વૈન્યસ્ય સંભવાત્પૂર્વં પ્રજાનામેવ સંભવઃ । ઇમાઃ પ્રજા દ્વિજાઃ સર્વા નિવાસં સમરોચયન્
વૈન્યના જન્મ પહેલા, માત્ર પ્રજાઓનો જન્મ થયો હતો; એ બધા દ્વિજોએ પોતપોતાના નિવાસ સ્થાન પસંદ કર્યા.
ક્વચિદ્ભૂમૌ ગિરૌ ક્વાપિ નદીતીરેષુ વૈ તદા । કુંજેષુ સર્વતીર્થેષુ સાગરસ્ય તટેષુ ચ
કોઈ જમીન પર, કોઈ પર્વતો પર, કોઈ નદીનાં કાંઠે, કોઈ વનકાંજમાં, કોઈ તીર્થસ્થળે અને કોઈ દરિયાના કિનારે વસ્યા.
નિવાસં ચક્રિરે સર્વાઃ પ્રજાઃ પુણ્યેન વૈ તદા । તાસામાહારઃ સંજાતઃ ફલમૂલમધુસ્તથા
બધી પ્રજાઓએ ત્યારે પવિત્ર સ્થળોએ નિવાસ કર્યો; એમનું ખોરાક ફળ, મૂળ અને મધ હતું.
મહતા કૃચ્છ્રેણ તાસામાહારશ્ચ દ્વિજોત્તમાઃ । પૃથુર્વૈન્યઃ સમાલોક્ય પ્રજાનાં કષ્ટમેવ હિ
હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, એમને ખોરાક બહુ મુશ્કેલીથી મળતો; પ્રજાઓનું દુઃખ પૃથુ વૈન્યે જોયું.
સ્વાયંભુવો મનુર્વત્સઃ કલ્પિતસ્તેન ભૂભુજા । સ્વપાણિઃ કલ્પિતસ્તેન પાત્રમેવં મહામતે
એ મહાન બુદ્ધિશાળી રાજાએ સ્વાયંભુવ મનુને વાછરડા તરીકે અને પોતાનો હાથ દૂધ કાઢવા માટે પાત્ર તરીકે બનાવ્યો.
સ પૃથુઃ પુરુષવ્યાઘ્રો દુદોહ વસુધાં તદા । સર્વસસ્યમયં ક્ષીરં સસર્વાન્નં ગુણાન્વિતમ્
પછી પૃથુએ, પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ, ધરતીમાંથી દૂધ દોહ્યું; એ દૂધમાં બધા અનાજ અને ગુણવત્તાવાળું ખોરાક હતું.
તેન પુણ્યેન ચાન્નેન સુધાકલ્પેન તાઃ પ્રજાઃ । તૃપ્તિં નયંતિ દેવાન્વૈ પ્રજાઃ પિતૄંસ્તથાપરાન્
એ પવિત્ર અને અમૃતસમાન ખોરાકથી એ પ્રજાઓ તૃપ્ત થઈ; એમણે દેવતાઓ, પિતૃઓ અને બીજાને પ્રસન્ન કર્યા.
પ્રસાદાત્તસ્ય વૈન્યસ્ય સુખં જીવંતિ તાઃ પ્રજાઃ । દેવેભ્યશ્ચ પિતૃભ્યશ્ચ દત્વા ચાન્નં પ્રજાસ્તતઃ
વૈન્યની કૃપાથી એ પ્રજાઓ સુખથી જીવતા; દેવતાઓ અને પિતૃઓને ખોરાક અર્પણ કર્યા પછી,
બ્રાહ્મણેભ્યો વિશેષેણઅતિથિભ્યસ્તથૈવ ચ । પશ્ચાદ્ભુંજંતિ પુણ્યાસ્તાઃ પ્રજાઃ સર્વા દ્વિજોત્તમાઃ
વિશેષ કરીને બ્રાહ્મણો અને અતિથિઓને પણ ખોરાક આપ્યા પછી, એ સર્વે પવિત્ર પ્રજાઓ પછી પોતે જમતા, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ.
યજ્ઞૈશ્ચાન્યે યજંત્યેવ તર્પયંતિ જનાર્દનમ્ । તેન ચાન્નેન દેવેશં તૃપ્તિં ગચ્છંતિ દેવતાઃ
બીજાઓ યજ્ઞ દ્વારા જનાર્દનને પૂજતા; એ જ ખોરાકથી દેવતાઓ તૃપ્ત થતા.
પુનર્વર્ષતિ પર્જન્યઃ પ્રેષિતો માધવેન ચ । તસ્માત્પુણ્યા મહૌષધ્યઃ સંભવંતિ સુપુણ્યદાઃ
પછી માધવના આદેશથી મેઘ ફરી વરસાદ વરસાવે છે; તેથી પવિત્ર ઔષધિઓ ઉગે છે, જે મહાન પુણ્ય આપે છે.
સસ્યજાતાનિ સર્વાણિ પૃથુર્વૈન્યઃ પ્રજાપતિઃ । તેનાન્નેન પ્રજાઃ સર્વા વર્તંતેઽદ્યાપિ નિત્યશઃ
પૃથુ વૈન્ય પ્રજાપતિએ બધા અનાજ પેદા કર્યા; એ ખોરાકથી આજે પણ સર્વે પ્રજાઓ સતત જીવતી રહે છે.
ઋષિભિશ્ચૈવ મિલિતૈર્દુગ્ધા ચેયં વસુંધરા । પુનર્વિપ્રૈર્મહાભાગ્યૈઃ સત્યવદ્ભિઃ સુરૈસ્તથા
આ ધરતીને ઋષિઓએ એકઠા થઈને દૂધી, અને ફરીથી પુણ્યશાળી, સત્યવંત બ્રાહ્મણો અને દેવતાઓએ પણ દૂધી.
સોમો વત્સસ્વરૂપોભૂદ્દોગ્ધા દેવગુરુઃ સ્વયમ્ । ઊર્જં ક્ષીરં પયઃ કલ્પં યેન જીવંતિ ચામરાઃ
સોમ ચરાના રૂપે વાછરડો બન્યો અને દેવગુરુએ પોતે દૂધ દોહ્યું; એથી અમૃતસમાન પોષક દૂધ મળ્યું, જેના દ્વારા અમર લોકો જીવતા.
તેષાં સત્યેન પુણ્યેન સર્વે જીવંતિ જંતવઃ । સત્યપુણ્યે પ્રવર્તંતે ઋષિદુગ્ધા વસુંધરા
એમના સત્ય અને પુણ્યથી બધા જીવંત રહે છે; ઋષિઓએ દૂધી ધરતી સત્ય અને પુણ્ય આપે છે.
અથાતઃ સંપ્રવક્ષ્યામિ યથા દુગ્ધા ઇયં ધરા । પિતૃભિશ્ચ પુરા વત્સ વિધિના યેન વૈ તદા
હવે હું સમજાવીશ કે પૂર્વકાળમાં પિતૃઓએ આ ધરતી કેવી રીતે દૂધી અને કયા ઉપાયથી.
સુપાત્રં રાજતં કૃત્વા સ્વધા ક્ષીરં સુધાન્વિતમ્ । પરિકલ્પ્ય યમં વત્સં દોગ્ધા ચાંતક એવ સઃ
ચાંદીની યોગ્ય વાસણ તૈયાર કરી, તેમાં સ્વધા, દૂધ અને અમૃત ભરી, યમને વાછરું બનાવવામાં આવ્યું અને મૃત્યુદેવ પોતે દૂધ દોઢનાર બન્યા.
નાગૈઃ સર્પૈસ્તતો દુગ્ધા તક્ષકં વત્સમેવ ચ । અલાબુપાત્રમાદાય વિષં ક્ષીરં દ્વિજોત્તમાઃ
પછી, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, સાપ અને નાગોએ તક્ષકને વાછરું બનાવી, કડવી વાસણમાં દૂધ દોઢ્યું, અને તેમનું દૂધ ઝેર હતું.
નાગાનાં તુ તથા દોગ્ધા ધૃતરાષ્ટ્રઃ પ્રતાપવાન્ । સર્પા નાગા દ્વિજશ્રેષ્ઠાસ્તેન વર્તંતિ ચાતુલાઃ
નાગો માટે, શક્તિશાળી ધૃતરાષ્ટ્ર દૂધ દોઢનાર બન્યા; બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ, સાપ અને નાગો એમ રીતે જીવન જીવે છે.
નાગા વર્તંતિ તેનાપિ હ્યત્યુગ્રેણ દ્વિજોત્તમાઃ । વિષેણ ઘોરરૂપેણ સર્પાશ્ચૈવ ભયાનકાઃ
એ જ ભયાનક અને વિકરાળ ઝેરથી, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, નાગો અને સાપો ભયાનક રૂપે જીવન જીવે છે.
તેનૈવ વર્તયંત્યુગ્રા મહાકાયા મહાબલાઃ । તદાહારાસ્તદાચારાસ્તદ્વીર્યાસ્તત્પરાક્રમાઃ
એ જ ઝેરથી, ભયાનક, વિશાળ શરીર અને શક્તિશાળી નાગો જીવંત રહે છે; તેમનું ખોરાક, વર્તન, શક્તિ અને પરાક્રમ એમાંથી જ આવે છે.
અથાતઃ સંપ્રવક્ષ્યામિ યથા દુગ્ધા વસુંધરા । અસુરૈર્દાનવૈઃ સર્વૈઃ કલ્પયિત્વા દ્વિજોત્તમાઃ
હવે, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, હું સમજાવું છું કે અસુરો અને દાનવો કેવી રીતે ધરતીને દૂધ દોઢી, બધું ગોઠવીને.
પાત્રમત્રાન્નસદૃશમાયસં સર્વકામિકમ્ । ક્ષીરં માયામયં કૃત્વા સર્વારાતિવિનાશનમ્
તેમનું વાસણ લોખંડનું હતું, જે ખોરાકની વાસણ જેવું અને સર્વ ઇચ્છા પૂરી કરતી; તેમનું દૂધ માયાજાળથી ભરેલું અને બધા દુશ્મનોને નાશ કરનાર હતું.
તેષામભૂત્સ વૈ વત્સો વિરોચનઃ પ્રતાપવાન્ । ઋત્વિગ્દ્વિમૂર્દ્ધા દૈત્યાનાં મધુર્દોગ્ધા મહાબલઃ
તેમના માટે, શક્તિશાળી વિરોચન વાછરું બન્યા; દૈત્યોના યજ્ઞકર્તા મધુર, મહાશક્તિશાળી, દૂધ દોઢનાર બન્યા.
તયા હિ માયયા દૈત્યાઃ પ્રવર્ત્તંતે મહાબલાઃ । મહાપ્રજ્ઞા મહાકાયા મહાતેજઃ પરાક્રમાઃ
એ માયાથી, દૈત્યો મહાશક્તિશાળી, મહાજ્ઞાન, વિશાળ શરીર, તેજ અને પરાક્રમથી જીવન જીવે છે.
તદ્બલં પૌરુષં તેષાં તેન જીવંતિ દાનવાઃ । તયૈતે માયયાદ્યાપિ સર્વમાયા દ્વિજોત્તમાઃ
એ જ શક્તિ અને પુરુષાઈથી, દાનવો જીવંત રહે છે; આજે પણ, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, તેમનો સર્વ માયાજાળ એ જ માયાથી આવે છે.
પ્રવર્તંતે મિતપ્રજ્ઞાસ્તે તદેષામિદં બલમ્ । તથા તુ દુગ્ધા યક્ષૈઃ સા સર્વાધારાસુ મેદિની
મર્યાદિત બુદ્ધિ ધરાવનાર દૈત્યો એ જ શક્તિથી જીવન જીવે છે; એ રીતે, સર્વ આધાર ધરતી યક્ષો દ્વારા પણ દૂધ દોઢવામાં આવી.
ઇતિ શુશ્રુમ વિપ્રેંદ્રાઃ પુરાકલ્પે મહાત્મભિઃ । અંતર્ધાનમયં ક્ષીરમયસ્પાત્રે સુવિસ્તરે
એ રીતે, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, અમે પૂર્વકાળના મહાન આત્માઓ પાસેથી સાંભળ્યું છે: છુપાવવાની શક્તિથી ભરેલું દૂધ વિશાળ લોખંડની વાસણમાં દોઢવામાં આવ્યું.
વૈશ્રવણો મહાપ્રાજ્ઞસ્તદા વત્સઃ પ્રકલ્પિતઃ । મણિધરસ્ય પિતા પુણ્યઃ પ્રાજ્ઞો બુદ્ધિમતાં વરઃ
ત્યારે, મહાપ્રજ્ઞ વૈશ્વરવણ વાછરું બનાવવામાં આવ્યા; મણિધરનાં પિતા, પુણ્યશાળી અને બુદ્ધિમાન, શ્રેષ્ઠ પસંદ થયા.
દોગ્ધા રજતનાભસ્તુ તસ્યાશ્ચાસીન્મહામતિઃ । સર્વજ્ઞઃ સર્વધર્મજ્ઞો યક્ષરાજસુતો બલી
દૂધ દોઢનાર ચાંદીની નાભી ધરાવનાર, મહામતિ, સર્વજ્ઞ, સર્વધર્મ જાણનાર, યક્ષરાજનો શક્તિશાળી પુત્ર હતો.