પુત્રસ્ય જાતમાત્રસ્ય ચૌલમૌંજ્યાદિકં તથા । પ્રાસાદધ્વજદેવાનાં પ્રતિષ્ઠાદિકકર્મણિ
પુત્રના જન્મ પછીના મુડણ, ઉપનયન વગેરે અને મંદિરમાં ધ્વજ, દેવતાની પ્રતિષ્ઠા જેવા કાર્યો માટે પણ—
વાપીકૂપતડાગાનાં ગૃહવાસ્તુમયં નૃપ । તદાભ્યુદયિકં પ્રોક્તં માતૄણાં યત્ર પૂજનમ્
રાજા, વાવ, કૂવા, તળાવ અને ઘર બાંધવાનું પણ આ શુભ સમયમાં ગણાય છે, અને માતાઓની પૂજા માટે પણ આ સમય ઉત્તમ છે.
તસ્મિન્કાલે દદેદ્દાનં સર્વસિદ્ધિપ્રદાયકમ્ । આભ્યુદયિક એવાયં કાલઃ પ્રોક્તો નૃપોત્તમ
આવા સમયે જે દાન આપે છે, તે સર્વ સિદ્ધિ આપે છે; આ સમયને જ 'આભ્યુદયિક' એટલે શુભ સમય કહેવામાં આવ્યો છે, રાજાશ્રેષ્ઠ.
અન્યચ્ચૈવ પ્રવક્ષ્યામિ પાપપીડાનિવારણમ્ । મૃત્યુકાલે ચ સંપ્રાપ્તે ક્ષયં જ્ઞાત્વા નરોત્તમ
હવે હું તને પાપના દુઃખ દૂર કરવાનો ઉપાય પણ કહું છું, મનુષ્યશ્રેષ્ઠ, જ્યારે મૃત્યુનો સમય નજીક આવે અને ક્ષય જણાય.
તત્ર દાનં પ્રદાતવ્યં યમમાર્ગસુખપ્રદમ્ । નિત્યનૈમિત્તિકાઃ કાલાઃ કામ્યાભ્યુદયિકાસ્તથા
ત્યાં દાન આપવું જોઈએ, જે યમના માર્ગે સુખ આપે છે; નિયમિત, વિશેષ, ઇચ્છિત અને શુભ—all પ્રકારના સમય છે.
અંત્યઃકાલો મહારાજ સમાખ્યાતસ્તવાગ્રતઃ । એતે કાલાઃ સમાખ્યાતાઃ સ્વકર્મફલદાયકાઃ
મહારાજા, અંતિમ સમય પણ તને સમજાવવામાં આવ્યો છે; આ બધા સમય પોતપોતાના કર્મના ફળ આપનારા છે.
તીર્થસ્ય લક્ષણં રાજન્પ્રવક્ષ્યામિ તવાગ્રતઃ । સુતીર્થાનામિયં ગંગા ભાતિ પુણ્યા સરસ્વતી
રાજા, હવે હું તને તીર્થનું લક્ષણ કહું છું; બધા તીર્થોમાં ગંગા અને પવિત્ર સરસ્વતી વિશેષ તેજ ધરાવે છે.
રેવા ચ યમુના તાપી તથા ચર્મણ્વતી નદી । સરયૂર્ઘર્ઘરા વેણા સર્વપાપપ્રણાશિની
રેવા, યમુના, તાપી, ચર્મણ્વતી, સરયૂ, ઘરઘરા અને વેણા—આ બધી નદીઓ સર્વ પાપ નાશક છે.
કાવેરી કપિલા ચાન્યા વિશાલા વિશ્વતારણી । ગોદાવરી સમાખ્યાતા તુંગભદ્રા નરોત્તમ
કાવેરી, કપિલા અને અન્ય વિશાળ, સર્વેને પાર ઉતારનારી વિશાળા, ગોદાવરી અને પ્રસિદ્ધ તુંગભદ્રા, મનુષ્યશ્રેષ્ઠ.
પાપાનાં ભીતિદા નિત્યં ભીમરથ્યા પ્રપઠ્યતે । દેવિકા કૃષ્ણગંગા ચ અન્યાઃ સરિદ્વરોત્તમાઃ
ભીમરથી નદી પાપીઓને હંમેશા ભય આપે છે અને જાણીતી છે; દેવિકા, કૃષ્ણગંગા અને અન્ય શ્રેષ્ઠ નદીઓ પણ છે.
એતાસાં પુણ્યકાલેષુ સંતિ તીર્થાન્યનેકશઃ । ગ્રામે વા યદિ વારણ્યે નદ્યઃ સર્વત્ર પાવનાઃ
આ નદીઓના પુણ્ય સમયે અનેક તીર્થો થાય છે; ગામમાં હોય કે જંગલમાં, નદીઓ સર્વત્ર પવિત્ર કરે છે.
તત્ર તત્ર પ્રકર્તવ્યાઃ સ્નાનદાનાદિકાઃ ક્રિયાઃ । યદા ન જ્ઞાયતે નામ તાસાં તીર્થસ્ય સત્તમાઃ
એ સ્થળોએ સ્નાન, દાન વગેરે કર્મો કરવાં જોઈએ; અને જ્યારે એ શ્રેષ્ઠ તીર્થોના નામ જાણીતા ન હોય ત્યારે પણ.
નામોચ્ચારં પ્રકુર્વીત વિષ્ણુતીર્થમિદં નૃપ । તીર્થસ્ય દેવતા તદ્વદહમેવ ન સંશયઃ
હે રાજા, અહીં ભગવાન વિષ્ણુનું પવિત્ર તીર્થ છે, એટલે અહીં તેનો નામ અવશ્ય લેવો જોઈએ. આ તીર્થની દેવતા હું પોતે જ છું, એમાં કોઈ શંકા નથી.
મામેવમુચ્ચરેદ્યો વૈ તીર્થે દેવેષુ સાધકઃ । તસ્ય પુણ્યફલં જાતં મન્નામ્ના નૃપનંદન
હે રાજાનંદન, જે ભક્તિપૂર્વક મારા નામનું સ્મરણ કરે છે, તેને મારા નામના ફળરૂપે પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે.
અજ્ઞાતાનાં સુતીર્થાનાં દેવાનાં નૃપસત્તમ । સ્નાને દાને મહારાજ મન્નામ હિ સમુચ્ચરેત્
હે મહારાજા, અજાણ્યા તીર્થો કે અજાણ્યા દેવતાઓને સ્નાન કે દાન કરતાં સમયે પણ, મારા નામનો ઉચ્ચાર અવશ્ય કરવો જોઈએ.
તીર્થાનામેવ રાજેંદ્ર ધાત્રા ધાત્ર્ય ઇમાઃ કૃતાઃ । સિંધવઃ સર્વપુણ્યાનાં સર્વસ્થાઃ ક્ષિતિમંડલે
હે રાજેન્દ્ર, ધાતાએ આ નદીઓને પૃથ્વી પર તીર્થરૂપે બનાવેલી છે અને દરિયાઓ સર્વ પુણ્યના નિવાસસ્થાન છે, જે પૃથ્વી પર સર્વત્ર છે.
યત્રતત્ર પ્રકર્ત્તવ્યં સ્નાનદાનાદિકં નૃપ । અક્ષયં ફલમાપ્નોતિ સુતીર્થાનાં પ્રસાદતઃ
હે રાજા, જ્યાં પણ સ્નાન, દાન અને આવા કાર્યો થાય છે, ત્યાં શુભ તીર્થોની કૃપાથી અક્ષય ફળ મળે છે.
તીર્થરૂપા મહાપુણ્યાઃ સાગરા સપ્ત એવ ચ । માનસાદ્યાસ્તથા રાજન્સરસ્યશ્ચ પ્રકીર્તિતાઃ
હે રાજા, માનસ સરોવરથી શરૂ કરીને અન્ય સાત મહાસાગરો અને પ્રસિદ્ધ સરોવરો પણ તીર્થરૂપ છે અને અત્યંત પુણ્યદાયક છે.
નિર્ઝરાઃ પલ્વલાઃ પ્રોક્તાસ્તીર્થરૂપા ન સંશયઃ । સ્વલ્પા નદ્યો મહારાજ તાસુ તીર્થં પ્રતિષ્ઠિતમ્
હે મહારાજા, ઝરણા અને તળાવ પણ નિશ્ચયે તીર્થરૂપ ગણાય છે. નાની નદીઓમાં પણ તીર્થનું સ્થાન છે.
ખાતેષ્વેવં ચ સર્વેષુ વર્જયિત્વા ચ કૂપકમ્ । પર્વતાસ્તીર્થરૂપાશ્ચ મેર્વાદ્યાશ્ચ મહીતલે
આ રીતે, બધા ખોદાયેલા સ્થળો (કૂવા સિવાય) અને પૃથ્વી પર મેરુ વગેરે પર્વતો પણ તીર્થરૂપ છે.
યજ્ઞભૂમિશ્ચ યજ્ઞશ્ચ અગ્નિહોત્રે યથા સ્થિતઃ । શ્રાદ્ધભૂમિસ્તથા શુદ્ધા દેવશાલા તથા પુનઃ
જેમ યજ્ઞભૂમિ અને યજ્ઞ અગ્નિહોત્રમાં સ્થિર હોય છે, તેમ શ્રાદ્ધ માટે પવિત્ર ભૂમિ અને દેવાલય પણ તીર્થરૂપ છે.
હોમશાલા તથા પ્રોક્તા વેદાધ્યયનવેશ્મ ચ । ગૃહેષુ પુણ્યસંયુક્તં ગોસ્થાનં વરમુત્તમમ્
હોમ માટેનું સ્થાન અને વેદપાઠ માટેનું ઘર પણ તીર્થરૂપ ગણાય છે. ઘરોમાં સૌથી શ્રેષ્ઠ અને પુણ્યવંતું ગૌશાળા છે.
સોમપાયી ભવેદ્યત્ર તીર્થં તત્ર પ્રતિષ્ઠિતમ્ । આરામો યત્ર વૈ પુણ્યો અશ્વત્થો યત્ર તિષ્ઠતિ
જ્યાં સોમપાન થાય છે, ત્યાં તીર્થનું સ્થાન છે; જ્યાં પવિત્ર વન હોય, અથવા જ્યાં પિપળાનું વૃક્ષ હોય, ત્યાં પણ તીર્થ છે.
બ્રહ્મવૃક્ષો ભવેદ્યત્ર વટવૃક્ષસ્તથૈવ ચ । અન્યે ચ વન્યસંસ્થાને તત્ર તીર્થં પ્રતિષ્ઠિતમ્
જ્યાં વટવૃક્ષ કે પિપળાનું વૃક્ષ હોય, અથવા અન્ય જંગલના વૃક્ષો ઊગતા હોય, ત્યાં તીર્થનું સ્થાન છે.
એતે તીર્થાઃ સમાખ્યાતાઃ પિતામાતા તથૈવ ચ । પુરાણં પઠ્યતે યત્ર ગુરુર્યત્ર સ્વયં સ્થિતઃ
આ બધા તીર્થો વર્ણવાયા છે, અને જ્યાં પિતા-માતા રહે છે, જ્યાં પુરાણનું પાઠ થાય છે અને જ્યાં ગુરુ પોતે રહે છે, એ સ્થળ પણ તીર્થરૂપ છે.
સુભાર્યા તિષ્ઠતે યત્ર તત્ર તીર્થં ન સંશયઃ । સુપુત્રસ્તિષ્ઠતે યત્ર તત્ર તીર્થં ન સંશયઃ
જ્યાં સારા ગુણવાળી પત્ની રહે છે, ત્યાં નિશ્ચયે તીર્થ છે; અને જ્યાં સારો પુત્ર રહે છે, ત્યાં પણ નિશ્ચયે તીર્થ છે.
એતે તીર્થાઃ સમાખ્યાતા રાજવેશ્મ તથૈવ ચ । વેન ઉવાચ- પાત્રસ્ય લક્ષણં બ્રૂહિ યસ્મૈ દેયં સુરોત્તમ
આ બધા તીર્થો અને રાજમહેલ પણ વર્ણવાયા છે. વેનાએ પૂછ્યું: હે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, દાન કયા પાત્રને આપવું, એના લક્ષણ કહો.
પ્રસાદસુમુખો ભૂત્વા કૃપયા મમ માધવ । વાસુદેવ ઉવાચ- શૃણુ રાજન્મહાપ્રાજ્ઞ પાત્રસ્યાપિ સુલક્ષણમ્
હે માધવ, કૃપા કરીને પ્રસન્ન ચહેરે મારા પર દયા કરીને કહો. વાસુદેવ બોલ્યા: હે મહારાજા, હવે પાત્રના શ્રેષ્ઠ લક્ષણો ધ્યાનથી સાંભળો.
યસ્મૈ દેયં સુદાનં ચ શ્રદ્ધાપૂતૈર્મહાત્મભિઃ । બ્રાહ્મણં સુકુલોપેતં વેદાધ્યયનતત્પરમ્
મહાન આત્માઓએ શ્રદ્ધાથી શુદ્ધ થઈને શ્રેષ્ઠ દાન કયા પાત્રને આપવું? તે છે: સારા કુટુંબમાં જન્મેલો, વેદપાઠમાં તત્પર બ્રાહ્મણ.
શાંતં દાંતં તપોયુક્તં શુક્લમેવ વિશેષતઃ । પ્રજ્ઞાવંતં જ્ઞાનવંતં દેવપૂજનતત્પરમ્
જે શાંત, દમવંત, તપસ્વી અને વિશેષ રીતે શુદ્ધ હોય, જે બુદ્ધિશાળી, જ્ઞાનવંત અને દેવપૂજામાં તત્પર હોય.