું બીજે ક્યાં જઉં?
દુઃખં દદે ન કસ્યાપિ સુખદો નૃષુ સર્વદા । ગીતેનાનેન દિવ્યેન સર્વાસ્તુષ્યંતિ દેવતાઃ
હું ક્યારેય કોઈને દુઃખ આપતો નથી, પણ હંમેશા લોકોને આનંદ આપું છું; આ દૈવી ગીતથી બધા દેવતાઓ પ્રસન્ન થાય છે.
શંભુશ્ચાપિ સમાનીતો ગીતધ્વનિરતો દ્વિજ । ગીતં સર્વરસં પ્રોક્તં ગીતમાનંદદાયકમ્
શંભુ પણ ગીતના ધ્વનિથી આકર્ષાઈને અહીં આવે છે, હે દ્વિજ; ગીતમાં બધા રસો છે અને એ આનંદ આપનારું છે.
શૃંગારાદ્યારસાઃ સર્વે ગીતેનાપિ પ્રતિષ્ઠિતાઃ । શોભામાયાંતિ ગીતેન વેદાશ્ચત્વાર ઉત્તમાઃ
શૃંગાર વગેરે બધા રસો ગીતમાં સ્થિર છે; ગીતથી ચારેય શ્રેષ્ઠ વેદો પણ શોભા પામે છે.
ગીતેન દેવતાઃ સર્વાસ્તોષમાયાંતિ નાન્યથા । તદેવં નિન્દસે ગીતં મામેવં પરિચાલયેઃ
ગીતથી બધા દેવતાઓ પ્રસન્ન થાય છે—બીજા કોઈ રીતે નહીં. તો પછી તમે ગીતની નિંદા કરો છો અને મને આવું વર્તન કરો છો?
અન્યાયોઽયં મહાભાગ તવૈવ ઇહ દૃશ્યતે । પુલસ્ત્ય ઉવાચ- સત્યમુક્તં ત્વયાદ્યૈવ ગીતાર્થં બહુપુણ્યદમ્
હે મહાભાગ્યશાળી, આ તો અયોગ્ય છે અને અહીં માત્ર તમામાં જ દેખાય છે. પુલસ્ત્યે કહ્યું: આજે તમે ગીતના પુણ્ય વિશે જે કહ્યું એ સાચું છે.
શૃણુ ત્વં મામકં વાક્યં માનં ત્યજ મહામતે । નાહં ગીતં પ્રકુત્સામિ ગીતં વંદામિ નાન્યથા
મારા વચન સાંભળો, હે મહામતિ, અને તમારો અભિમાન છોડો; હું ગીતની નિંદા કરતો નથી—હું તો ગીતનું વંદન કરું છું, બીજું કંઈ નહીં.
વિદ્યાશ્ચતુર્દશૈવૈતા એકીભાવેન ભાવદાઃ । પ્રાણિનાં સિદ્ધિમાયાંતિ મનસા નિશ્ચલેન ચ
આ ચૌદ શાખાઓનું જ્ઞાન, જ્યારે એકરૂપ થાય છે, તો મનની સ્થિરતાથી જીવોને સિદ્ધિ આપે છે.
તપશ્ચ તદ્વન્મંત્રાશ્ચ સુસિદ્ધ્યંત્યેકચિંતયા । હૃષીકાણાં મહાવર્ગશ્ચપલો મમ સંમતઃ
તપ અને મંત્રો પણ એકાગ્ર ચિંતનથી પૂર્ણ થાય છે; પરંતુ ઇન્દ્રિયોની મોટી ટોળકી મારા મત પ્રમાણે ચંચળ છે.