વાહનાનિ વિચિત્રાણિ યાનાન્યેવ મહામતે । નાનાગંધાન્સકર્પૂરં યમપંથ સુખપ્રદે
વિવિધ વાહનો અને રથો, હે બુદ્ધિશાળી, અનેક પ્રકારની સુગંધો અને કપૂર, જે યમના માર્ગે સુખ આપે છે.
ઉપાનહૌ પ્રદાતવ્યે યદીચ્છેદ્વિપુલં સુખમ્ । એતૈર્દાનૈર્મહારાજ યમપંથં સુખેન વૈ
પગપોશ આપવું જોઈએ જો વધારે સુખ ઇચ્છો; આવા દાનો દ્વારા, રાજા, યમનો માર્ગ સરળતાથી પાર થાય છે.
પ્રયાતિ માનવો રાજન્યમદૂતૈરલંકૃતમ્
માણસ, રાજા, યમના દૂતોથી શોભાયમાન થઈને આગળ વધે છે.
એકચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ 2.41 વેન ઉવાચ- પુત્રો ભાર્યા કથં તીર્થં પિતામાતા કથં વદ । ગુરુશ્ચૈવ કથં તીર્થં તન્મે વિસ્તરતો વદ
વેનાએ પૂછ્યું: પુત્ર કેવી રીતે તીર્થ છે, પત્ની કેવી રીતે, પિતા-માતા કેવી રીતે, કહો; અને ગુરુ કેવી રીતે તીર્થ છે, એ પણ મને વિગતે સમજાવો.
શ્રીવિષ્ણુરુવાચ- અસ્તિ વારાણસી રમ્યા ગંગાયુક્તા મહાપુરી । તસ્યાં વસતિ વૈશ્યૈકઃ કૃકલો નામ નામતઃ
શ્રીવિષ્ણુએ કહ્યું: ગંગા સાથે જોડાયેલી સુંદર વારાણસી નામની મહાન નગરી છે; તેમાં કૃકલ નામનો એક વૈશ્ય રહે છે.
તસ્ય ભાર્યા મહાસાધ્વી પતિવ્રતપરાયણા । ધર્માચારપરા નિત્યં સા વૈ પતિપરાયણા
એની પત્ની મહાન સતી અને પતિને સમર્પિત હતી; સદા ધર્મમાં સ્થિર અને પતિભક્તિમાં તત્પર હતી.
સુકલા નામ પુણ્યાંગી સુપુત્રા ચારુમંગલા । સત્યંવદા સદા શુદ્ધા પ્રિયાકારા પ્રિયપ્રિયા
સુકલા નામની, પવિત્ર શરીરવાળી, સારા સંતાનવાળી અને શુભલક્ષણોવાળી; હંમેશા સત્ય બોલતી, શુદ્ધ અને સૌમ્ય સ્વરૂપવાળી, પતિપ્રિય હતી.
એવંગુણૈઃ સમાયુક્તા સુભગા ચારુકારિણી । સ વૈશ્ય ઉત્તમો નાના ધર્મજ્ઞો જ્ઞાનવાન્ગુણી
આવા ગુણોથી યુક્ત, ભાગ્યશાળી અને સુંદર કાર્ય કરતી; એ વૈશ્ય ઉત્તમ, અનેક ધર્મ જાણનાર, જ્ઞાની અને ગુણવાન હતો.
પુરાણે શ્રૌતધર્મે ચ સદા શ્રવણતત્પરઃ । તીર્થયાત્રાપ્રસંગેન બહુપુણ્યપ્રદાયકમ્
પુરાણ અને શ્રૌત ધર્મમાં હંમેશા શ્રવણમાં તત્પર રહેતો; તીર્થયાત્રાના પ્રસંગે ઘણું પુણ્ય આપતો.
શ્રદ્ધયા નિર્ગતો યાત્રાં તીર્થાનાં પુણ્યમંગલામ્ । બ્રાહ્મણાનાં પ્રસંગેન સાર્થવાહેન તેન ચ
શ્રદ્ધાથી એ પુણ્યમય તીર્થયાત્રા માટે નીકળી પડ્યો; બ્રાહ્મણો અને એ સાથવાળાની સાથે ગયો.
પ્રસ્થિતો ધર્મમાર્ગં તુ તમુવાચ પતિવ્રતા । પતિસ્નેહેન સંમુગ્ધા ભર્તારં વાક્યમબ્રવીત્
ધર્મના માર્ગે નીકળતા એના પતિને પતિભક્તા પત્નીએ કહ્યું; પતિપ્રેમથી ભરપૂર થઈ, એણે પતિને સંબોધન કર્યું.
સુકલોવાચ- અહં તે ધર્મતઃ પત્ની સહપુણ્યકરા પ્રિય । પતિમાર્ગં પ્રતીક્ષ્યાહં પતિદેવં યજામ્યહમ્
સુકલાએ કહ્યું: હું તારી ધર્મપત્ની છું, પ્રિય, પુણ્યમાં સાથીદાર છું; પતિના માર્ગની રાહ જોઈને, પતિદેવની પૂજા કરું છું.
કદા નૈવ મયા ત્યાજ્યં સામીપ્યં તે દ્વિજોત્તમ । તવચ્છાયાં સમાશ્રિત્ય કરિષ્યે ધર્મમુત્તમમ્
હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, ક્યારે હું તારો સાથ કદી છોડું નહીં? તારી છાંયામાં રહીને હું શ્રેષ્ઠ ધર્મનું પાલન કરીશ.
પતિવ્રતાખ્યં પાપઘ્નં નારીણાં ગતિદાયકમ્ । પુણ્યસ્ત્રી કથ્યતે લોકે યા સ્યાત્પતિપરાયણા
પતિવ્રતા કહેવાતી જે નારી છે, તે પાપને નાશ કરે છે અને સ્ત્રીઓને સાચો માર્ગ આપે છે; જગતમાં એ સ્ત્રીને પુણ્યવંતી કહેવાય છે જે પતિને સમર્પિત રહે છે.
યુવતીનાં પૃથક્તીર્થં વિના ભર્તુર્ન શોભતે । સુખદં નાસ્તિ વૈ લોકે સ્વર્ગમોક્ષપ્રદાયકમ્
યુવતીઓએ પતિ વિના અલગથી તીર્થયાત્રા કરવી યોગ્ય નથી; દુનિયામાં એવા કોઈ સુખ નથી કે જે સ્વર્ગ કે મુક્તિ આપે.
સવ્યં પાદં ચ ભર્તુશ્ચ પ્રયાગં વિદ્ધિ સત્તમ । વામં ચ પુષ્કરં તસ્ય યા નારી પરિકલ્પયેત્
હે ઉત્તમ, પતિનો જમણો પગ એ પ્રયાગ છે અને ડાબો પગ એ પુષ્કર છે; જે સ્ત્રી એમ માને છે—
તસ્ય પાદોદકસ્નાનાત્તત્પુણ્યં પરિ જાયતે । પ્રયાગપુષ્કરસમં સ્નાનં સ્ત્રીણાં ન સંશયઃ
પતિના પગનું પાણી લઈને સ્નાન કરવાથી એ પુણ્ય મળે છે; સ્ત્રીઓ માટે એ સ્નાન પ્રયાગ અને પુષ્કર જેટલું મહાત્મ્ય ધરાવે છે, તેમાં કોઈ શંકા નથી.
સર્વતીર્થમયો ભર્તા સર્વપુણ્યમયઃ પતિઃ । મખાનાં યજનાત્પુણ્યં યદ્વૈ ભવતિ દીક્ષિતે
પતિ સર્વ તીર્થોનું સ્વરૂપ છે, પતિમાં સર્વ પુણ્ય છે; યજ્ઞાદિ કરવાથી જે પુણ્ય મળે છે—
તત્ફલં સમવાપ્નોતિ સેવયા ભર્તુરેવ હિ । ગયાદીનાં સુતીર્થાનાં યાત્રાં કૃત્વા હિ યદ્ભવેત્
એ ફળ માત્ર પતિની સેવા કરીને પણ મળે છે; ગયા વગેરે પવિત્ર તીર્થોમાં જઈને જે ફળ મળે છે—
તત્ફલં સમવાપ્નોતિ ભર્તુઃ શુશ્રૂષણાદપિ । સમાસેન પ્રવક્ષ્યામિ તન્મે નિગદતઃ શૃણુ
એ ફળ પણ પતિની સેવા-શ્રદ્ધાથી મળે છે; હવે હું સંક્ષેપમાં કહું છું, મારા શબ્દો ધ્યાનથી સાંભળ.
નાસ્ત્યાસાં હિ પૃથગ્ધર્મઃ પતિશુશ્રૂષણં વિના । તસ્માત્કાંતસહાયં તે કુર્વાણા સુખદાયિની
પતિની સેવા વિના સ્ત્રીઓ માટે બીજું કોઈ ધર્મ નથી; તેથી જે પતિની સાથી બની રહે છે, એ સુખ આપે છે.
તવચ્છાયાં સમાશ્રિત્ય આગમિષ્યામિ નાન્યથા । વિષ્ણુરુવાચ- રૂપં શીલં ગુણં ભક્તિં સમાલોક્ય વયસ્તથા
તારી છાંયામાં રહીને જ હું આવીશ, બીજું કોઈ રીતે નહીં. વિષ્ણુ બોલ્યા: રૂપ, સ્વભાવ, ગુણ, ભક્તિ અને વયને જોઈને—
સૌકુમાર્યં વિચાર્યૈવં કૃકલઃ સ પુનઃપુનઃ । યદ્યેવં હિ નયિષ્યામિ દુર્ગમાર્ગં સુદુઃખદમ્
એના કોમળપણું વિચારતા કાચબો વારંવાર વિચારે છે: જો આવું છે તો હું એને કઠિન અને દુઃખદ માર્ગે લઈ જઇશ.
રૂપનાશો ભવેચ્ચાસ્યાઃ શીતાતપવિલોડનાત્ । પદ્મગર્ભપ્રતીકાશમસ્યાશ્ચાંગં પ્રવર્ણકમ્
ઠંડી અને ગરમીના તાપથી એની સુંદરતા નાશ પામશે; કમળની કળી જેવી એના અંગોનું રંગ પણ ફેરવાઈ જશે.
ઝંઝાવાતેન શીતેન કૃષ્ણવર્ણં ભવિષ્યતિ । પંથાઃ કર્કશ સુગ્રાવા પાદૌચાસ્યાઃ સુકોમલૌ
ઝંઝાવાત અને ઠંડીથી એના શરીર પર કાળો રંગ આવી જશે; રસ્તો કઠિન અને પથ્થરાળ છે, એના પગ બહુ કોમળ છે.
એષ્યતે વેદનાં તીવ્રામથો ગંતું ન ચ ક્ષમા । ક્ષુત્તૃષ્ણાભિપરીતાંગી કીદૃશીયં ભવિષ્યતિ
એને ભારે પીડા થશે અને આગળ વધવું શક્ય નહીં બને; ભૂખ અને તરસથી એનું શરીર શું હાલતમાં આવશે?
વામાંગી મમ ચ સ્થાનં સુખસ્થાનં વરાનના । મમ પ્રાણપ્રિયા નિત્યં નિત્યં ધર્મસ્ય ચાશ્રયઃ
એના ડાબા અંગે હું રહું છું, એ સુખનું સ્થાન છે, હે સુંદર ચહેરાવાળી; એ હંમેશા મારી પ્રાણપ્રિય છે, હંમેશા ધર્મનો આધાર છે.
નાશમેતિ યદા બાલા મમ નાશો ભવેદિહ । ઇયં મે જીવિકા નિત્યમિયં પ્રાણસ્ય ચેશ્વરી
જ્યારે આ બાળી નાશ પામશે ત્યારે હું પણ અહીં નાશ પામું; એ જ મારી જીવનધારા છે, એ જ મારા પ્રાણોની સ્વામિની છે.
ન નયિષ્યે વનં તીર્થમેકશ્ચૈવાપ્યહં વ્રજે । ચિંતયિત્વા ક્ષણં નૂનં કૃકલેન મહાત્મના
હું એને વનમાં કે તીર્થયાત્રાએ લઈ જઈશ નહીં, હું એકલો જ જઈશ; થોડું વિચાર્યા પછી મહાન આત્માવાળા કાચબાએ—
તસ્ય ચિત્તાનુગો ભાવસ્તયા જ્ઞાતો નૃપોત્તમ । પુનરૂચે મહાભાગા ભર્ત્તારં પ્રસ્થિતં તદા
એના મનની લાગણી કાચબાના મન સાથે જોડાઈ ગઈ, અને એ સ્ત્રીએ એ સમજ્યું, હે રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ; ત્યારબાદ એ પુણ્યવંતી સ્ત્રીએ પોતાના પતિને, જે જવા તૈયાર હતો, ફરી કહ્યું.