શુદ્ધોસિ તપસા ચ ત્વં તતઃ પુણ્યં વદામ્યહમ્ । પુરા વૈ બ્રહ્મણા તાત પૃષ્ટોહં ભવતા યથા
તું તપથી શુદ્ધ થયો છે, તેથી હવે હું તને પુણ્યનું ઉપદેશ આપું છું. પહેલાં બ્રહ્માએ પણ મને એ જ રીતે પૂછ્યું હતું.
તસ્મૈ યદુદિતં વત્સ તત્તે સર્વં વદામ્યહમ્ । એકદા બ્રહ્મણા ધ્યાનસ્થિતેન નાભિપંકજે
હે વત્સ, જે કંઈ બ્રહ્માને કહ્યું હતું, તે બધું હું તને કહું છું. એક વખત બ્રહ્મા પોતાના નાભિ કમળમાં ધ્યાનસ્થ હતા—
પ્રાદુરાસ તદા તસ્ય વરદાનાય સુવ્રત । તેન પૃષ્ટં મહત્પુણ્યં સ્તોત્રં પાપપ્રણાશનમ્
ત્યારે, વરદાન આપવા તેઓ પ્રગટ થયા. બ્રહ્માએ તેમને મહાન પાપનાશક સ્તોત્ર માંગ્યું.
વાસુદેવાભિધાનં ચ સુગતિપ્રદમિચ્છતા । સ્તોત્રાણાં પરમં તસ્મૈ વાસુદેવાભિધં મહત્
શુભ માર્ગ આપનાર એ શ્રેષ્ઠ સ્તોત્ર, 'વાસુદેવ' નામે, તેમણે બ્રહ્માને આપ્યું.
સર્વસૌખ્યપ્રદં નૄણાં પઠતાં જપતાં સદા । ઉપાદિશં મહાભાગ વિષ્ણુપ્રીતિકરં પરમ્
જે લોકો એ સ્તોત્રનું પઠન અને જપ કરે છે, તેમને સર્વ સુખ મળે છે. હે મહાભાગ્યશાળી, મેં તેમને વિષ્ણુને પ્રસન્ન કરનાર શ્રેષ્ઠ સ્તોત્ર શીખવ્યું.
વિષ્ણુરુવાચ- એતત્સર્વં જગદ્વ્યાપ્તં મયા ત્વવ્યક્તમૂર્તિના । અતો માં મુનયઃ પ્રાહુર્વિષ્ણું વિષ્ણુપરાયણાઃ
વિષ્ણુ બોલ્યા: 'આ સમગ્ર જગત હું અજ્ઞાત સ્વરૂપે વ્યાપી રહ્યો છું; તેથી વિષ્ણુને આરાધનારા મુનિઓ મને વિષ્ણુ કહે છે.'
વસંતિ યત્ર ભૂતાનિ વસત્યેષુ ચ યો વિભુઃ । સ વાસુદેવો વિજ્ઞેયો વિદ્વદ્ભિરહમાદરાત્
જ્યાં સર્વ જીવો વસે છે અને જે સર્વમાં વસે છે, તેને જ વિદ્વાનો વાસુદેવ કહે છે; હું એ જ છું, શ્રદ્ધાપૂર્વક.
સંકર્ષતિ પ્રજાશ્ચાંતે હ્યવ્યક્તાય યતો વિભુઃ । તતઃ સંકર્ષણો નામ્ના વિજ્ઞેયઃ શરણાગતૈઃ
પ્રભુ અંતે સર્વ જીવોને પોતાના તરફ ખેંચે છે, કારણ કે તે અવ્યક્તમાંથી પ્રગટ છે; તેથી શરણાગત લોકો તેને સંકર્ષણ નામે ઓળખે.
ઇંગિતે કામરૂપોહં બહુ સ્યામિતિ કામ્યયા । પ્રદ્યુમ્નોહં બુધૈસ્તસ્માદ્વિજ્ઞેયોસ્મિ સુતાર્થિભિઃ
મારી ઇચ્છાથી હું કામરૂપ બનીને અનેક રૂપ ધારણ કરું છું; તેથી જ્ઞાની લોકો મને પ્રદ્યુમ્ન કહે છે અને સંતાન ઇચ્છનાર પણ મને એ રીતે ઓળખે.
અત્ર લોકે વિના ચેશૌ સર્વેશૌ હરકેશવૌ । નિરુદ્ધોહં યોગબલાન્ન કેનાતોનિરુદ્ધવત્
આ જગતમાં, હરા અને કેશવ એ બે ભગવાન સિવાય, હું યોગબળથી નિરુદ્ધ છું; તેથી બીજું કોઈ નિરુદ્ધ નથી.
વિશ્વાખ્યોહં પ્રતિજગજ્જ્ઞાનવિજ્ઞાનસંયુતઃ । અહમિત્યભિમાની ચ જાગ્રચ્ચિંતાસમાકુલઃ
હું વિશ્વ નામે ઓળખાય છું, જગતનું જ્ઞાન અને સમજણ ધરાવું છું; 'હું છું' એવો અભિમાન ધરાવતો અને જાગૃત અવસ્થામાં અનેક વિચારોમાં વ્યાકુળ થતો છું.
તૈજસોહં જગચ્ચેષ્ટામયશ્ચેંદ્રિયરૂપવાન્ । જ્ઞાનકર્મસમુદ્રિક્તઃ સ્વપ્નાવસ્થાં ગતો હ્યહમ્
હું તૈજસ છું, જગતની ક્રિયાઓથી બનેલો અને ઇન્દ્રિય સ્વરૂપ ધરાવતો; જ્ઞાન અને કર્મથી ભરપૂર, હવે સ્વપ્ન અવસ્થામાં પ્રવેશ્યો છું.
પ્રાજ્ઞોહમધિદૈવાત્મા વિશ્વાધિષ્ઠાનગોચરઃ । સુષુપ્તાવાસ્થિતો લોકાદુદાસીનો વિકલ્પિતઃ
હું પ્રાજ્ઞ છું, દેવતાઓના અંતરાત્મા અને વિશ્વના આધારરૂપ; સુષુપ્તિ અવસ્થામાં સ્થિત, જગતથી નિરસ અને ભેદરહિત છું.
તુરીયોઽહં નિર્વિકારી ગુણાવસ્થાવિવર્જિતઃ । નિર્લિપ્તઃ સાક્ષિવદ્વિશ્વ પ્રતિબિંબિત વિગ્રહઃ
હું ચોથો અવસ્થા છું, જે કદી બદલાતો નથી, ગુણોની અવસ્થાઓથી રહિત; સર્વથી અલિપ્ત, સાક્ષી જેવો, અને વિશ્વનું પ્રતિબિંબ સ્વરૂપ ધરાવતો છું.
ચિદાભાસશ્ચિદાનંદશ્ચિન્મયશ્ચિત્સ્વરૂપવાન્ । નિત્યોક્ષરો બ્રહ્મરૂપો બ્રહ્મન્નેવમવેહિ મામ્
હું ચૈતન્યની છાયાવાળો, ચૈતન્ય આનંદથી ભરેલો, ચૈતન્યમય અને ચૈતન્ય સ્વરૂપ ધરાવતો છું; શાશ્વત, અક્ષય અને બ્રહ્મરૂપ છું—મને બ્રહ્મ જ જાણ.
ભગવાનુવાચ- ઇત્યુક્ત્વાંતર્દધે વિષ્ણુઃ સ્વરૂપં બ્રહ્મણે પુરા । સોપિ જ્ઞાત્વા જગદ્વ્યાપ્તિં કૃતાત્મા સમભૂત્ક્ષણાત્
ભગવાને કહ્યું—આ રીતે બોલ્યા પછી, વિષ્ણુ પોતાનું સ્વરૂપ ધારણ કરીને બ્રહ્માજીના સમક્ષ અદૃશ્ય થયા; અને બ્રહ્માજીએ જગતવ્યાપકતા જાણી, ક્ષણમાં શાંત અને સ્થિર થયા.
રાજંસ્ત્વમપિ શુદ્ધાત્મા પૃથોર્જન્મન એવ ચ । તથાપ્યારાધય વિભું સ્તોત્રેણાનેન સુવ્રત
રાજા, તું પણ પૃથુના જન્મથીજ શુદ્ધ આત્માવાળો છે; છતાં, સુવ્રત, આ સ્તોત્રથી પરમેશ્વરની ઉપાસના કર.
તુષ્ટો વિષ્ણુસ્તમભ્યાહ વરં વરય માનદ । વેન ઉવાચ- સુગતિં દેહિ મે વિષ્ણો દુષ્કૃતાત્તારયસ્વ મામ્
પ્રસન્ન થઈ વિષ્ણુએ કહ્યું, 'વરસ માંગ, માન આપનાર.' વેનાએ કહ્યું—'હે વિષ્ણુ, મને શુભ ગતિ આપ અને દુષ્કર્મોથી મુક્ત કરી.'
શરણં ત્વાં પ્રપન્નોસ્મિ કારણં વદ સદ્ગતેઃ । વિષ્ણુરુવાચ- પૂર્વમેવ મહાભાગ ત્વંગેનાપિ મહાત્મના
હું તારી શરણે આવ્યો છું; મને મોક્ષનું કારણ કહો.' વિષ્ણુએ કહ્યું—'પહેલાં પણ, મહાભાગ્યશાળી, તારા મહાત્માના અંશથી—'
અહમારાધિતસ્તેન તસ્મૈ દત્તો વરો મયા । પ્રયાસ્યસિ મહાભાગ વૈષ્ણવં લોકમુત્તમમ્
તેના દ્વારા મારી આરાધના થઈ હતી અને મેં તેને વરદાન આપ્યું હતું; મહાભાગ્યશાળી, તું શ્રેષ્ઠ વૈષ્ણવ લોકને પામશે.
કર્મણા સ્વેન વિપ્રેંદ્ર પુણ્યેન નૃપનંદન । આત્માર્થે ત્વં મહાભાગ વરમેવ પ્રયાચય
હે બ્રાહ્મણોમાં શ્રેષ્ઠ, રાજકુમાર, તારા પોતાના પુણ્ય કર્મથી, મહાભાગ્યશાળી, તું પોતાનાં હિત માટે વરદાન માગ.
શૃણુ વેન મહાભાગ વૃત્તાંતં પૂર્વસંભવમ્ । તવ માત્રે પુરા દત્તઃ શાપઃ ક્રુદ્ધેન ભૂપતે
હે વેન, મહાભાગ્યશાળી, તું પૂર્વે થયેલા પ્રસંગની વાર્તા સાંભળ; તારા માતાને રાજાએ ગુસ્સામાં શાપ આપ્યો હતો.
સુશંખેન સુનીથાયૈ બાલ્યે પૂર્વં મહાત્મના । તતસ્ત્વંગે વરો દત્તો મયૈવ વિદિતાત્મના
મહાન આત્મા સુશંખે બાળાવસ્થામાં સુનીથાને શાપ આપ્યો હતો; પછી, અંગને મેં, આત્મજ્ઞાની, વરદાન આપ્યું હતું.
ત્વાં સમુદ્ધર્ત્તુકામેન સુપુત્રસ્તે ભવિષ્યતિ । એવમુક્ત્વા તુ પિતરં તવાહં ગુણવત્સલ
તને ઉદ્ધારવા માટે, તારો સારો પુત્ર જન્મશે; આ રીતે તારા પિતાને, ગુણપ્રેમી, મેં કહ્યું હતું.
ભવદંગાત્સમુદ્ભૂતઃ કરિષ્યે લોકપાલનમ્ । દિવીંદ્રો હિ યથા ભાતિ તથાહં ભૂતલે સ્થિતઃ
'તારા અંગમાંથી જન્મીને, હું જગતનું પાલન કરીશ; જેમ સ્વર્ગમાં ઇન્દ્ર તેજથી દિપે છે, તેમ હું પૃથ્વી પર પ્રકાશિત થઈશ.'
આત્મા વૈ જાયતે પુત્ર ઇતિ સત્યવતી શ્રુતિઃ । અતસ્ત્વં સુગતિં વત્સ લભિષ્યસિ વરાન્મમ
'આત્મા પુત્ર રૂપે જન્મે છે'—આ સત્યવતી શ્રુતિ છે; તેથી, વત્સ, તું મારા વરદાનથી શુભ ગતિ પામશે.
ગત્યર્થમાત્મનો રાજન્દાનમેકં સમાચર । યસ્ત્વાં પાતકરૂપોઽહં સુનીથાયાઃ પરંતપ
હે રાજા, તારી જાતની ગતિ માટે એક દાન કર; દુશ્મનને દમન કરનાર, હું પાપરૂપે સુનીથામાં આવ્યો હતો.
અબ્રુવન્નગ્નરૂપેણ કર્તું ત્વાં તુ વિધર્મગમ્ । અન્યથા તુ સુશંખસ્ય વાક્યમેવાન્યથા ભવેત્
તેઓ નગ્ન સ્વરૂપે તને અધર્મમાં પ્રવૃત્ત કરવા બોલ્યા હતા; નહીં તો સુશંખના વચનનું ફલિત કંઈક બીજું જ થાત.
અતો વિધિર્નિષેધશ્ચ હ્યહમેવ નૃપોત્તમ । કર્માનુરૂપફલદો બુદ્ધ્યતીતો ગુણાગ્રહઃ
હે રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, આજ્ઞા આપવી કે મનાઈ કરવી એ બધું હું જ કરું છું. માણસ જેવું કર્મ કરે છે, એ પ્રમાણે ફળ આપનાર પણ હું જ છું. હું બુદ્ધિથી પાર છું અને ગુણોથી અસ્પૃશ્ય છું.
દાનમેવ પરં શ્રેષ્ઠં દાનં સર્વપ્રભાવકમ્ । તસ્માદ્દાનં દદસ્વ ત્વં દાનાત્પુણ્યં પ્રવર્તતે
દાન જ સર્વોથી શ્રેષ્ઠ છે; દાનથી જ બધું શક્તિ મળે છે. એટલે તું દાન આપજે, કેમ કે દાનથી જ પુણ્ય મળે છે.