મત્પ્રીતયે ચરિત્રં સ્વં ત્વં બ્રૂહિ મમ રાક્ષસ । કર્મણા કેનજાતોઽસિ વિરૂપોઽતિભયંકરઃ
હવે, મારી પ્રસન્નતા માટે, તું પણ તારી કથા મને કહો, હે રાક્ષસ; કયા કર્મથી તું આવો વિકૃત અને ભયાનક જન્મ્યો છે?
શ્મશ્રુલો દીર્ઘદંષ્ટ્રંશ્ચ ક્રવ્યાદો ગિરિગહ્વરે । રાક્ષસ ઉવાચ। ઇષ્ટં દદાતિ ગૃહ્ણાતિ ગુહ્યં વદતિ પૃચ્છતિ
લાંબા દાઢ, દાઢી અને પર્વતની ગુફામાં માંસ ખાવાવાળો— રાક્ષસે કહ્યું: જે ઇચ્છે તે આપે છે, લે છે, ગુપ્ત વાત કહે છે, પૂછે છે—
પ્રીત્યા હિ સજ્જનો ભદ્રે તચ્ચ સર્વં ત્વયિ સ્થિતમ્ । ત્વયા સંભાવિતો નૂનં મન્યેઽહં વામલોચને
હે સુમન, સારા લોકો આનંદથી તને માન આપે છે, અને જે કાંઈ સારું છે એ બધું તારી અંદર છે. વામનેત્રે, હું માનું છું કે તું એમના દ્વારા સાચી રીતે સન્માન પામી છે.
ભાવિની નિષ્કૃતિઃ સદ્યસ્ત્વયાસ્ય ક્રૂરકર્મણઃ । અતો વક્ષ્યામિ તે ભદ્રે દુષ્કૃતં યત્સ્વયંકૃતમ્
હે શુભે, તું આ ક્રૂર કર્મનું ઉપાય તરત જ કરી શકીશ. એટલે, હે ભદ્રે, હવે હું તને એ દુષ્કર્મ કહું છું, જે મેં પોતે કર્યું છે.
નિવેદ્ય સજ્જને દુઃખં તતઃ સર્વસુખી ભવેત્ । શૃણુ સુશ્રોણ્યહં કાશ્યાં બહ્વૃચો વેદપારગઃ
જ્યારે દુઃખને સારા લોકો પાસે કહી દેવામાં આવે, ત્યારે આખું મન ખુશ થઈ જાય છે. હે સુંદર કટિવાળી, હવે સાંભળ, હું કાશીનો બહુ વિદ્વાન ઋગ્વેદનો પંડિત છું.
જાતઃ પુરા દ્વિજઃ શ્રેષ્ઠઃ કુલે મહતિ નિર્મલે । રાજ્ઞાં દુષ્કૃતિનાં ભીરુ શૂદ્રાણાં ચ તથા વિશામ્
હું પહેલાં મહાન અને શુદ્ધ કુળમાં જન્મેલો શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ હતો. હે ભયભીતે, પાપી રાજાઓ, શૂદ્રો અને સામાન્ય લોકો વચ્ચે પણ હતો.
વારાણસ્યાં કૃતો ઘોરો મયા દુષ્ટપ્રતિગ્રહઃ । બહુધા બહુધા વારં નિષિદ્ધઃ કુત્સિતો બહુ
વારાણસીમાં મેં બહુ ખરાબ દાન સ્વીકાર્યા, એ મોટું પાપ હતું. અનેકવાર મને રોકવામાં આવ્યો છતાં, હું વારંવાર એ દાન લેતો રહ્યો અને ઘણો અપમાન સહન કર્યો.
ચાંડાલસ્યાપિ ન ત્યક્તો મયા દુષ્ટપ્રતિગ્રહઃ । અન્યચ્ચ પાતકં તત્ર મમાભૂન્મૂઢચેતસઃ । તન્નાસ્તિ દુષ્કૃતં કર્મ મયા યત્ર ન યત્કૃતમ્
હું તો ચંડાળ પાસેથી પણ ખરાબ દાન લેવાનું છોડ્યું નહીં. એ સિવાય પણ, ત્યાં મારે મગજમાં મૂર્ખાઈથી અનેક પાપ કર્યા. એવું કોઈ પાપી કામ નથી, જે મેં ન કર્યું હોય.
અન્યચ્ચ શ્રૂયતાં દોષઃ ક્ષેત્રસ્ય વરવર્ણિનિ । અવિમુક્તેઽણુમાત્રં યત્તદઘં મેરુતાં વ્રજેત્ । ન ધર્મસ્તુ મયા કશ્ચિત્સંચિતસ્તત્ર જન્મનિ
હે સુંદરવર્ણે, હવે એ પવિત્ર ભૂમિનો બીજો દોષ પણ સાંભળ. અવિમુક્તમાં તો રેતી જેટલું પાપ પણ મહામેરુ જેટલું ભારે બની જાય છે. એ જન્મમાં મેં કોઈ પુણ્ય જ એકઠું કર્યું નહોતું.
તતો બહુતિથે કાલે મૃતસ્તત્રૈવ શોભને । અવિમુક્તપ્રભાવેણ ન ચાહં નરકં ગતઃ
પછી ઘણાં વર્ષો પછી, એ જ જગ્યાએ મારી મરણ થયું, હે સુંદરે. પણ અવિમુક્તના પ્રભાવથી હું નરકમાં ગયો નહીં.
અવિમુક્તે મૃતઃ કશ્ચિન્નરકં નેતિ કિલ્બિષી । અવિમુક્તે કૃતં કિંચિત્પાપં વજ્રી ભવેદ્દૃઢમ્
કહે છે કે અવિમુક્તમાં જે મરે છે, એ કેટલું પણ પાપી હોય, નરકમાં જતું નથી. પણ ત્યાં કરેલું પાપ તો વજ્ર જેટલું દૃઢ બની જાય છે.
વજ્રલેપેન પાપેન તેન મે જન્મ રાક્ષસમ્ । રૌદ્રં ક્રૂરતરં પાપં સંભૂતં હિમપર્વતે
એ વજ્ર જેવું પાપ મારા પર રહી ગયું, તેથી મને રાક્ષસનો જન્મ મળ્યો. હિમાલયમાં ખૂબ જ ભયાનક અને ક્રૂર જીવન મળ્યું.
દ્વિર્જાતો ગૃધ્રયોનૌ પ્રાક્ત્રિર્વ્યાઘ્રો દ્વિઃ સરીસૃપઃ । એકવારમુલૂકસ્તુ વિડ્વરાહસ્તતઃ પરમ્
હું બે વાર ગૃધ્ર (ગિધ) તરીકે જન્મ્યો, પહેલાં ત્રણ વાર વાઘ તરીકે, બે વાર સાપ તરીકે, એક વાર ઘુવડ અને પછી જંગલી વરાહ તરીકે જન્મ્યો.
ઇદં તુ દશમં જન્મ રાક્ષસં મમ ભામિની । અતીતાનિ સહસ્રાણિ વર્ષાણિ મમ જન્મનઃ
હે તેજસ્વિ, આ મારું દસમું રાક્ષસ જન્મ છે. મારા જન્મોને હજારો વર્ષો વીતી ગયા છે.
નાસ્તિ મે નિષ્કૃતિર્ભદ્રે એતસ્માદ્દુઃખસાગરાત્ । અત્ર ત્રિયોજનં સુભ્રૂર્નિર્જંતુ હિ મયા કૃતમ્
હે ભદ્રે, આ દુઃખના દરિયાથી મને છૂટકારો મળવાનો કોઈ ઉપાય નથી. હે સુંદર ભ્રૂવાળી, અહીં ત્રણ યોજન સુધી મેં જીવધારીયોને ખતમ કરી નાખ્યા છે.
અનાગસાં ચ ભૂતાનાં બહૂનાં ચ કૃતઃ ક્ષયઃ । કર્મણા તેન મે સુભ્રૂર્દહ્યતે સતતં મનઃ
અન્યાયથી અનેક નિર્દોષ જીવોને મારી નાખ્યા છે. એ કર્મના કારણે, હે સુંદર ભ્રૂવાળી, મારું મન સતત દુઃખી રહે છે.
ત્વદ્દર્શનસુધાસિક્તં ગતં શૈત્યં મનો મમ । તીર્થં ફલતિ કાલેન સદ્યઃ સાધુસમાગમઃ
તને જોવાની અમૃત જેવી શીતળતા મારા મનમાં પ્રસરી ગઈ છે. તીર્થ તો સમય પછી ફળ આપે છે, પણ સારા લોકોની સંગત તો તરત જ ફળ આપે છે.
અતઃ સત્સંગતિં સુભ્રૂઃ પ્રશંસંતિ મનીષિણઃ । એતત્તે કથિતં સર્વં સ્વદુઃખં હૃદ્ગતં મયા
એટલે જ, હે સુંદર ભ્રૂવાળી, વિદ્વાનો સારા લોકોની સંગતની પ્રશંસા કરે છે. મારું આખું દિલનું દુઃખ મેં તને કહી દીધું છે.
વિરલઃ સજ્જનઃ સુભ્રૂઃ સ્વાત્મા યસ્ય ન ખિદ્યતે । જાનાસ્યત્રોચિતં ત્વં હિ કિંચિન્નો વચ્મ્યતઃ પરમ્
હે સુંદર ભ્રૂવાળી, એવો સારો માણસ દુર્લભ છે, જે પોતે દુઃખી ન થાય. તને અહીં શું યોગ્ય છે એ ખબર છે, એટલે હવે હું વધુ કશું કહતો નથી.
અસ્ય દુઃખોદધેઃ પારં કથં યામીતિ ચિંતયન્ । સજ્જનાનાં સમા ભૂતિઃ સર્વેષામુપજીવનમ્
આ દુઃખના દરિયાને કેવી રીતે પાર કરું એ વિચારતો હતો. સારા લોકોની સંગત તો બધાને આધાર અને જીવન આપનારી છે.
ક્ષીરાર્ણવઃ પયો દત્તે હંસાય ન બકાય કિમ્ । દત્તાત્રેય ઉવાચ। ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા દયાર્દ્રીકૃતમાનસા 6.127.
દૂધના દરિયાએ પોતાનું પાણી હંસને આપે છે, બગલાને નહીં. દત્તાત્રેયે કહ્યું: એના શબ્દો સાંભળીને, બધાના હૃદય દયાથી ભીંજાઈ ગયા.
ધર્મદાને મતિં કૃત્વા જગૌ કાંચનમાલિની । કરિષ્યે નિષ્કૃતિં રક્ષ ઇદાનીં ખલુ મા શુચઃ
ધર્મનું દાન કરવાનું મનમાં નક્કી કરીને, કાંચનમાલિનીએ ગાન કર્યું: હવે હું તારી ક્ષમા માટે પ્રયત્ન કરીશ, તું મારી રક્ષા કર અને દુઃખ ન કર.
પ્રતિજ્ઞાં તુ દૃઢાં કૃત્વા યતિષ્યે તવ મુક્તયે । બહવો હિ કૃતા માઘા વર્ષે વર્ષે યથાવિધિ
પક્કી પ્રતિજ્ઞા કરીને, હું તારી મુક્તિ માટે પ્રયત્ન કરીશ; કારણ કે, મેં દર વર્ષે નિયમ પ્રમાણે ઘણા માઘ વ્રત કર્યા છે.
શ્રદ્ધાપૂર્વં મયા ભદ્ર બ્રહ્મક્ષેત્રે સિતાસિતે । તાં વદામિ તુ સંખ્યાતિં તસ્ય ધર્મસ્ય રાક્ષસ
હે શુભે, શ્રદ્ધાથી મેં બ્રહ્માના પવિત્ર ક્ષેત્રોમાં, સફેદ અને કાળા બંનેમાં, એ વ્રત કર્યા છે; હવે એ ધર્મનું ફળ કેટલું છે, એ હું તને કહું છું, હે રાક્ષસ.
ગૂઢો ધર્મો હિ કર્તવ્ય ઇત્યૂચુર્વિબુધા જનાઃ । આર્તે દાનં પ્રશંસંતિ મુનયો વેદવાદિનઃ
જ્ઞાની લોકોએ કહ્યું છે કે, સારો કર્મ ગુપ્ત રીતે કરવો જોઈએ; અને ઋષિઓ, જે વેદ જાણે છે, તેઓ દુઃખી લોકોને દાન આપવાનું વખાણે છે.
સાગરે વર્ષતો ભદ્ર કિં મેઘસ્ય ફલં ભવેત્ । અનુભૂતં મયા રક્ષઃ સ્વયં તત્પુણ્યજં ફલમ્
હે શુભે, જ્યારે વાદળ દરિયામાં વરસાદ કરે છે, ત્યારે વાદળને શું ફળ મળે? એ ધર્મથી મળેલું ફળ મેં જાતે અનુભવ્યું છે, હે રાક્ષસ.
તત્તુ દાસ્યામિ તે મિત્ર સદ્યઃ પાપવિનાશનમ્ । નિષ્પીડ્યાથ તતો વસ્ત્રં જલં કૃત્વા કરાંબુજે
હું તને એ પુણ્ય આપું છું, મીત્ર, જે તરત જ પાપનો નાશ કરે છે; પછી, કપડું પિછીને, તેણે હાથની હથેળીમાં પાણી લીધું.
દદૌ સા માઘજં પુણ્યં તસ્મૈ વૃદ્ધાય રક્ષસે । શૃણુ રાજન્વિચિત્રં હિ પ્રભાવં માઘધર્મજમ્
તેણે એ માઘ વ્રતનું પુણ્ય વૃદ્ધ રાક્ષસને આપ્યું; હે રાજા, હવે તું એ માઘ ધર્મના અદ્ભુત પ્રભાવને સાંભળ.
તદૈવં પ્રાપ્ય તત્પુણ્યં વિમુક્તા રાક્ષસી તનુઃ । સંભૂતો દેવતાકારસ્તેજો ભાસ્કરવિગ્રહઃ
ત્યારે એ પુણ્ય મળતાં જ, રાક્ષસનું શરીર મુક્ત થયું; દેવતાજેવું તેજસ્વી રૂપ પ્રગટ્યું, જે સૂર્ય જેવી કાંતિ ધરાવતું હતું.
દેવયાનં સમારૂઢઃ સહર્ષોત્ફુલ્લલોચનઃ । દ્યોતમાનસ્તદા વ્યોમ્નિ ભાસયન્પ્રભયા દિશઃ
દેવયાન માર્ગે ચઢીને, આનંદથી તેની આંખો ખીલી ઉઠી; તે આકાશમાં તેજથી ચમકતો, દિશાઓ પ્રકાશિત કરતો ગયો.