ઉપવીતાદિકં સર્વં ક્ષત્રિયસ્ય તદા કૃતમ્ । શસ્ત્રાણાં ચ તથાભ્યાસો વેદાનાં તુ તથૈવ ચ
એ સમયે ક્ષત્રિય માટે જ્ઞાતિધારણ સહિતના બધા સંસ્કાર કરાયા, અને શસ્ત્રવિદ્યાનો અભ્યાસ તથા વેદપાઠ પણ કરવામાં આવ્યો.
આગ્નેયાસ્ત્રં તતો લબ્ધ્વા ભાર્ગવાત્સગરો નૃપઃ । જઘાન પૃથિવીં ગત્વા તાલજંઘાન્સહૈહયાન્
પછી ભગવંત ભૃગુવંશી પાસેથી અગ્નિઅસ્ત્ર મેળવ્યા પછી રાજા સગરએ પૃથ્વી પર જઈ તાળજંઘ અને હૈહય વંશીઓને પરાજય આપ્યા.
સશકાન્ પારદાંશ્ચૈવ જઘાન સ મહાતપાઃ । નારદ ઉવાચ- માહાત્મ્યં સગરસ્યાથ વદ શંકર વિસ્તરાત્
તે મહાતપસ્વીએ શક અને પારદ જાતિઓને પણ હરાવ્યા. ત્યારબાદ નારદએ કહ્યું: 'હવે, શંકર, સગરનું મહાત્મ્ય વિગતે કહો.'
મહાદેવ ઉવાચ- સૂર્યવંશી મહારાજો વિખ્યાતઃ સ મહાબલી । ગરસ્ય વ્યસને તાત હૃતં રાજ્યમભૂત્કિલ
મહાદેવ બોલ્યા: 'સૂર્યવંશના એ મહારાજા બહુ પ્રસિદ્ધ અને અત્યંત શક્તિશાળી હતા. પ્રિય, જ્યારે તેમના કુળ પર દુઃખ આવ્યું ત્યારે તેમનું રાજ્ય છીનવાઈ ગયું.'
હૈહયૈસ્તાલજંઘાદ્યૈઃ શકૈઃ સાર્દ્ધં ચ નારદ । યવનાઃ પારદાશ્ચૈવ કાંબોજાઃ પહ્લવાસ્તથા
હૈહય, તાળજંઘ, શક, યવન, પારદ, કાંબોજ અને પલ્લવ – આ બધા જ નારદ, એકઠા મળીને આવ્યા.
એતે પંચગણા બ્રહ્મન્હૈહયાર્થે પરાક્રમાન્ । હૃતરાજ્યસ્તતો રાજા સગરોઽથ વનં યયૌ
બ્રાહ્મણ, આ પાંચ જાતિઓએ હૈહયોના હિત માટે પુરુષાર્થ કર્યો. તેથી રાજા સગર પોતાનું રાજ્ય ગુમાવીને વનમાં ગયા.
પત્ન્યાચાનુગતો દુઃખી સ વૈ પ્રાણાનવાસૃજત્ । તસ્ય પત્ની તુ કલ્યાણી સગર્ભા ચ વ્રતાન્વિતા
પત્ની સાથે દુઃખી થઈને પણ તેણે જીવ છોડ્યો નહીં. તેની સદ્ગુણી અને ગર્ભવતી પત્ની વ્રતપાલન કરતી હતી.
સપત્ન્યા ભાર્ગવસ્તસ્ય વૃતઃ પૂર્વં સુતેપ્સયા । સા તુ ભર્તૃચિતાં કૃત્વા વને તં પ્રરુરોદ હ
પહેલાં તેની સોપત્રીએ પુત્રપ્રાપ્તિ માટે ભૃગુવંશીનો પસંદ કર્યો હતો. પણ તેણે વનમાં પતિના દાહ સંસ્કાર કર્યા પછી તેના માટે રડ્યું.
ઔર્વસ્તાં વારયિત્વા ચ ગરપત્નીં તુ નારદ । ન્યવેદયત તત્પુત્રં ધર્મિષ્ઠં સાત્વિકં પ્રિયમ્
ઔર્વે એ ગર્ભવતી પત્નીને રોકી, નારદ, તેને સંદેશ આપ્યો કે તારો પુત્ર ધર્મનિષ્ઠ, સાત્વિક અને સૌને પ્રિય બનશે.
નિવેદિતે તતો બાલે મરણાત્સા ન્યવર્ત્તત । તતો માસદ્વયે જાતે વવર્દ્ધૌર્વસ્ય ચાશ્રમે
આ વાત સાંભળ્યા પછી તે સ્ત્રી મૃત્યુનો વિચાર છોડીને રહી. પછી બે મહિના પછી, બાળક ઔર્વના આશ્રમમાં વધવા લાગ્યું.
જાતકર્માદિયોગશ્ચ ઔર્વેણ ચ તથા કૃતઃ । ઉપવીતાદિકં સર્વં જાતં તત્ર મહામુનેઃ
જન્મ સંસ્કારથી શરૂ કરીને બધા વિધિઓ ઔર્વે દ્વારા કરવામાં આવ્યા. મહર્ષિએ ત્યાં જ્ઞાતિધારણ સહિતના બધા સંસ્કાર કરાવ્યા.
તત્ર વેદાદિકં સર્વં પઠિતં ચૌર્વયોગતઃ । અધ્યાપ્ય વેદશાસ્ત્રાણિ તતોઽસ્ત્રં પ્રત્યપાદયત્
ત્યાં ઔર્વના ઉપદેશથી બધા વેદ અને શાસ્ત્રોનું પાઠન થયું. પછી વેદ-શાસ્ત્ર શીખવીને તેણે શસ્ત્રવિદ્યા પણ શીખવી.
આગ્નેયં તં મહાભાગ અમરૈરપિ દુઃસહમ્ । સ તેનાસુબલેનાજૌ બલેન ચ સમન્વિતઃ
ઔર્વે તેને અગ્નિઅસ્ત્ર આપ્યું, જે દેવતાઓ માટે પણ સહન કરવું મુશ્કેલ છે. એ અસ્ત્ર અને પોતાની શક્તિથી તે યુદ્ધમાં બળવાન બન્યો.
હૈહયાન્વૈ જઘાનાશુ સંક્રુદ્ધઃ સ્વબલેન ચ । આજહાર ચ લોકેષુ સ ચ કીર્તિમવાપ સઃ
પછી તેણે પોતાના બળથી ક્રોધે ભરાઈ હૈહયોને ઝડપથી હરાવ્યા અને લોકોએ તેની પ્રસિદ્ધિ ગાઈ.
તતઃ શકાઃ સયવનાઃ કાંબોજાઃ પલ્લવાસ્તથા । હન્યમાનાસ્તદા તે તુ વસિષ્ઠં શરણં યયુઃ
પછી શક, યવન, કાંબોજ અને પલ્લવ – આ બધા જ્યારે પરાજય પામ્યા ત્યારે તેમણે વસિષ્ઠ પાસે આશરો લીધો.
વસિષ્ઠોઽપિ ચ તાન્કૃત્વા સમયેન મહાદ્યુતિઃ । સગરં વારયામાસ તેષાં દત્ત્વાઽભયં નૃપઃ
મહાતેજસ્વી વસિષ્ઠએ તેમને શરણ આપીને, રાજા સગરને રોકી દીધા અને તેમને નિર્ભયતા આપી.
સગરઃ સ્વાં પ્રતિજ્ઞાંતુ ગુરોર્વાક્યં નિશમ્ય ચ । ધર્મૈર્જઘાન તાંશ્ચૈષાં વિકૃતત્વં ચકાર હ
સગરે ગુરુના વચન અને પોતાની પ્રતિજ્ઞા યાદ રાખી, ધર્મથી તેમને દમન કર્યા અને તેમનું રૂપ બદલાવ્યું.
અર્દ્ધંશકનાંશિરસો મુંડં કૃત્વા વિસર્જયત્ । યવનાનાં શિરઃ સર્વં કાંબોજાનાં તથૈવ ચ
શકના અડધા માથા મુંડાવીને તેમને છોડ્યા. યવન અને કાંબોજના આખા માથા મુંડાવીને તેમને પણ મુક્ત કર્યા.
પારદા મુંડકેશાશ્ચ પલ્લ્વાઃ શ્મશ્રુરક્ષકાઃ । એવં વિજિત્ય સર્વાન્વૈ કૃતવાન્ધર્મસંગ્રહમ્
પારદ, મુંડકેશ, પલ્લવ અને દાઢીધારી રક્ષક—આ બધા પર જીત મેળવી, તેણે ધર્મનો સંચય સ્થાપ્યો.
સર્વધર્મજયી રાજા વિજિત્યેમાં વસુંધરામ્ । આશુ સંસ્કારયામાસ વાજિમેધાય પાર્થિવઃ
બધા ધર્મોમાં વિજય મેળવ્યા પછી, રાજાએ આ ધરતી પર શાસન કરીને, ઝડપથી અશ્વમેઘ યજ્ઞની તૈયારી કરી.
તસ્ય ચારયતઃસોઽશ્વઃ સમુદ્રે પૂર્વદક્ષિણે । વેલા સમીપેઽપહૃતો ભૂમિં ચૈવ પ્રવેશિતઃ
જ્યારે તે યજ્ઞ કરી રહ્યો હતો, ત્યારે તેનો ઘોડો પૂર્વ અને દક્ષિણ સમુદ્રની કિનારે લઈ જવામાં આવ્યો અને જમીનમાં પ્રવેશી ગયો.
સ તં દેશં તદા પુત્રૈઃ ખાનયામાસ સર્વતઃ । નાશ્વં પ્રાપુસ્તદાતેવૈ ખન્યમાને મહાર્ણવે
પછી તેણે પોતાના પુત્રો સાથે એ પ્રદેશમાં સર્વત્ર ખોદકામ શરૂ કર્યું, પણ મહાસાગર સુધી ખોદતા છતાં પણ તેમને ઘોડો મળ્યો નહીં.
તત્રૈકમાદિપુરુષં દદૃશુસ્તે ત્વરાન્વિતાઃ । તમાદિપુરુષં દેવં કપિલં જગતાં પ્રભુમ્
ત્યાં, ઉતાવળમાં, તેમણે એક પ્રાચીન પુરુષ—કપિલ દેવ, જગતના સ્વામી—ને જોયા.
તસ્ય ચક્ષુઃ સમુત્પન્ન વહ્નિના પ્રતિબુધ્યતઃ । દગ્ધાઃ ષષ્ટિ સહસ્રાણિ ચત્વારસ્તેઽવશેષિતાઃ
જ્યારે તે જાગ્યો, ત્યારે તેની આંખોમાંથી અગ્નિ નીકળી; સાઠ હજાર દહાઈ ગયા અને માત્ર ચાર બચ્યા.
હૃષીકેતુઃ સુકેતુશ્ચ તથા ધર્મરથોપરઃ । શૂરઃ પંચજનશ્ચૈવ તસ્ય વંશકરા દ્વિજ
હૃષીકેતુ, સુકેતુ, ધર્મરથોપર, શૂર અને પંચજન—એ બધા, દ્વિજ, તેના વંશના સ્થાપક બન્યા.
પ્રાદાચ્ચ તસ્મૈ ભગવાન્હરિઃ પંચવરાન્સ્વયમ્ । વંશં મોક્ષં સુકીર્તિઞ્ચ સમુદ્રં તનયં વિભુઃ
ભગવાન હરિએ તેને પાંચ વર્દાન આપ્યા: વંશ, મોક્ષ, સુખીર્તિ, સમુદ્ર અને પુત્ર, હે મહાન.
સાગરત્વં ચ લેભેથ કર્મણા તેન તસ્ય વૈ । તમાશ્વમેધિકં સોઽશ્વં સમુદ્રાદુપલબ્ધવાન્ । આજહારાશ્વમેધાનાં શતં સ ચ મહાયશાઃ
તે કર્મથી તેને 'સાગર'પદ મળ્યું; તેણે સમુદ્રમાંથી અશ્વમેઘ માટે ઘોડો પાછો મેળવ્યો અને એ મહાન યશસ્વીએ સો અશ્વમેઘ યજ્ઞ કર્યા.
મહાદેવ ઉવાચ-। ગાંગં વક્ષ્યામિ માહાત્મ્યં યથોક્તં મુનિસત્તમ । યસ્ય શ્રવણમાત્રેણ અઘં નશ્યતિ તત્ક્ષણાત્
મહાદેવ બોલ્યા: હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, હું ગંગાજીનું મહાત્મ્ય કહું છું; જે માત્ર સાંભળવાથી જ પાપ ક્ષણે નાશ પામે છે.
ગંગાગંગેતિ યોબ્રૂયાદ્યોજનાનાં શતૈરપિ । મુચ્યતે સર્વપાપેભ્યો વિષ્ણુલોકં સ ગચ્છતિ
જે કોઈ 'ગંગા, ગંગા' કહે—even જો તે સો યોજન દૂર હોય—તે બધા પાપોથી મુક્ત થાય છે અને વિષ્ણુલોકમાં જાય છે.
ચરણાબ્જસમુદ્ભૂતા ગંગા નામેતિ વિશ્રુતા । પાપાનાં સ્થૂલરાશીનાં નાશિની ચેતિ નારદ
ગંગા, જે ભગવાનના ચરણકમળમાંથી ઉત્પન્ન થઈ, પાપોના મોટા ઢગલાને નાશ કરતી તરીકે પ્રસિદ્ધ છે, હે નારદ.