ક્ષીરાર્ણવઃ પયો દત્તે હંસાય ન બકાય કિમ્ । દત્તાત્રેય ઉવાચ। ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા દયાર્દ્રીકૃતમાનસા 6.127.
દૂધના દરિયાએ પોતાનું પાણી હંસને આપે છે, બગલાને નહીં. દત્તાત્રેયે કહ્યું: એના શબ્દો સાંભળીને, બધાના હૃદય દયાથી ભીંજાઈ ગયા.
ધર્મદાને મતિં કૃત્વા જગૌ કાંચનમાલિની । કરિષ્યે નિષ્કૃતિં રક્ષ ઇદાનીં ખલુ મા શુચઃ
ધર્મનું દાન કરવાનું મનમાં નક્કી કરીને, કાંચનમાલિનીએ ગાન કર્યું: હવે હું તારી ક્ષમા માટે પ્રયત્ન કરીશ, તું મારી રક્ષા કર અને દુઃખ ન કર.
પ્રતિજ્ઞાં તુ દૃઢાં કૃત્વા યતિષ્યે તવ મુક્તયે । બહવો હિ કૃતા માઘા વર્ષે વર્ષે યથાવિધિ
પક્કી પ્રતિજ્ઞા કરીને, હું તારી મુક્તિ માટે પ્રયત્ન કરીશ; કારણ કે, મેં દર વર્ષે નિયમ પ્રમાણે ઘણા માઘ વ્રત કર્યા છે.
શ્રદ્ધાપૂર્વં મયા ભદ્ર બ્રહ્મક્ષેત્રે સિતાસિતે । તાં વદામિ તુ સંખ્યાતિં તસ્ય ધર્મસ્ય રાક્ષસ
હે શુભે, શ્રદ્ધાથી મેં બ્રહ્માના પવિત્ર ક્ષેત્રોમાં, સફેદ અને કાળા બંનેમાં, એ વ્રત કર્યા છે; હવે એ ધર્મનું ફળ કેટલું છે, એ હું તને કહું છું, હે રાક્ષસ.
ગૂઢો ધર્મો હિ કર્તવ્ય ઇત્યૂચુર્વિબુધા જનાઃ । આર્તે દાનં પ્રશંસંતિ મુનયો વેદવાદિનઃ
જ્ઞાની લોકોએ કહ્યું છે કે, સારો કર્મ ગુપ્ત રીતે કરવો જોઈએ; અને ઋષિઓ, જે વેદ જાણે છે, તેઓ દુઃખી લોકોને દાન આપવાનું વખાણે છે.
સાગરે વર્ષતો ભદ્ર કિં મેઘસ્ય ફલં ભવેત્ । અનુભૂતં મયા રક્ષઃ સ્વયં તત્પુણ્યજં ફલમ્
હે શુભે, જ્યારે વાદળ દરિયામાં વરસાદ કરે છે, ત્યારે વાદળને શું ફળ મળે? એ ધર્મથી મળેલું ફળ મેં જાતે અનુભવ્યું છે, હે રાક્ષસ.
તત્તુ દાસ્યામિ તે મિત્ર સદ્યઃ પાપવિનાશનમ્ । નિષ્પીડ્યાથ તતો વસ્ત્રં જલં કૃત્વા કરાંબુજે
હું તને એ પુણ્ય આપું છું, મીત્ર, જે તરત જ પાપનો નાશ કરે છે; પછી, કપડું પિછીને, તેણે હાથની હથેળીમાં પાણી લીધું.
દદૌ સા માઘજં પુણ્યં તસ્મૈ વૃદ્ધાય રક્ષસે । શૃણુ રાજન્વિચિત્રં હિ પ્રભાવં માઘધર્મજમ્
તેણે એ માઘ વ્રતનું પુણ્ય વૃદ્ધ રાક્ષસને આપ્યું; હે રાજા, હવે તું એ માઘ ધર્મના અદ્ભુત પ્રભાવને સાંભળ.
તદૈવં પ્રાપ્ય તત્પુણ્યં વિમુક્તા રાક્ષસી તનુઃ । સંભૂતો દેવતાકારસ્તેજો ભાસ્કરવિગ્રહઃ
ત્યારે એ પુણ્ય મળતાં જ, રાક્ષસનું શરીર મુક્ત થયું; દેવતાજેવું તેજસ્વી રૂપ પ્રગટ્યું, જે સૂર્ય જેવી કાંતિ ધરાવતું હતું.
દેવયાનં સમારૂઢઃ સહર્ષોત્ફુલ્લલોચનઃ । દ્યોતમાનસ્તદા વ્યોમ્નિ ભાસયન્પ્રભયા દિશઃ
દેવયાન માર્ગે ચઢીને, આનંદથી તેની આંખો ખીલી ઉઠી; તે આકાશમાં તેજથી ચમકતો, દિશાઓ પ્રકાશિત કરતો ગયો.
દિવ્યરૂપધરો રેજે દ્વિતીય ઇવ ભાસ્કરઃ । તતોઽભિનંદયામાસ સતાં કાંચનમાલિનીમ્
દિવ્ય રૂપ ધારણ કરીને, તે બીજાં સૂર્ય જેવો તેજસ્વી લાગતો હતો; પછી તેણે સજ્જનોમાં કાંચનમાલિનીનું આનંદથી સ્તુતિ કરી.
ભદ્રે વેત્તીશ્વરો દેવઃ કર્મણાં યઃ ફલપ્રદઃ । તત્ત્વયોપકૃતં સર્વં યત્ર મે નાસ્તિ નિષ્કૃતિઃ
હે શુભે, ભગવાન સર્વકર્મોના ફળદાતા છે અને બધું જાણે છે; તું મારા માટે જે કર્યું એ બધું જાણે છે, હવે મને કોઈ પ્રાયશ્ચિત બાકી રહ્યું નથી.
ઇદાનીમપિ કારુણ્યાત્પ્રસીદાનુગ્રહં કુરુ । શિક્ષાં વિધેહિ મે દેવિ સર્વનીતિમયીં શુભામ્
હવે, કૃપાથી, તું પ્રસન્ન થા અને મને આશીર્વાદ આપ; હે દેવી, મને સર્વ શ્રેષ્ઠ ધર્મની શિક્ષા આપ.
સર્વધર્મકરીં નૂનં ન કુર્વે પાતકં યથા । તાં શ્રુત્વા ત્વદનુજ્ઞાતઃ પશ્ચાદ્યામિ સુરાલયમ્
મને બધાં ધર્મો કરવાનું શીખવજે, જેથી હું કદી પાપ ન કરું; તારી આજ્ઞા પછી અને તારી વાત સાંભળીને, પછી હું દેવલોક જઈશ.
દત્તાત્રેય ઉવાચ। એતન્નિશમ્ય તેનોક્તં પ્રિયં ધર્મમયં વચઃ । અતિપ્રીત્યાબ્રવીદ્ધર્મં રાજન્કાંચનમાલિની
દત્તાત્રેયે કહ્યું: જ્યારે તેણે એ પ્રેમભર્યા અને ધર્મમય શબ્દો કહ્યા, ત્યારે કાંચનમાલિની ખૂબ આનંદથી, હે રાજા, ધર્મની વાતો કહેવા લાગી.
ધર્મં ભજસ્વ સતતં ત્યજ ભૂતહિંસાં સેવસ્વ સાધુપુરુષાન્જહિ કામશત્રુમ્ । અન્યસ્ય દોષગુણકીર્તનમાશુ હિત્વા સત્યં વદાર્ચય હરિં વ્રજ દેવલોકમ્
સદા ધર્મને અપનાવ, જીવહિંસા છોડી દે, સજ્જનોની સેવા કર, કામ નામના દુશ્મનને જીત; બીજાના દોષ-ગુણની વાત તુરંત છોડ, સત્ય બોલ, હરિની આરાધના કર અને દેવલોકમાં જા.
દેહેઽસ્થિમાંસરુધિરે સ્વમતિં ત્યજ ત્વં જાયાસુતાદિષુ સદા મમતાં વિમુંચ । પશ્યાનિશં જગદિદં ક્ષણભંગુરં હિ વૈરાગ્યભાવરસિકો ભવ યોગનિષ્ઠઃ
આપણા હાડકાં, માંસ અને લોહીથી બનેલા શરીરથી મમત્વ છોડ; પત્ની, સંતાન અને અન્ય કોઈમાં પણ સદા આસક્તિ છોડ; આ જગતને હંમેશા ક્ષણભંગુર જોજે, વૈરાગ્યમાં આનંદ માણ અને યોગમાં સ્થિર રહેજે.
પ્રીત્યા મયા નિગદિતં તવ ધર્મમાર્ગં ચિત્તો નિધેહિ સકલં ભવશીલયુક્તઃ । સંત્યજ્ય રાક્ષસતનું ધૃતદેવદેહો જ્યોતિર્મયો વ્રજ યથાસુખમાશુ નાકમ્
પ્રેમથી મેં તને ધર્મમાર્ગ કહ્યું છે; તું મનથી એ બધું સ્વીકાર અને સારા સ્વભાવવાળો બન; રાક્ષસ શરીર છોડીને, દિવ્ય પ્રકાશમય રૂપ ધારણ કરીને, તું ઝડપથી અને આનંદથી સ્વર્ગમાં જા.
શ્રુત્વાધર્મં તતો હૃષ્ટઃ સંતુષ્ટો રાક્ષસોઽબ્રવીત્ । ભવપ્રમુદિતા નિત્યં સર્વદા શિવમસ્તુ તે
તેના ધર્મભર્યા વચનો સાંભળી રાક્ષસ આનંદિત અને સંતોષથી બોલ્યો: 'તને હંમેશા આનંદ અને કલ્યાણ મળે.'
આચન્દ્રાર્કં રમસ્વ ત્વં કૈલાસે શિવસન્નિધૌ । ઉમયાઽખંડિતં પ્રેમ તવાસ્તુ વરવર્ણિનિ
તુ ચંદ્ર અને સૂર્ય જેટલા સમય સુધી કૈલાસ પર શિવજીની પાસે આનંદથી વસે અને તારો ઉમા સાથેનો પ્રેમ કદી તૂટે નહીં, હે સુંદરવર્ણા.
ધર્મનિષ્ઠા તપોનિષ્ઠા માતસ્ત્વં ભવ સર્વદા । માસ્તુ લોભઃ શરીરે તે આપન્નાર્તિ સદા હર
હે માતા, તુ હંમેશા ધર્મ અને તપમાં સ્થિર રહે, તારા મનમાં કદી લોભ ન આવે અને તુ દુઃખી લોકોના દુઃખ હંમેશા દૂર કરતી રહે.
ઇત્યુક્ત્વા તુ પ્રણમ્યાથ સતાં કાંચનમાલિનીમ્ । જગામ રાક્ષસઃ સ્વર્ગં ગંધર્વૈર્બહુભિઃ સ્તુતઃ
આવી રીતે કહીને, તેણે સોનાની માળા પહેરેલી સતીને વંદન કર્યું અને રાક્ષસ ઘણા ગંધર્વો દ્વારા વખાણાતા સ્વર્ગે ચાલ્યો ગયો.
દેવકન્યાસ્તદાગત્ય વવર્ષુઃ પુષ્પવૃષ્ટિભિઃ । તસ્યાઃ કાંચનમાલિન્યા મૂર્ધ્નિ હર્ષસમાકુલાઃ
એ સમયે દેવકન્યાઓ આવી અને આનંદથી ભરાઈ, સોનાની માળાવાળી તેના માથા પર ફૂલોની વર્ષા વરસાવી.
તામાલિંગ્ય તતઃ પ્રોચુઃ કન્યકાસ્તુ પ્રિયં વચઃ । કૃતં ભદ્રે ત્વયા ચિત્રં રાક્ષસસ્ય વિમોક્ષણમ્
પછી કન્યાઓએ તેને ભેટી, પ્રેમથી કહ્યું: 'હે શુભે, તું રાક્ષસને મુક્ત કરી એક અદ્ભુત કાર્ય કર્યું છે.'
દુષ્ટસ્યાસ્ય ભયાત્કશ્ચિદ્વિશત્યસ્મિન્ન કાનને । અધુના નિર્ભયા હ્યત્ર વિચરામો યથાસુખમ્
'આ દુષ્ટના ડરથી કોઈ આ જંગલમાં આવતું નહોતું; હવે આપણે નિર્ભય થઈને અહીં મનગમતું ફરવા જઈ શકીએ છીએ.'
શ્રુત્વા તદ્વચનં રાજંસ્તાસાં કાંચનમાલિની । હૃષ્ટા તેનૈવ દાનેન કૃતકૃત્યા તદા સતી
એ વચન સાંભળી, હે રાજા, કાંચનમાલિની પોતાના દાનથી ખૂબ આનંદિત અને સંતોષ પામી.
તં રાક્ષસં કાંચનમાલિનીવરા ગન્ધર્વકન્યા પરિમોચ્ય સત્વરમ્ । ક્રીડંત્યમૂભિઃ પ્રયયૌ હરાલયં પ્રીત્યા સપૂર્ણા ચ પરોપકારયા
કાંચનમાલિની એ શ્રેષ્ઠ ગંધર્વકન્યાએ રાક્ષસને તરત મુક્ત કર્યો અને પછી અન્ય કન્યાઓ સાથે આનંદથી હરાલયમાં ગઈ, પરોપકારથી તેનો હૃદય પરિપૂર્ણ થયો હતો.
સંવાદમેનં વરકન્યકેરિતં ભક્ત્યા પરં યઃ શૃણુયાચ્ચ માનવઃ । ન બાધ્યતે જાતુ સદા સ રાક્ષસૈર્ધર્મે મતિસ્તસ્ય ભૃશં હિ જાયતે
જે મનુષ્ય ભક્તિપૂર્વક આ શ્રેષ્ઠ કન્યાએ કહેલો સંવાદ સાંભળે છે, તેને કદી રાક્ષસો તકલીફ આપતા નથી અને તેના મનમાં ધર્મ પ્રબળ થાય છે.
પાર્વત્યુવાચ। દ્વીપેઽસ્મિન્યાનિ તીર્થાનિ તાનિ મે વદ સુવ્રત । દ્વીપાનાં દ્વીપરાજોઽયં સર્વદા ભુવિ નિર્મિતઃ । સંખ્યયા ત્વં વદ સ્વામિન્કૃપાં કૃત્વા મમોપરિ
પાર્વતી બોલી: 'આ દ્વીપમાં કયા કયા તીર્થો છે, એ મને કહો, હે સદ્ગુણવાન. આ દ્વીપ તો હંમેશા પૃથ્વી પર દ્વીપોમાં શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે. કૃપા કરીને, સ્વામી, એ તીર્થોની સંખ્યા પણ મને કહો.'
મહાદેવ ઉવાચ। સર્વગઃ સર્વભૂતેષુ દ્રષ્ટવ્યઃ સર્વતો ભુવિ । સપ્તલોકેષુ યત્કિંચિદ્દૃશ્યતે સચરાચરમ્
મહાદેવ બોલ્યા: 'તે સર્વત્ર વ્યાપક છે અને સર્વ જીવોમાં દેખાય છે; પૃથ્વી પર અને સાતે લોકમાં જે કંઈ ચાલતું કે અચળ દેખાય છે, તે બધામાં તે છે.'