દેહસ્થં દુર્દમં શત્રુમસંતુષ્ટં સદાવશમ્ । ઇત્થંવાદિનિ પ્રચ્છન્ને વાસવે પદ્મસદ્મનિ 6.127.
શરીરમાં રહેલો દુશ્મન બહુ જ અડગ છે, ક્યારેય સંતોષાતો નથી અને હંમેશા પ્રભુત્વ રાખે છે; આવું કહીને, તેણે વસવના કમળમંદિરમાં ગુપ્ત રીતે વાત કરી.
આખંડલં વિના ભીરુ દેવલોકો ન શોભતે । તતો દેવાઃ સગંધર્વા લોકપાલાઃ સકિન્નરાઃ
આખંડલ વિના, હે ભયભીત, દેવલોકની શોભા રહેતી નથી; તેથી દેવો, ગંધર્વો, લોકપાલો અને કિન્નરો એકત્ર થયા.
શચ્યા સહ સમાગમ્ય પપ્રચ્છુસ્તે બૃહસ્પતિમ્ । ભગવન્બલભિદ્દેવં નૈવ જાનીમહે વયમ્
તેઓ શચી સાથે ભેગા થઈને બૃહસ્પતિને પૂછવા લાગ્યા: 'હે ભગવાન, અમને ખબર નથી કે બલવાન દેવ ક્યાં ગયા છે.'
ક્વ તિષ્ઠતિ ગતઃ કુત્ર કુત્ર વા મૃગયામહે । ન નાકઃ શોભતે તેન વિના દેવગણૈઃ સહ
'તે ક્યાં છે, ક્યાં ગયો છે, કે આપણે તેને ક્યાં શોધીએ? તેના વિના અને દેવગણ વિના સ્વર્ગની શોભા રહેતી નથી.'
સુપુત્રેણ વિના યદ્વત્કુલં શ્રીમદ્ગુણાન્વિતમ્ । ઉપાયશ્ચિંત્યતાં સદ્યઃ સ્વર્લોકે યેન શોભતે
'જેમ ગુણવંત કુટુંબ યોગ્ય પુત્ર વિના અધૂરૂં લાગે છે, તેમ સ્વર્ગ ફરી શોભે તે માટે તરત જ કોઈ ઉપાય વિચારો.'
સનાથઃ સુશ્રિયાયુક્તો ન વિલંબોઽત્ર યુજ્યતે । ઇતિ તેષાં વચઃ શ્રુત્વા ગુરુર્વચનમબ્રવીત્
'પતિ અને સમૃદ્ધિથી યુક્ત સ્વર્ગ ફરીથી સ્થાપિત થવો જોઈએ; અહીં વિલંબ કરવો યોગ્ય નથી.' એમ તેમના શબ્દો સાંભળી ગુરુએ કહ્યું.
જાનેઽહં સ્વાપરાધેન લજ્જયા યત્ર તિષ્ઠતિ । રભસા લબ્ધકાર્યસ્ય ભુંક્તે સ મઘવા ફલમ્
'હું જાણું છું કે પોતાનાં દોષથી શરમાઈને એ ક્યાં છે; મઘવાને હવે પોતાના ઉતાવળા કર્મનું ફળ મળી રહ્યું છે.'
નૃણાં નીતિપરિત્યાગાદ્વિપાકાઃ સ્યુર્ભયંકરાઃ । અહો રાજ્યમદૈર્મત્તઃ કૃત્યાકૃત્યમચિંતયન્
'માણસો જ્યારે નીતિ છોડે છે ત્યારે ભયાનક પરિણામો ભોગવે છે; હાય, રાજસત્તાના ઘમંડમાં એણે શું કરવું શું નહીં એ વિચાર્યું જ નહીં.'
કૃતવાન્નિંદ્યમાનં હિ દૃષ્ટાદૃષ્ટક્ષયંકરમ્ । કુર્વંતિ બાલિશા યત્ર દૈવોપહતબુદ્ધયઃ
'એણે નિંદનીય કામ કર્યું છે, જે દેખાતા અને ન દેખાતા બન્ને પ્રકારના વિનાશ લાવે છે; આવું તો મૂર્ખો કરે છે, જેમની બુદ્ધિ ભાગ્યે ભ્રષ્ટ થઈ ગઈ હોય.'
અપરાધાદ્યથાજન્મ સ્યાદિહામુત્ર નિષ્ફલમ્ । અધુના તત્ર ગચ્છામો યત્ર શક્રઃ સ તિષ્ઠતિ
'પાપથી અહીં અને પરલોકમાં જન્મ નિષ્ફળ થઈ જાય છે; હવે ચાલો, જ્યાં શક્ર છે ત્યાં જઈએ.'
ઇત્યુક્ત્વા નિર્ગતાઃ સર્વે બૃહસ્પતિપુરોગમાઃ । દૃષ્ટ્વા સરસિ વિસ્તીર્ણે સ્વર્ણપંકજકાનનમ્
આ રીતે કહીને, બૃહસ્પતિને આગળ રાખીને બધા નીકળી પડ્યા; વિશાળ સરોવર પાસે સુવર્ણ કમળોના વનને જોયું.
તુષ્ટુવુર્દેવરાજાનં પ્રબોધો યેન જાયતે । તતો ગુરોઃ પ્રબોધેન નિર્ગતઃ પદ્મકુડ્મલાત્
તેઓએ દેવરાજની સ્તુતિ કરી, જેના જાગરણથી એ બહાર આવી શકે; પછી ગુરુના જાગૃત કરવાથી એ કમળની કળીમાંથી બહાર આવ્યો.
દીનાનનો વિરૂપસ્તુ વ્રીડાકુંચિતલોચનઃ । જગ્રાહ ચરણાવિંદ્રો ગુરોસ્તસ્યાગ્રજન્મનઃ
મુખ ઉદાસ, રૂપ બદલાયું, શરમથી આંખો નીચે, એવો ઇન્દ્ર પોતાના મોટા ગુરુના ચરણ પકડીને ઊભો રહ્યો.
ત્રાહિ માં નિષ્કૃતિં બ્રૂહિ પાપસ્યાસ્ય બૃહસ્પતે । દેવરાજવચઃ શ્રુત્વા જગૌ વિપ્રો બૃહસ્પતિઃ
'મારે રક્ષા કરો, આ પાપની પ્રાયશ્ચિત્તી શું છે એ કહો, હે બૃહસ્પતિ!' દેવરાજના શબ્દો સાંભળી, બૃહસ્પતિ ઋષિએ કહ્યું.
શૃણુ દેવેંદ્ર વક્ષ્યેઽહમુપાયં પાપનાશનમ્ । પ્રયાગસ્નાનમાત્રેણ તત્ક્ષણાદેવ પાતકાત્
હે દેવોના રાજા, સાંભળો, હું તમને પાપ નાશ કરવાનો એક ઉપાય કહું છું: માત્ર પ્રયાગમાં સ્નાન કરતાં જ તુરંત બધા પાપો દૂર થઈ જાય છે.
મુચ્યસે દેવરાજત્વં તત્ર યામઃ સહૈવ તે । અથ પુરોધસા સાર્ધમાગત્ય બલમર્દનઃ
માત્ર એથી જ, હે દેવરાજ, તારો દોષ છૂટી જશે; હવે આપણે તારી સાથે ત્યાં જઈએ. પછી પુરોહિત સાથે બલને હરાવનાર પણ ત્યાં પહોંચ્યો.
સસ્નૌ સિતાસિતે તીર્થે સદ્યો મુક્તો હ્યઘૈસ્તતઃ । અથ દેવગુરુસ્તસ્મૈ પ્રસન્નસ્તુ વરં દદૌ
સફેદ અને કાળી તીર્થ પર તેણે સ્નાન કર્યું અને તરત જ તેના બધા પાપો દૂર થઈ ગયા; ત્યારબાદ દેવગુરુ પ્રસન્ન થઈને તેને ઈચ્છિત વરદાન આપ્યું.
પ્રયાગસ્નાનમાત્રેણ ક્ષીણં પાપં ત્વયાનઘ । ક્ષીણપાપસ્ય તે શક્ર મત્પ્રસાદેન સત્વરમ્
માત્ર પ્રયાગમાં સ્નાન કરતાં જ તારા બધા પાપો નાશ પામ્યા, હે નિષ્પાપ; હવે, હે શક્ર, મારા આશીર્વાદથી તારા પાપો પૂરેપૂરા દૂર થઈ ગયા છે.
સહસ્રમેતદ્યોનીનાં સહસ્રં સ્યાદ્દૃશાં તવ । તદૈવ દ્વિજવાક્યેન શુશુભે ચ શચીપતિઃ
હવે તને હજાર યોનિઓ અને હજાર આંખો મળશે; ત્યારબાદ, બ્રાહ્મણના વચનથી શચીપતિ તેજસ્વી બન્યો.
લોચનાનાં સહસ્રેણ પંકજૈરિવ માનસમ્ । અથ વૃંદારકૈઃ સર્વૈરૃષિભિશ્ચાભિપૂજિતઃ
હજારો આંખોથી તેનું મન કમળોથી ભરેલા સરોવર જેવું સુંદર લાગતું હતું; પછી તમામ દેવદૂત અને ઋષિઓએ તેની પૂજા કરી.
ગંધર્વૈઃ સ્તૂયમાનસ્તુ ગતઃ શક્રોઽમરાવતીમ્ । ઇત્થં સદ્યો વિપાપોઽભૂત્પ્રયાગે પાકશાસનઃ
ગંધર્વો દ્વારા સ્તુતિ પામતો શક્ર અમરાવતી ગયો; આમ, પ્રયાગમાં પાકને દમન કરનાર તરત જ પાપમુક્ત થયો.
યાહિ ત્વમપિ કલ્યાણિ પ્રયાગં દેવસેવિતમ્ । સદ્યઃ પાપવિનાશાય તથા સ્વર્ગતયે દૃઢમ્
હે કલ્યાણી, તું પણ દેવો દ્વારા પૂજિત પ્રયાગ જા; તુરંત પાપનાશ માટે અને નિશ્ચિતપણે સ્વર્ગપ્રાપ્તિ માટે.
ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા સેતિહાસં સમંગલમ્ । તદૈવ સંભ્રમાપન્ના નત્વા પાદૌ દ્વિજસ્ય તુ
તેના શુભ ઇતિહાસવાળાં વચન સાંભળીને, તે સ્ત્રી તુરંત ઉત્સાહભેર બ્રાહ્મણના પગે વંદન કરવા લાગી.
ત્યક્ત્વા બંધુજનં સર્વં દાસદાસીગૃહં તથા । સકલાન્વિષયાન્રક્ષો વિષગ્રાસાનિવ સ્ફુટમ્
તેણે પોતાના બધા સગા-સંબંધીઓ અને દાસ-દાસીઓનું ઘર પણ છોડી દીધું; બધા ભોગો પણ એવી રીતે ત્યજી દીધા જેમ કે કોઈ ઝેર ફેંકી દે.
વપુશ્ચ ક્ષણવિધ્વંસિ પશ્યંતી નિર્ગતા હ્યહમ્ । નરકાર્ણવસંપાત દારુણાંતર વહ્નિના
શરીર ક્ષણમાં નાશ પામતું જોઈને, હું બહાર નીકળી ગઈ, નરકના ભયાનક અગ્નિથી અંતરમાં દહાતી હતી.
હૃદયે કુણપવ્યાઘ્ર તદા તત્તપ્યમાનયા । મયા ગત્વા કૃતં સ્નાનં માઘે માસિ સિતાસિતે
મારા હૃદયમાં મૃતદેહના વ્યાઘ્રથી પીડાયેલી, હું માઘ મહિનામાં સફેદ અને કાળી તીર્થ પર સ્નાન કરવા ગઈ.
તસ્ય સ્નાનસ્ય માહાત્મ્યં શૃણુ વૃદ્ધનિશાચર । ત્ર્યહાત્પાપક્ષયો જાતઃ સપ્તવિંશતિભિર્દિનૈઃ
હે વૃદ્ધ રાક્ષસ, એ સ્નાનનું મહાત્મ્ય સાંભળ: ત્રણ દિવસમાં મારા બધા પાપો નાશ પામ્યા; સત્તાવીસ દિવસમાં—
શેષૈર્મે યદભૂત્પુણ્યં તેન દેવત્વમાગતા । રમમાણા તુ કૈલાસે ગિરિજાયાઃ પ્રિયા સખી
બાકી જે પુણ્ય મળ્યું, તેના ફળે હું દેવત્વને પામી; પછી ગિરિજાની પ્રિય સખી બનીને કૈલાસ પર આનંદ માણ્યો.
જાતિસ્મરા તથા જાતા પ્રયાગસ્ય પ્રભાવતઃ । સ્મૃત્વા પ્રયાગમાહાત્મ્યં માઘે માઘે વ્રજામ્યહમ્
પ્રયાગની મહિમાથી હું જન્મજાત સ્મૃતિવાળી બની; પ્રયાગનું મહાત્મ્ય યાદ રાખીને, દર માઘમાં ત્યાં જવા લાગું છું.
ઇતિ રાક્ષસ યત્પૃષ્ટં ત્વયા વિસ્મિતચેતસા । તન્મયા કથિતં સર્વં ચરિતં પ્રીતયે તવ
હે રાક્ષસ, તું આશ્ચર્યથી જે કંઈ પૂછ્યું, એ બધું મેં તારી ખુશી માટે આખું કથન કર્યું.