તપ્યમાનેન તેનાપિ સુશંખેન મહાત્મના । દત્તઃ શાપઃ કથં વિપ્રા ન યથાવચ્ચ જાયતે
મહાન આત્મા સુશંખ પણ દુઃખી થઈને શાપ આપ્યો હતો. બ્રાહ્મણો, તો પણ એ શાપ યોગ્ય રીતે કેમ ફળીભૂત થયો નથી?
વેનસ્ય પાતકાચારં સર્વમેવ વદામ્યહમ્ । તસ્મિઞ્છાસતિ ધર્મજ્ઞે પ્રજાપાલે મહાત્મનિ
હું તમને વેનના બધા પાપી વર્તન કહું છું. જ્યારે એ ધર્મને જાણનારો, મહાન અને પ્રજાનું રક્ષણ કરતો રાજા હતો,
પુરુષઃ કશ્ચિદાયાતશ્છદ્મ લિંગધરસ્તદા । નગ્નરૂપો મહાકાયઃ શિરોમુંડો મહાપ્રભઃ
એ સમયે એક અજાણ્યો પુરુષ ભિન્ન વેશમાં આવ્યો. એ નગ્ન, વિશાળ શરીરવાળો, મુંડાયેલું માથું અને તેજસ્વી હતો.
માર્જનીં શિખિપત્રાણાં કક્ષાયાં સ હિ ધારયન્ । ગૃહીતં પાનપાત્રં તુ નાલિકેરમયં કરે
એના બાંયમાં મોરપાંખની ઝાડૂ હતી અને હાથમાં નાળિયેરનું પાત્ર પકડેલું હતું.
પઠમાનો હ્યસચ્છાસ્ત્રં વેદધર્મવિદૂષકમ્ । યત્ર વેનો મહારાજસ્તત્રાયાતસ્ત્વરાન્વિતઃ
એ ખોટું શાસ્ત્ર બોલતો હતો, જે વેદધર્મને બગાડતું હતું. એ ઝડપથી મહારાજ વેન પાસે પહોંચી ગયો.
સભાયાં તસ્ય વેનસ્ય પ્રવિવેશ સ પાપવાન્ । તં દૃષ્ટ્વા સમનુપ્રાપ્તં વેનઃ પ્રશ્નં તદાકરોત્
એ પાપી માણસ વેનની સભામાં પ્રવેશ્યો. વેને તેને આવતો જોઈને તત્કાળ પ્રશ્ન કર્યો.
ભવાન્કો હિ સમાયાત ઈદૃગ્રૂપધરો મમ । સભાયાં વર્તમાનસ્ય પુરઃ કસ્માત્સમાગતઃ
તમે કોણ છો, જે આવું રૂપ ધારણ કરીને અહીં આવ્યા છો? તમે મારી સભામાં આવીને મારા સામે કેમ આવ્યા છો?
કો વેષઃ કિં નુ તે નામ કો ધર્મઃ કર્મ તે વદ । કો વેદસ્તે ક આચારઃ કિં તપઃ કા પ્રભાવના
તમારો વેશ કયો છે? તમારું નામ શું છે? તમારો ધર્મ શું છે? તમારા કર્મો શું છે? તમારો વેદ કયો છે? તમારો આચરણ શું છે? તમારું તપ શું છે? તમારી શક્તિ કેટલી છે?
કિં જ્ઞાનં કઃ પ્રભાવસ્તે કિં સત્યં ધર્મલક્ષણમ્ । તત્ત્વં સર્વં સમાચક્ષ્વ મમાગ્રે સત્યમેવ ચ
તમારું જ્ઞાન શું છે? તમારી શક્તિ કેટલી છે? ધર્મનું લક્ષણરૂપ સત્ય શું છે? બધું સાચું અને તત્ત્વરૂપ અહીં મારા સામે કહો.
શ્રુત્વા વેનસ્ય તદ્વાક્યં પાપો વાક્યમુદાહરત્ । પાતક ઉવાચ- કરોષ્યેવં વૃથા રાજ્યં મહામૂઢો ન સંશયઃ
વેના ના શબ્દો સાંભળી, એ પાપી બોલ્યો: રાજા, તું વ્યર્થમાં રાજ્ય કરે છે, તું મહા મૂર્ખ છે, એમાં કોઈ શંકા નથી.
અહં ધર્મસ્ય સર્વસ્વમહં પૂજ્યતમોસુરૈઃ । અહં જ્ઞાનમહં સત્યમહં ધાતા સનાતનઃ
હું જ ધર્મનું સર્વસ્વ છું, દેવતાઓ પણ મને સૌથી વધુ પૂજે છે. હું જ જ્ઞાન છું, હું જ સત્ય છું, હું શાશ્વત સર્જનહાર છું.
અહં ધર્મં અહં મોક્ષઃ સર્વદેવમયો હ્યહમ્ । બ્રહ્મદેહાત્સમુદ્ભૂતઃ સત્યસંધોઽસ્મિ નાન્યથા
હું જ ધર્મ છું, હું જ મોક્ષ છું, હું સર્વ દેવમય છું. હું બ્રહ્માના શરીરમાંથી જન્મેલો છું, સત્યમાં અડગ છું, બીજું કંઈ નથી.
જિનરૂપં વિજાનીહિ સત્યધર્મકલેવરમ્ । મામેવ હિ પ્રધાવંતિ યોગિનો જ્ઞાનતત્પરાઃ
જિનરૂપને તું સાચા ધર્મ અને સત્યના સ્વરૂપ તરીકે ઓળખજે; જ્ઞાનમાં તલીન યોગીઓ તો અંતે મારા તરફ જ દોડે છે.
વેન ઉવાચ- તવૈવ કીદૃશં કર્મ કિં તે દર્શનમેવ ચ । કિમાચારો વદસ્વૈહિ ઇત્યુક્તં તેન ભૂભુજા
વેના બોલ્યા: તારો વ્યવહાર કેવો છે? તારો દેખાવ કેવો છે? તું શું કરે છે? એ બધું મને સાચું કહીને સમજાવ, જેમ રાજાએ પૂછ્યું છે.
પાતક ઉવાચ- અર્હંતો દેવતા યત્ર નિર્ગ્રંથો દૃશ્યતે ગુરુઃ । દયા ચૈવ પરો ધર્મસ્તત્ર મોક્ષઃ પ્રદૃશ્યતે
પાતક બોલ્યા: જ્યાં અર્હંતોને દેવરૂપે માનવામાં આવે છે, જ્યાં નિર્વસ્ત્ર ગુરુ દેખાય છે અને જ્યાં દયા સર્વોચ્ચ ધર્મ છે, ત્યાં મોક્ષ મળે છે.
દર્શનેસ્મિન્ન સંદેહ આચારાન્પ્રવદામ્યહમ્ । યજનં યાજનં નાસ્તિ વેદાધ્યયનમેવ ચ
આ દર્શનમાં કોઈ શંકા નથી; હવે હું આચાર સમજાવું છું: અહીં યજ્ઞ કે યજમાન બનવું નથી, ન તો વેદોનું પઠન થાય છે.
નાસ્તિ સંધ્યા તપો દાનં સ્વધાસ્વાહાવિવર્જિતમ્ । હવ્યકવ્યાદિકં નાસ્તિ નૈવ યજ્ઞાદિકા ક્રિયા
સાંજની પૂજા, તપ કે દાન અહીં નથી; પિતૃઓને કે દેવોને અર્પણ કરવું પણ નથી; ઘૃતહવન કે અન્ય યજ્ઞકર્મો પણ નથી.
પિતૄણાં તર્પણં નાસ્તિ નાતિથિર્વૈશ્વદેવિકમ્ । ક્ષપણસ્ય વરા પૂજા અર્હતો ધ્યાનમુત્તમમ્
પિતૃઓને તૃપ્તિ આપવા કે અતિથિ-વૈશ્વદેવની વિધિ અહીં નથી; શ્રેષ્ઠ પૂજા તો સંન્યાસીની છે અને સર્વોચ્ચ ધ્યાન અર્હંતનું છે.
અયં ધર્મસમાચારો જૈનમાર્ગે પ્રદૃશ્યતે । એતત્તે સર્વમાખ્યાતં નિજધર્મસ્યલક્ષણમ્
આ જૈનમાર્ગ પર જોવા મળતો ધર્મનો આ વ્યવહાર છે; મેં તને મારા ધર્મના બધા લક્ષણો કહી દીધાં.
વેન ઉવાચ- વેદપ્રોક્તો યથા ધર્મો યત્ર યજ્ઞાદિકાઃ ક્રિયાઃ । પિતૄણાં તર્પણં શ્રાદ્ધં વૈશ્વદેવં ન દૃશ્યતે
વેના બોલ્યા: વેદોમાં જે ધર્મ કહ્યો છે, જ્યાં યજ્ઞાદિક કર્મો થાય છે, ત્યાં પિતૃતૃપ્તિ, શ્રાદ્ધ કે વૈશ્વદેવ દેખાતા નથી.
ન દાનં તપ એવાસ્તિ ક્વાસ્તે ધર્મસ્ય લક્ષણમ્ । વદ સત્યં મમાગ્રે તુ દયાધર્મં ચ કીદૃશમ્
દાન કે તપ પણ નથી—તો પછી ધર્મનું લક્ષણ ક્યાં છે? મને સાચું કહીને સમજાવ, અને દયાધર્મ શું છે તે પણ કહો.
પાતક ઉવાચ- પંચતત્ત્વપ્રવૃદ્ધોયં પ્રાણિનાં કાય એવ ચ । આત્મા વાયુસ્વરૂપોયં તેષાં નાસ્તિ પ્રસંગતા
પાતક બોલ્યા: દરેક જીવનું શરીર પાંચ તત્વોથી બનેલું છે; આત્મા તો વાયુ સ્વરૂપ છે—એ બંનેનું પરસ્પર કોઈ સંબંધ નથી.
યથા જલેષુ ભૂતાનામપિસંગમવેહિ તત્ । જાયતે બુદ્બુદાકારં તદ્વદ્ભૂતસમાગમઃ
જેમ પાણીમાં રહેલા જીવ એકબીજામાં ભળી શકતા નથી, એ જ રીતે તત્વો ભેગા થાય છે તો ફક્ત બબૂકાની જેમ દેખાય છે.
પૃથ્વીભાવો રજઃસ્થસ્તુ ચાપસ્તત્રૈવ સંસ્થિતાઃ । જ્યોતિસ્તત્ર પ્રદૃશ્યેત સુવાયુર્વર્તતે ત્રિષુ
પૃથ્વી તત્વ ધૂળમાં રહે છે, પાણી પણ એમાં જ સ્થિર છે; ત્યાં જ પ્રકાશ દેખાય છે અને એ ત્રણમાં સુક્ષ્મ વાયુ ફરે છે.
આકાશમાવૃણોત્પશ્ચાદ્બુદ્બુદત્વં પ્રજાયતે । અપ્સુમધ્યે પ્રભાત્યેવ સુતેજો વર્તુલં વરમ્
પછી આકાશ બધું ઘેરી લે છે અને બબૂકાનું સ્વરૂપ થાય છે; પાણીની વચ્ચે તેજસ્વી અને ગોળ પ્રકાશ દેખાય છે.
ક્ષણમાત્રં પ્રદૃશ્યેત ક્ષણાન્નૈવ ચ દૃશ્યતે । તદ્વદ્ભૂતસમાયોગઃ સર્વત્ર પરિદૃશ્યતે
એ માત્ર ક્ષણભર જ દેખાય છે, પછી અદૃશ્ય થઈ જાય છે; એ જ રીતે તત્વોનું મિલન બધે જોવા મળે છે.
અંતકાલે પ્રયાત્યાત્મા પંચ પંચસુ યાંતિ તે । મોહમુગ્ધાસ્તતો મર્ત્યા વર્તંતે ચ પરસ્પરમ્
અંત સમયે આત્મા વિદાય લઈ જાય છે અને પાંચ તત્વો પોતાના સ્થાન પર પાછા જાય છે; અજ્ઞાનથી મોહિત મનુષ્યો એકબીજા સાથે વ્યવહાર કરે છે.
શ્રાદ્ધં કુર્વંતિ મોહેન ક્ષયાહે પિતૃતર્પણમ્ । ક્વાસ્તે મૃતઃ સમશ્નાતિ કીદૃશોઽસૌ નૃપોત્તમ
મોહિત થઈને લોકો ક્ષયદિને શ્રાદ્ધ અને પિતૃતૃપ્તિ કરે છે; પણ, રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, મરેલો માણસ ક્યાં છે જે એ ભોજન ગ્રહણ કરે છે? એ તો કયો છે?
કિં જ્ઞાનં કીદૃશં કાયં કેન દૃષ્ટં વદસ્વ નઃ । મિષ્ટાન્નં ભોજયિત્વા ચ તૃપ્તા યાંતિ ચ બ્રાહ્મણાઃ
કયું જ્ઞાન, કયું શરીર, કોને એ દેખાય છે? અમને કહો. બ્રાહ્મણોને મીઠું ભોજન કરાવીને તેઓ તો સંતોષથી ચાલ્યા જાય છે.
કસ્ય શ્રાદ્ધં પ્રદીયેત સા તુ શ્રદ્ધા નિરર્થિકા । અન્યદેવં પ્રવક્ષ્યામિ વેદાનાં કર્મ દારુણમ્
શ્રાદ્ધ કોણ માટે કરાય છે? એ શ્રદ્ધા તો વ્યર્થ છે. હવે હું બીજું કહું છું—વેદકર્મો કેટલા કઠોર છે.