જગતોઽસ્ય હિતાર્થાય સાધુ ચૈવ વસુંધરે । હનિષ્યે ત્વાં શિતૈર્બાણૈર્મદ્વાક્યાત્તુ પરાઙ્મુખીમ્
આ જગતના કલ્યાણ માટે અને ધર્મની રક્ષા માટે, હે ધરતી, હું તને તીક્ષ્ણ બાણોથી ઘાયલ કરીશ, કારણ કે તું મારી આજ્ઞા તરફથી વળી ગઈ છે.
સ્વીયેન તેજસા ચૈવ પુણ્યાં ત્રૈલોક્યવાસિનીમ્ । પ્રજાં ચૈવ ધરિષ્યામિ ધર્મેણાપિ ન સંશયઃ
મારા પોતાના બળથી, ત્રણેય લોકમાં વસતા સારા લોકોનું પાલન કરીશ અને ધર્મના માર્ગે પ્રજાનું સંચાલન કરીશ—આમાં કોઈ શંકા નથી.
મચ્છાસનં સમાસ્થાય ધર્મયુક્તં વસુંધરે । ઇમાઃ પ્રજા આજ્ઞયા મે સંજીવય સદૈવ હિ
હે ધરતી, મારી ધર્મમય આજ્ઞા માનીને, હંમેશા મારી આજ્ઞાથી આ પ્રજાને જીવંત રાખજે.
એવં મે શાસનં ભદ્રે અદ્ય યર્હિ કરિષ્યસિ । તતઃ પ્રીતોઽસ્મિ તે નિત્યં ગોપાયિષ્યામિ સર્વદા
હે શુભે, જ્યારે તું આજે મારી આજ્ઞા પ્રમાણે આ કાર્ય કરશે, ત્યારે હું તારી ઉપર સદા પ્રસન્ન રહીશ અને તને હંમેશા રક્ષીશ.
ત્વામેવ હિ ન સંદેહ અન્યે ચૈવ નૃપોત્તમાઃ । ધેનુરૂપેણ સા પૃથ્વી બાણાંચિતકલેવરા
કોઈ શંકા નથી કે તું અને બીજા શ્રેષ્ઠ રાજાઓ પણ, ગાયના રૂપમાં, બાણોથી ઘાયલ થયેલા શરીરવાળી ધરતી જ છો.
ઉવાચેદં પૃથું વૈન્યં ધર્માધારં મહામતિમ્ । ધરણ્યુવાચ-। તવાદેશં મહારાજ સત્યપુણ્યાર્થસંયુતમ્
પછી ધરતીએ ધર્મને આધાર આપનાર અને મહાન બુદ્ધિશાળી વેનપુત્ર પૃથુને કહ્યું: 'હે મહારાજ, તારી આજ્ઞા, જે સત્ય અને પુણ્યથી યુક્ત છે—'
પ્રજાનિમિત્તમત્યર્થં વિધાસ્યામિ ન સંશયઃ । ઉદ્યમેનાપિ પુણ્યેન ઉપાયેન નરેશ્વર
'પ્રજાના હિત માટે, હું નિશ્ચયપૂર્વક, શ્રેષ્ઠ પ્રયત્ન અને સારા ઉપાયથી, એ પૂર્ણપણે પાળીશ, હે મનુષ્યોના રાજા.'
સમારંભાઃ પ્રસિદ્ધ્યંતિ પુણ્યાશ્ચૈવાપ્યુપક્રમાઃ । ઉપાયં પશ્ય રાજેંદ્ર યેન ત્વં સત્યવાન્ભવેઃ
'પવિત્ર કાર્ય અને સારા ઉપક્રમો પ્રસિદ્ધ થાય છે; હે રાજેન્દ્ર, એવો ઉપાય વિચારે કે તું તારા વચનને સાચું રાખી શકે.'
ધારયેથાઃ પ્રજાશ્ચેમા યેન સર્વાઃ પ્રવર્દ્ધયે । સંલગ્નાશ્ચોત્તમા બાણા મમાંગે તે શિલાશિતાઃ
'જેના દ્વારા તું આ પ્રજાનું પાલન કરી શકે અને બધાને વિકાસ આપી શકે; મારા શરીરમાં તીક્ષ્ણ પથ્થરનાં બાણો ઘૂસી ગયા છે.'
સમુદ્ધર સ્વયં રાજંશ્છલ્યંતિ ભૃશમેવ તે । સમાં કુરુ મહારાજ તિષ્ઠેન્મયિ યથા પયઃ
'હે રાજા, તું પોતે એ બાણો કાઢી નાખજે, કારણ કે એ મને ખૂબ દુઃખ આપે છે; હે મહારાજ, મને સમાન બનાવી દે, જેથી હું ફરીથી પાણી ધારણ કરી શકું.'
સૂત ઉવાચ-। ધનુષોગ્રેણ તાઞ્છૈલાન્નાનારૂપાન્ગુરૂંસ્તથા । ઉત્સારયંસ્તતઃ સર્વાં સમરૂપાં ચકાર સઃ
સૂતે કહ્યું: પૃથુએ પોતાના શક્તિશાળી ધનુષ્યથી વિવિધ મોટા પથ્થરોને દૂર કર્યા અને પછી આખી ધરતીને સમાન બનાવી દીધી.
તદાપ્રભૃતિ તે શૈલા વૃદ્ધિમાપુર્દ્વિજોત્તમાઃ । તસ્યા અંગાત્સ્વયં બાણાન્સ્વકીયાન્નૃપનંદનઃ
ત્યાંથી, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, એ પથ્થરો વધતા ગયા; પછી રાજપુત્રે પોતાના બાણો ધરતીના શરીરમાંથી પોતે કાઢી નાખ્યા.
સમુદ્ધૃત્ય તતો વૈન્યઃ પ્રીતેન મનસા તદા । ગર્તાશ્ચ કંદરાશ્ચૈવ બાણાઘાતૈઃ સમીકૃતાઃ
પછી વેનપુત્રે આનંદભર્યા મનથી એ બાણો કાઢ્યા અને બાણોના ઘા વડે ખાડા અને ખીણો પણ સમાન થઈ ગયા.
એવં પૃથ્વદ્યંસમાં સર્વાં ચકાર પુણ્યવર્દ્ધનઃ । સમીકૃત્ય મહાભાગો વત્સં તસ્યા વ્યકલ્પયત્
આ રીતે પુણ્યવંત પૃથુએ આખી ધરતીને સમાન બનાવી; અને પછી, એ મહાન આત્માએ ધરતીને વાછરડું આપ્યું.
મનું સ્વાયંભુવં પૂર્વં પરિચિંત્ય પુનઃ પુનઃ । અતીતેષ્વથ સર્વેષુ મન્વંતરેષુ સત્તમાઃ
પૃથુએ વારંવાર પ્રાચીન સ્વાયંભુવ મનુ અને ગયા મન્વંતરોના સર્વ મનુઓનું મનન કર્યું, હે શ્રેષ્ઠ જીવ.
વિષમત્વં ગતા ભૂમિઃ પંથા નાસીચ્ચ કુત્રચિત્ । સમાનિ વિષમાણ્યેવં સ્વયમાસન્દ્વિજોત્તમાઃ
ધરતી અસમાન થઈ ગઈ હતી અને ક્યાંય રસ્તો નહોતો; એ રીતે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, સમાન અને અસમાન બંને ધરતી પર હતા.
પૂર્વં મનોશ્ચાક્ષુષસ્ય પ્રાપ્તે ચૈવાંતરે તદા । જાતે પૂર્વવિસર્ગે ચ વિષમે ચ ધરાતલે
પહેલા, ચાક્ષુષ મનુના આગમન સમયે અને અગાઉના સર્જનના આરંભે, ધરતીનું સપાટું અસમાન હતું.
ગ્રામાણાં ચ પુરાણાં ચ પત્તનાનાં તથૈવ ચ । દેશાનાં ક્ષેત્રપન્નાનાં મર્યાદા ન હિ દૃશ્યતે
ગામો, નગરો, શહેરો, પ્રદેશો કે ખેતરો—ક્યાંય કોઈ સીમા દેખાતી નહોતી.
કૃષિર્નૈવ ન વાણિજ્યં ન ગોરક્ષા પ્રવર્તતે । નાનૃતં ભાષતે કશ્ચિન્ન લોભો ન ચ મત્સરઃ
ત્યારે ખેતી, વેપાર કે પશુપાલન થતું નહોતું; કોઈએ ક્યારેય ખોટું બોલ્યું નહોતું, લોભ કે ઈર્ષ્યા પણ નહોતી.
નાભિમાનં ચ વૈ પાપં ન કરોતિ કદા કિલ । વૈવસ્વતસ્ય સંપ્રાપ્તે અંતરે દ્વિજસત્તમ
વૈવસ્વતના આગમન પહેલા, કોઈએ ક્યારેય અભિમાન કર્યો નહોતો કે પાપ કર્યું નહોતું, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ.
વૈન્યસ્ય સંભવાત્પૂર્વં પ્રજાનામેવ સંભવઃ । ઇમાઃ પ્રજા દ્વિજાઃ સર્વા નિવાસં સમરોચયન્
વૈન્યના જન્મ પહેલા, માત્ર પ્રજાઓનો જન્મ થયો હતો; એ બધા દ્વિજોએ પોતપોતાના નિવાસ સ્થાન પસંદ કર્યા.
ક્વચિદ્ભૂમૌ ગિરૌ ક્વાપિ નદીતીરેષુ વૈ તદા । કુંજેષુ સર્વતીર્થેષુ સાગરસ્ય તટેષુ ચ
કોઈ જમીન પર, કોઈ પર્વતો પર, કોઈ નદીનાં કાંઠે, કોઈ વનકાંજમાં, કોઈ તીર્થસ્થળે અને કોઈ દરિયાના કિનારે વસ્યા.
નિવાસં ચક્રિરે સર્વાઃ પ્રજાઃ પુણ્યેન વૈ તદા । તાસામાહારઃ સંજાતઃ ફલમૂલમધુસ્તથા
બધી પ્રજાઓએ ત્યારે પવિત્ર સ્થળોએ નિવાસ કર્યો; એમનું ખોરાક ફળ, મૂળ અને મધ હતું.
મહતા કૃચ્છ્રેણ તાસામાહારશ્ચ દ્વિજોત્તમાઃ । પૃથુર્વૈન્યઃ સમાલોક્ય પ્રજાનાં કષ્ટમેવ હિ
હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, એમને ખોરાક બહુ મુશ્કેલીથી મળતો; પ્રજાઓનું દુઃખ પૃથુ વૈન્યે જોયું.
સ્વાયંભુવો મનુર્વત્સઃ કલ્પિતસ્તેન ભૂભુજા । સ્વપાણિઃ કલ્પિતસ્તેન પાત્રમેવં મહામતે
એ મહાન બુદ્ધિશાળી રાજાએ સ્વાયંભુવ મનુને વાછરડા તરીકે અને પોતાનો હાથ દૂધ કાઢવા માટે પાત્ર તરીકે બનાવ્યો.
સ પૃથુઃ પુરુષવ્યાઘ્રો દુદોહ વસુધાં તદા । સર્વસસ્યમયં ક્ષીરં સસર્વાન્નં ગુણાન્વિતમ્
પછી પૃથુએ, પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ, ધરતીમાંથી દૂધ દોહ્યું; એ દૂધમાં બધા અનાજ અને ગુણવત્તાવાળું ખોરાક હતું.
તેન પુણ્યેન ચાન્નેન સુધાકલ્પેન તાઃ પ્રજાઃ । તૃપ્તિં નયંતિ દેવાન્વૈ પ્રજાઃ પિતૄંસ્તથાપરાન્
એ પવિત્ર અને અમૃતસમાન ખોરાકથી એ પ્રજાઓ તૃપ્ત થઈ; એમણે દેવતાઓ, પિતૃઓ અને બીજાને પ્રસન્ન કર્યા.
પ્રસાદાત્તસ્ય વૈન્યસ્ય સુખં જીવંતિ તાઃ પ્રજાઃ । દેવેભ્યશ્ચ પિતૃભ્યશ્ચ દત્વા ચાન્નં પ્રજાસ્તતઃ
વૈન્યની કૃપાથી એ પ્રજાઓ સુખથી જીવતા; દેવતાઓ અને પિતૃઓને ખોરાક અર્પણ કર્યા પછી,
બ્રાહ્મણેભ્યો વિશેષેણઅતિથિભ્યસ્તથૈવ ચ । પશ્ચાદ્ભુંજંતિ પુણ્યાસ્તાઃ પ્રજાઃ સર્વા દ્વિજોત્તમાઃ
વિશેષ કરીને બ્રાહ્મણો અને અતિથિઓને પણ ખોરાક આપ્યા પછી, એ સર્વે પવિત્ર પ્રજાઓ પછી પોતે જમતા, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ.
યજ્ઞૈશ્ચાન્યે યજંત્યેવ તર્પયંતિ જનાર્દનમ્ । તેન ચાન્નેન દેવેશં તૃપ્તિં ગચ્છંતિ દેવતાઃ
બીજાઓ યજ્ઞ દ્વારા જનાર્દનને પૂજતા; એ જ ખોરાકથી દેવતાઓ તૃપ્ત થતા.