ધર્મનિષ્ઠા તપોનિષ્ઠા માતસ્ત્વં ભવ સર્વદા । માસ્તુ લોભઃ શરીરે તે આપન્નાર્તિ સદા હર
હે માતા, તુ હંમેશા ધર્મ અને તપમાં સ્થિર રહે, તારા મનમાં કદી લોભ ન આવે અને તુ દુઃખી લોકોના દુઃખ હંમેશા દૂર કરતી રહે.
ઇત્યુક્ત્વા તુ પ્રણમ્યાથ સતાં કાંચનમાલિનીમ્ । જગામ રાક્ષસઃ સ્વર્ગં ગંધર્વૈર્બહુભિઃ સ્તુતઃ
આવી રીતે કહીને, તેણે સોનાની માળા પહેરેલી સતીને વંદન કર્યું અને રાક્ષસ ઘણા ગંધર્વો દ્વારા વખાણાતા સ્વર્ગે ચાલ્યો ગયો.
દેવકન્યાસ્તદાગત્ય વવર્ષુઃ પુષ્પવૃષ્ટિભિઃ । તસ્યાઃ કાંચનમાલિન્યા મૂર્ધ્નિ હર્ષસમાકુલાઃ
એ સમયે દેવકન્યાઓ આવી અને આનંદથી ભરાઈ, સોનાની માળાવાળી તેના માથા પર ફૂલોની વર્ષા વરસાવી.
તામાલિંગ્ય તતઃ પ્રોચુઃ કન્યકાસ્તુ પ્રિયં વચઃ । કૃતં ભદ્રે ત્વયા ચિત્રં રાક્ષસસ્ય વિમોક્ષણમ્
પછી કન્યાઓએ તેને ભેટી, પ્રેમથી કહ્યું: 'હે શુભે, તું રાક્ષસને મુક્ત કરી એક અદ્ભુત કાર્ય કર્યું છે.'
દુષ્ટસ્યાસ્ય ભયાત્કશ્ચિદ્વિશત્યસ્મિન્ન કાનને । અધુના નિર્ભયા હ્યત્ર વિચરામો યથાસુખમ્
'આ દુષ્ટના ડરથી કોઈ આ જંગલમાં આવતું નહોતું; હવે આપણે નિર્ભય થઈને અહીં મનગમતું ફરવા જઈ શકીએ છીએ.'
શ્રુત્વા તદ્વચનં રાજંસ્તાસાં કાંચનમાલિની । હૃષ્ટા તેનૈવ દાનેન કૃતકૃત્યા તદા સતી
એ વચન સાંભળી, હે રાજા, કાંચનમાલિની પોતાના દાનથી ખૂબ આનંદિત અને સંતોષ પામી.
તં રાક્ષસં કાંચનમાલિનીવરા ગન્ધર્વકન્યા પરિમોચ્ય સત્વરમ્ । ક્રીડંત્યમૂભિઃ પ્રયયૌ હરાલયં પ્રીત્યા સપૂર્ણા ચ પરોપકારયા
કાંચનમાલિની એ શ્રેષ્ઠ ગંધર્વકન્યાએ રાક્ષસને તરત મુક્ત કર્યો અને પછી અન્ય કન્યાઓ સાથે આનંદથી હરાલયમાં ગઈ, પરોપકારથી તેનો હૃદય પરિપૂર્ણ થયો હતો.
સંવાદમેનં વરકન્યકેરિતં ભક્ત્યા પરં યઃ શૃણુયાચ્ચ માનવઃ । ન બાધ્યતે જાતુ સદા સ રાક્ષસૈર્ધર્મે મતિસ્તસ્ય ભૃશં હિ જાયતે
જે મનુષ્ય ભક્તિપૂર્વક આ શ્રેષ્ઠ કન્યાએ કહેલો સંવાદ સાંભળે છે, તેને કદી રાક્ષસો તકલીફ આપતા નથી અને તેના મનમાં ધર્મ પ્રબળ થાય છે.
પાર્વત્યુવાચ। દ્વીપેઽસ્મિન્યાનિ તીર્થાનિ તાનિ મે વદ સુવ્રત । દ્વીપાનાં દ્વીપરાજોઽયં સર્વદા ભુવિ નિર્મિતઃ । સંખ્યયા ત્વં વદ સ્વામિન્કૃપાં કૃત્વા મમોપરિ
પાર્વતી બોલી: 'આ દ્વીપમાં કયા કયા તીર્થો છે, એ મને કહો, હે સદ્ગુણવાન. આ દ્વીપ તો હંમેશા પૃથ્વી પર દ્વીપોમાં શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે. કૃપા કરીને, સ્વામી, એ તીર્થોની સંખ્યા પણ મને કહો.'
મહાદેવ ઉવાચ। સર્વગઃ સર્વભૂતેષુ દ્રષ્ટવ્યઃ સર્વતો ભુવિ । સપ્તલોકેષુ યત્કિંચિદ્દૃશ્યતે સચરાચરમ્
મહાદેવ બોલ્યા: 'તે સર્વત્ર વ્યાપક છે અને સર્વ જીવોમાં દેખાય છે; પૃથ્વી પર અને સાતે લોકમાં જે કંઈ ચાલતું કે અચળ દેખાય છે, તે બધામાં તે છે.'
તત્વં તેન વિના દેવિ ન દૃષ્ટં ન શ્રુતં મયા । અતો વિષ્ણુર્મહાદેવઃ કેશવઃ ક્લેશનાશનઃ । તીર્થરૂપેણ વર્તેત દ્વીપે હ્યસ્મિન્સુરેશ્વરિ
'હે દેવી, એ તત્વ વિના મેં કશું જોયું કે સાંભળ્યું નથી; તેથી વિષ્ણુ, મહાદેવ, કેશવ, દુઃખનાશક, આ દ્વીપમાં તીર્થરૂપે વિરાજે છે, હે દેવેશ્વરી.'
તાનિ તીર્થાનિ વક્ષ્યામિ સાંપ્રતં નાત્ર સંશયઃ । પ્રથમં પુષ્કરં ક્ષેત્રં તીર્થાનાં પ્રવરં શુભમ્ । વારાણસી દ્વિતીયં તુ ક્ષેત્રં મુક્તિપ્રદાયકમ્
'હવે હું તને એ તીર્થો જણાવું છું, તેમાં કોઈ શંકા નથી. પ્રથમ પુષ્કર ક્ષેત્ર છે, તે તીર્થોમાં શ્રેષ્ઠ અને પવિત્ર છે; બીજું છે વારાણસી, જે મોક્ષ આપનાર ક્ષેત્ર છે.'
તૃતીયં નૈમિષં ક્ષેત્રમૃષીણાં પાવનં સ્મૃતમ્ । પ્રયાગં વૈ ચતુર્થં તુ તીર્થાનામુત્તમં સ્મૃતમ્
'ત્રીજું છે નૈમિષ ક્ષેત્ર, જે ઋષિઓને પવિત્ર કરે છે એમ કહેવાય છે; ચોથું છે પ્રયાગ, જે તીર્થોમાં ઉત્તમ માનવામાં આવે છે.'
કાર્મુકં પંચમં પ્રોક્તં ઉત્પન્નં ગંધમાદને । એકાદશં કાન્યકુબ્જં યત્ર તિષ્ઠતિ વામનઃ
'પાંચમું છે કાર્મુક, જે ગંધમાદન પર્વત પર પ્રગટ થયું છે; અગિયારમું છે કાન્યકુબ્જ, જ્યાં વામનજી નિવાસ કરે છે.'
સપ્તમં વિશ્વકાયં તુ અવરે પર્વતે શુભે । અષ્ટમં ગૌતમાખ્યં ચ મંદરે નિર્મિતં પુરા
'સાતમું છે વિશ્વકાય, જે સુંદર પર્વતની નીચે આવેલું છે; આઠમું છે ગૌતમ નામનું, જે મન્દર પર્વત પર પ્રાચીનકાળે સ્થાપાયું હતું.'
મદોત્કટં તુ નવમં દશમં રથચૈત્રકમ્ । એકાદશં કાન્યકુબ્જં યત્ર તિષ્ઠતિ વામનઃ
'નવમું છે મદોત્કટ, દસમું છે રથચૈત્રક; અગિયારમું છે કાન્યકુબ્જ, જ્યાં વામનજી વસે છે.'
દ્વાદશં મલયં ચૈવ કુબ્જામ્રકમતઃ પરમ્ । વિશ્વેશ્વરં ગિરિકર્ણં કેદારં ગતિદાયકમ્
બારમું મલય છે, પછી કુબજામ્રક આવે છે; ત્યારબાદ વિશ્વેશ્વર, ગિરિકર્ણ અને મુક્તિ આપનાર કેદાર આવે છે.
બાહ્યં હિમવતઃ પૃષ્ઠે ગોકર્ણે ગોપકં તથા । સ્થાનેશ્વરં હિમાદ્રૌ ચ બિલ્વકે બિલ્વપત્રિકમ્
હિમાલયની પીઠ પર બાહ્ય, ગોકર્ણ અને ગોપક છે; હિમાલયમાં સ્થાનેશ્વર, અને બિલ્વકમાં બિલ્વપત્રિક છે.
શ્રીશૈલે માધવં તીર્થં ભદ્રં ભદ્રેશ્વરે તથા । વારાહે વિજયં પ્રોક્તં વૈષ્ણવં વૈષ્ણવે ગિરૌ
શ્રીશૈલ, માધવનું તીર્થ, ભદ્રેશ્વર ખાતે ભદ્ર; વારાહે વિજય અને વૈષ્ણવ પર્વત પર વૈષ્ણવ તીર્થનું સ્મરણ થાય છે.
રૌદ્રં તુ રુદ્રકોટે તુ પૈત્ર્યં કાલિજરે ગિરૌ । કંપિલે કાપિલં તીર્થં મુકુટે કર્કોટકં તથા
રુદ્રકોટિ પર રૌદ્ર, કાલિજર પર્વત પર પૈત્ર્ય; કંપિલામાં કપિલ તીર્થ અને મુકુટમાં પણ કર્કોટક છે.
શાલગ્રામોદ્ભવં તીર્થં ગલ્લિકાયાં સુરેશ્વરિ । નર્મદાયાં શિવાખ્યં તુ માયાયાં વિશ્વરૂપકમ્
શાલગ્રામમાં જન્મેલું તીર્થ, ગલ્લિકા ખાતે સુરેશ્વરી; નર્મદા પર શિવ નામનું અને માયા ખાતે વિશ્વરૂપક છે.
ઉત્પલાક્ષં સહસ્રાક્ષં જાતં વૈ રૈવતે ગિરૌ । ગંગાયાં પિતૃતીર્થં ચ વિષ્ણુપાદોદ્ભવં તથા
રૈવત પર્વત પર ઉત્પલાક્ષ અને સહસ્રાક્ષ જન્મ્યા; ગંગા પર પિતૃતીર્થ અને વિષ્ણુના પગથી જન્મેલું તીર્થ છે.
વિપાશાયાં વિપાપા ચ પાટલે પુંડ્રવર્દ્ધનમ્ । નારાયણં સુપાર્શ્વે તુ ત્રિકૂટે વિષ્ણુમંદિરમ્
વિપાશા પર વિપાપા, પાટલામાં પુંડ્રવર્ધન; સુપાર્શ્વે નારાયણ અને ત્રિકૂટ પર વિષ્ણુ મંદિર છે.
વિપુલે વિપુલં નામ કલ્યાણં મલયાચલે । કૌરવં કોટિતીર્થે ચ સુગંધં ગંધમાદને
વિપુલા પર વિપુલ નામનું, મલયાચલ પર કલ્યાણ; કોટેતીથ પર કૌરવ અને ગંધમાદન પર સુગંધ તીર્થ છે.
કુબ્જામ્રકે ત્રિસંધ્યં તુ ગંગાંદ્વારે હરિપ્રિયમ્ । શૈલં વિંધ્યપ્રદેશે તુ બદર્યાં સારસ્વતં સ્મૃતમ્
કુબજામ્રક પર ત્રિસંધ્યા, ગંગાદ્વાર પર હરિપ્રિય; વિંધ્ય પ્રદેશમાં શૈલ અને બદરી ખાતે સારસ્વત તીર્થનું સ્મરણ થાય છે.
કાલિદ્યાં કાલરૂપં ચ સહ્યે વૈ સાયકં સ્મૃતમ્ । ચાંદ્રં ચંદ્રપ્રદેશે તુ રમણં તીર્થનાયકમ્
કાલિદ્યા ખાતે કાલરૂપ, સહ્ય પર સાયકનું સ્મરણ થાય છે; ચંદ્ર પ્રદેશમાં રમણ તીર્થના મુખ્ય સ્થાન તરીકે ઓળખાય છે.
યમુનાયાં મૃગાખ્યં તુ કરવીરે કુરૂદ્ભવમ્ । વિનાયકે પર્વતે વૈ ઉમાખ્યં તીર્થમેવ ચ
યમુના પર મૃગાખ્ય, કરવીર ખાતે કુરુઓથી જન્મેલું; વિનાયક પર્વત પર ઉમા નામનું તીર્થ છે.
આરોગ્યં ભાસ્કરે દેશે મહાકાલે મહેશ્વરમ્ । તીર્થં અભયદં નામામૃતાખ્યં વિંધ્યકંધરે
ભાસ્કર દેશમાં આરોગ્ય, મહાકાલ ખાતે મહેશ્વર; વિંધ્યકાંઠે અભયદ નામનું અમૃત તીર્થ છે.
મંડપે વિશ્વરૂપં ચ સ્વાહાખ્યં ઈશ્વરે પુરે । વૈગલેયં પ્રચંડાયાં ચાંડિકંમરકંટકે
મંડપે વિશ્વરૂપ, ઈશ્વરપુરમાં સ્વાહાખ્ય; પ્રચંડા ખાતે વૈગલેય અને મરકંટકમાં ચંડિકા તીર્થ છે.
સોમેશ્વરં તથા તીર્થે પ્રભાસે પુષ્કરં તથા । દેવમાત્રં સરસ્વત્યાં પારાવતતટે સ્થિતમ્
કોઈ તીર્થ પર સોમેશ્વર, પ્રભાસે પુષ્કર; સરસ્વતીના પારાવત કાંઠે દેવમાત્ર તીર્થ છે.