ઇત્યુક્ત્વા નિર્ગતાઃ સર્વે બૃહસ્પતિપુરોગમાઃ । દૃષ્ટ્વા સરસિ વિસ્તીર્ણે સ્વર્ણપંકજકાનનમ્
આ રીતે કહીને, બૃહસ્પતિને આગળ રાખીને બધા નીકળી પડ્યા; વિશાળ સરોવર પાસે સુવર્ણ કમળોના વનને જોયું.
તુષ્ટુવુર્દેવરાજાનં પ્રબોધો યેન જાયતે । તતો ગુરોઃ પ્રબોધેન નિર્ગતઃ પદ્મકુડ્મલાત્
તેઓએ દેવરાજની સ્તુતિ કરી, જેના જાગરણથી એ બહાર આવી શકે; પછી ગુરુના જાગૃત કરવાથી એ કમળની કળીમાંથી બહાર આવ્યો.
દીનાનનો વિરૂપસ્તુ વ્રીડાકુંચિતલોચનઃ । જગ્રાહ ચરણાવિંદ્રો ગુરોસ્તસ્યાગ્રજન્મનઃ
મુખ ઉદાસ, રૂપ બદલાયું, શરમથી આંખો નીચે, એવો ઇન્દ્ર પોતાના મોટા ગુરુના ચરણ પકડીને ઊભો રહ્યો.
ત્રાહિ માં નિષ્કૃતિં બ્રૂહિ પાપસ્યાસ્ય બૃહસ્પતે । દેવરાજવચઃ શ્રુત્વા જગૌ વિપ્રો બૃહસ્પતિઃ
'મારે રક્ષા કરો, આ પાપની પ્રાયશ્ચિત્તી શું છે એ કહો, હે બૃહસ્પતિ!' દેવરાજના શબ્દો સાંભળી, બૃહસ્પતિ ઋષિએ કહ્યું.
શૃણુ દેવેંદ્ર વક્ષ્યેઽહમુપાયં પાપનાશનમ્ । પ્રયાગસ્નાનમાત્રેણ તત્ક્ષણાદેવ પાતકાત્
હે દેવોના રાજા, સાંભળો, હું તમને પાપ નાશ કરવાનો એક ઉપાય કહું છું: માત્ર પ્રયાગમાં સ્નાન કરતાં જ તુરંત બધા પાપો દૂર થઈ જાય છે.
મુચ્યસે દેવરાજત્વં તત્ર યામઃ સહૈવ તે । અથ પુરોધસા સાર્ધમાગત્ય બલમર્દનઃ
માત્ર એથી જ, હે દેવરાજ, તારો દોષ છૂટી જશે; હવે આપણે તારી સાથે ત્યાં જઈએ. પછી પુરોહિત સાથે બલને હરાવનાર પણ ત્યાં પહોંચ્યો.
સસ્નૌ સિતાસિતે તીર્થે સદ્યો મુક્તો હ્યઘૈસ્તતઃ । અથ દેવગુરુસ્તસ્મૈ પ્રસન્નસ્તુ વરં દદૌ
સફેદ અને કાળી તીર્થ પર તેણે સ્નાન કર્યું અને તરત જ તેના બધા પાપો દૂર થઈ ગયા; ત્યારબાદ દેવગુરુ પ્રસન્ન થઈને તેને ઈચ્છિત વરદાન આપ્યું.
પ્રયાગસ્નાનમાત્રેણ ક્ષીણં પાપં ત્વયાનઘ । ક્ષીણપાપસ્ય તે શક્ર મત્પ્રસાદેન સત્વરમ્
માત્ર પ્રયાગમાં સ્નાન કરતાં જ તારા બધા પાપો નાશ પામ્યા, હે નિષ્પાપ; હવે, હે શક્ર, મારા આશીર્વાદથી તારા પાપો પૂરેપૂરા દૂર થઈ ગયા છે.
સહસ્રમેતદ્યોનીનાં સહસ્રં સ્યાદ્દૃશાં તવ । તદૈવ દ્વિજવાક્યેન શુશુભે ચ શચીપતિઃ
હવે તને હજાર યોનિઓ અને હજાર આંખો મળશે; ત્યારબાદ, બ્રાહ્મણના વચનથી શચીપતિ તેજસ્વી બન્યો.
લોચનાનાં સહસ્રેણ પંકજૈરિવ માનસમ્ । અથ વૃંદારકૈઃ સર્વૈરૃષિભિશ્ચાભિપૂજિતઃ
હજારો આંખોથી તેનું મન કમળોથી ભરેલા સરોવર જેવું સુંદર લાગતું હતું; પછી તમામ દેવદૂત અને ઋષિઓએ તેની પૂજા કરી.
ગંધર્વૈઃ સ્તૂયમાનસ્તુ ગતઃ શક્રોઽમરાવતીમ્ । ઇત્થં સદ્યો વિપાપોઽભૂત્પ્રયાગે પાકશાસનઃ
ગંધર્વો દ્વારા સ્તુતિ પામતો શક્ર અમરાવતી ગયો; આમ, પ્રયાગમાં પાકને દમન કરનાર તરત જ પાપમુક્ત થયો.
યાહિ ત્વમપિ કલ્યાણિ પ્રયાગં દેવસેવિતમ્ । સદ્યઃ પાપવિનાશાય તથા સ્વર્ગતયે દૃઢમ્
હે કલ્યાણી, તું પણ દેવો દ્વારા પૂજિત પ્રયાગ જા; તુરંત પાપનાશ માટે અને નિશ્ચિતપણે સ્વર્ગપ્રાપ્તિ માટે.
ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા સેતિહાસં સમંગલમ્ । તદૈવ સંભ્રમાપન્ના નત્વા પાદૌ દ્વિજસ્ય તુ
તેના શુભ ઇતિહાસવાળાં વચન સાંભળીને, તે સ્ત્રી તુરંત ઉત્સાહભેર બ્રાહ્મણના પગે વંદન કરવા લાગી.
ત્યક્ત્વા બંધુજનં સર્વં દાસદાસીગૃહં તથા । સકલાન્વિષયાન્રક્ષો વિષગ્રાસાનિવ સ્ફુટમ્
તેણે પોતાના બધા સગા-સંબંધીઓ અને દાસ-દાસીઓનું ઘર પણ છોડી દીધું; બધા ભોગો પણ એવી રીતે ત્યજી દીધા જેમ કે કોઈ ઝેર ફેંકી દે.
વપુશ્ચ ક્ષણવિધ્વંસિ પશ્યંતી નિર્ગતા હ્યહમ્ । નરકાર્ણવસંપાત દારુણાંતર વહ્નિના
શરીર ક્ષણમાં નાશ પામતું જોઈને, હું બહાર નીકળી ગઈ, નરકના ભયાનક અગ્નિથી અંતરમાં દહાતી હતી.
હૃદયે કુણપવ્યાઘ્ર તદા તત્તપ્યમાનયા । મયા ગત્વા કૃતં સ્નાનં માઘે માસિ સિતાસિતે
મારા હૃદયમાં મૃતદેહના વ્યાઘ્રથી પીડાયેલી, હું માઘ મહિનામાં સફેદ અને કાળી તીર્થ પર સ્નાન કરવા ગઈ.
તસ્ય સ્નાનસ્ય માહાત્મ્યં શૃણુ વૃદ્ધનિશાચર । ત્ર્યહાત્પાપક્ષયો જાતઃ સપ્તવિંશતિભિર્દિનૈઃ
હે વૃદ્ધ રાક્ષસ, એ સ્નાનનું મહાત્મ્ય સાંભળ: ત્રણ દિવસમાં મારા બધા પાપો નાશ પામ્યા; સત્તાવીસ દિવસમાં—
શેષૈર્મે યદભૂત્પુણ્યં તેન દેવત્વમાગતા । રમમાણા તુ કૈલાસે ગિરિજાયાઃ પ્રિયા સખી
બાકી જે પુણ્ય મળ્યું, તેના ફળે હું દેવત્વને પામી; પછી ગિરિજાની પ્રિય સખી બનીને કૈલાસ પર આનંદ માણ્યો.
જાતિસ્મરા તથા જાતા પ્રયાગસ્ય પ્રભાવતઃ । સ્મૃત્વા પ્રયાગમાહાત્મ્યં માઘે માઘે વ્રજામ્યહમ્
પ્રયાગની મહિમાથી હું જન્મજાત સ્મૃતિવાળી બની; પ્રયાગનું મહાત્મ્ય યાદ રાખીને, દર માઘમાં ત્યાં જવા લાગું છું.
ઇતિ રાક્ષસ યત્પૃષ્ટં ત્વયા વિસ્મિતચેતસા । તન્મયા કથિતં સર્વં ચરિતં પ્રીતયે તવ
હે રાક્ષસ, તું આશ્ચર્યથી જે કંઈ પૂછ્યું, એ બધું મેં તારી ખુશી માટે આખું કથન કર્યું.
મત્પ્રીતયે ચરિત્રં સ્વં ત્વં બ્રૂહિ મમ રાક્ષસ । કર્મણા કેનજાતોઽસિ વિરૂપોઽતિભયંકરઃ
હવે, મારી પ્રસન્નતા માટે, તું પણ તારી કથા મને કહો, હે રાક્ષસ; કયા કર્મથી તું આવો વિકૃત અને ભયાનક જન્મ્યો છે?
શ્મશ્રુલો દીર્ઘદંષ્ટ્રંશ્ચ ક્રવ્યાદો ગિરિગહ્વરે । રાક્ષસ ઉવાચ। ઇષ્ટં દદાતિ ગૃહ્ણાતિ ગુહ્યં વદતિ પૃચ્છતિ
લાંબા દાઢ, દાઢી અને પર્વતની ગુફામાં માંસ ખાવાવાળો— રાક્ષસે કહ્યું: જે ઇચ્છે તે આપે છે, લે છે, ગુપ્ત વાત કહે છે, પૂછે છે—
પ્રીત્યા હિ સજ્જનો ભદ્રે તચ્ચ સર્વં ત્વયિ સ્થિતમ્ । ત્વયા સંભાવિતો નૂનં મન્યેઽહં વામલોચને
હે સુમન, સારા લોકો આનંદથી તને માન આપે છે, અને જે કાંઈ સારું છે એ બધું તારી અંદર છે. વામનેત્રે, હું માનું છું કે તું એમના દ્વારા સાચી રીતે સન્માન પામી છે.
ભાવિની નિષ્કૃતિઃ સદ્યસ્ત્વયાસ્ય ક્રૂરકર્મણઃ । અતો વક્ષ્યામિ તે ભદ્રે દુષ્કૃતં યત્સ્વયંકૃતમ્
હે શુભે, તું આ ક્રૂર કર્મનું ઉપાય તરત જ કરી શકીશ. એટલે, હે ભદ્રે, હવે હું તને એ દુષ્કર્મ કહું છું, જે મેં પોતે કર્યું છે.
નિવેદ્ય સજ્જને દુઃખં તતઃ સર્વસુખી ભવેત્ । શૃણુ સુશ્રોણ્યહં કાશ્યાં બહ્વૃચો વેદપારગઃ
જ્યારે દુઃખને સારા લોકો પાસે કહી દેવામાં આવે, ત્યારે આખું મન ખુશ થઈ જાય છે. હે સુંદર કટિવાળી, હવે સાંભળ, હું કાશીનો બહુ વિદ્વાન ઋગ્વેદનો પંડિત છું.
જાતઃ પુરા દ્વિજઃ શ્રેષ્ઠઃ કુલે મહતિ નિર્મલે । રાજ્ઞાં દુષ્કૃતિનાં ભીરુ શૂદ્રાણાં ચ તથા વિશામ્
હું પહેલાં મહાન અને શુદ્ધ કુળમાં જન્મેલો શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ હતો. હે ભયભીતે, પાપી રાજાઓ, શૂદ્રો અને સામાન્ય લોકો વચ્ચે પણ હતો.
વારાણસ્યાં કૃતો ઘોરો મયા દુષ્ટપ્રતિગ્રહઃ । બહુધા બહુધા વારં નિષિદ્ધઃ કુત્સિતો બહુ
વારાણસીમાં મેં બહુ ખરાબ દાન સ્વીકાર્યા, એ મોટું પાપ હતું. અનેકવાર મને રોકવામાં આવ્યો છતાં, હું વારંવાર એ દાન લેતો રહ્યો અને ઘણો અપમાન સહન કર્યો.
ચાંડાલસ્યાપિ ન ત્યક્તો મયા દુષ્ટપ્રતિગ્રહઃ । અન્યચ્ચ પાતકં તત્ર મમાભૂન્મૂઢચેતસઃ । તન્નાસ્તિ દુષ્કૃતં કર્મ મયા યત્ર ન યત્કૃતમ્
હું તો ચંડાળ પાસેથી પણ ખરાબ દાન લેવાનું છોડ્યું નહીં. એ સિવાય પણ, ત્યાં મારે મગજમાં મૂર્ખાઈથી અનેક પાપ કર્યા. એવું કોઈ પાપી કામ નથી, જે મેં ન કર્યું હોય.
અન્યચ્ચ શ્રૂયતાં દોષઃ ક્ષેત્રસ્ય વરવર્ણિનિ । અવિમુક્તેઽણુમાત્રં યત્તદઘં મેરુતાં વ્રજેત્ । ન ધર્મસ્તુ મયા કશ્ચિત્સંચિતસ્તત્ર જન્મનિ
હે સુંદરવર્ણે, હવે એ પવિત્ર ભૂમિનો બીજો દોષ પણ સાંભળ. અવિમુક્તમાં તો રેતી જેટલું પાપ પણ મહામેરુ જેટલું ભારે બની જાય છે. એ જન્મમાં મેં કોઈ પુણ્ય જ એકઠું કર્યું નહોતું.
તતો બહુતિથે કાલે મૃતસ્તત્રૈવ શોભને । અવિમુક્તપ્રભાવેણ ન ચાહં નરકં ગતઃ
પછી ઘણાં વર્ષો પછી, એ જ જગ્યાએ મારી મરણ થયું, હે સુંદરે. પણ અવિમુક્તના પ્રભાવથી હું નરકમાં ગયો નહીં.