કોપમેનં મહારાજ ત્યજ દારુણમેવ હિ । પ્રસન્ને ત્વયિ રાજેંદ્ર તદા સ્વસ્થા ભવામ્યહમ્
મહારાજા, આ ભયંકર ક્રોધ છોડી દો; જ્યારે તમે શાંત રહેશો ત્યારે હું પણ નિરભય બનીશ.
એવમુક્તસ્તયા રાજા પૃથુર્વૈન્યઃ પ્રજાપતિઃ । તામુવાચ મહાભાગાં ધરિત્રીં દ્વિજસત્તમાઃ
એવી રીતે ધાત્રીના વચનો સાંભળીને વેના પુત્ર પ્રજાપતિ પૃથુએ મહાભાગ્યશાળી પૃથ્વીને કહ્યું—
પૃથુરુવાચ- હતે ચૈવ મહાપાપે એકસ્મિન્પાપચારિણિ । લોકાઃ સુખેન જીવંતિ સાધવઃ પુણ્યદર્શિનઃ
પૃથુએ કહ્યું: જ્યારે કોઈ મહાપાપી, એક પાપી માણસ મારવામાં આવે છે, ત્યારે લોકોએ અને સારા લોકો સુખથી જીવતા રહે છે.
તસ્માદેકં પ્રહર્તવ્યં પાપિષ્ઠં પાપચેતનમ્ । તસ્માત્ત્વાં હિ હનિષ્યામિ સર્વસત્ત્વપ્રણાશિનીમ્
માટે સૌથી દुष્ટ અને પાપી મનાવાળાને દંડ આપવો જોઈએ; તેથી, સર્વ પ્રાણીઓના વિનાશનું કારણ બનેલી તને હું મારી નાખીશ.
ત્વયા બીજાનિ સર્વાણિ લુપ્તાન્યેતાનિ સાંપ્રતમ્ । ગ્રાસં કૃત્વા સ્થિરીભૂત્વા પ્રજાં હત્વા ક્વ યાસ્યસિ
તારા કારણે હવે બધાં બીજ નષ્ટ થઈ ગયા છે; તું બધું ગળીને સ્થિર થઈ ગઈ છે, હવે પ્રજાને મારીને ક્યાં જશે?
હતે પાપે દુરાચારે સુખં જીવંતિસાધવઃ । તસ્માત્પાપં પ્રહંતવ્યં સત્યમેવં ન સંશયઃ
જ્યારે પાપી અને દુશ્ચરિત્ર માણસો મારવામાં આવે છે, ત્યારે સારા લોકો સુખથી રહે છે; તેથી પાપીને દંડ આપવો જોઈએ—આ સત્ય છે, તેમાં શંકા નથી.
પાલિતવ્યં પ્રયત્નેન યસ્માદ્ધર્મઃ પ્રવર્દ્ધતે । ભવત્યા તુ મહત્પાપં પ્રજાસંક્ષયકારકમ્
પ્રયત્નપૂર્વક રક્ષણ કરવું જોઈએ, કેમ કે એથી ધર્મ વધે છે; પણ તારા કારણે મોટું પાપ થયું છે, જે પ્રજાના વિનાશનું કારણ બન્યું છે.
એકસ્યાર્થેન યો હન્યાદાત્મનો વા પરસ્ય વા । લોકોપતાપકં હત્વા ન ભવેત્તસ્ય પાતકમ્
જો કોઈ એકના હિત માટે—પોતાના કે બીજાના—જગતને દુઃખ આપનારને મારી નાખે, તો એમાં કોઈ પાપ નથી.
સુખમેષ્યંતિ બહવો યસ્મિંસ્તુ નિહતે શુભે । વસુધે નિહતે દુષ્ટે પાતકં નોપપાતકમ્
જ્યારે દુષ્ટને મારવામાં આવે છે ત્યારે ઘણા લોકો સુખ પામે છે; જ્યારે પાપી પૃથ્વી નાશ પામે છે, ત્યારે એમાં કોઈ પાપ કે દોષ નથી.
પ્રજાનિમિત્તં ત્વામેવ હનિષ્યામિ ન સંશયઃ । યદિ મે પુણ્યસંયુક્તં વચનં ન કરિષ્યતિ
પ્રજાના હિત માટે હું તને ચોક્કસ મારી નાખીશ—આમાં કોઈ શંકા નથી—જો તું મારા ધર્મયુક્ત વચનનું પાલન નહીં કરે.
જગતોઽસ્ય હિતાર્થાય સાધુ ચૈવ વસુંધરે । હનિષ્યે ત્વાં શિતૈર્બાણૈર્મદ્વાક્યાત્તુ પરાઙ્મુખીમ્
આ જગતના કલ્યાણ માટે અને ધર્મની રક્ષા માટે, હે ધરતી, હું તને તીક્ષ્ણ બાણોથી ઘાયલ કરીશ, કારણ કે તું મારી આજ્ઞા તરફથી વળી ગઈ છે.
સ્વીયેન તેજસા ચૈવ પુણ્યાં ત્રૈલોક્યવાસિનીમ્ । પ્રજાં ચૈવ ધરિષ્યામિ ધર્મેણાપિ ન સંશયઃ
મારા પોતાના બળથી, ત્રણેય લોકમાં વસતા સારા લોકોનું પાલન કરીશ અને ધર્મના માર્ગે પ્રજાનું સંચાલન કરીશ—આમાં કોઈ શંકા નથી.
મચ્છાસનં સમાસ્થાય ધર્મયુક્તં વસુંધરે । ઇમાઃ પ્રજા આજ્ઞયા મે સંજીવય સદૈવ હિ
હે ધરતી, મારી ધર્મમય આજ્ઞા માનીને, હંમેશા મારી આજ્ઞાથી આ પ્રજાને જીવંત રાખજે.
એવં મે શાસનં ભદ્રે અદ્ય યર્હિ કરિષ્યસિ । તતઃ પ્રીતોઽસ્મિ તે નિત્યં ગોપાયિષ્યામિ સર્વદા
હે શુભે, જ્યારે તું આજે મારી આજ્ઞા પ્રમાણે આ કાર્ય કરશે, ત્યારે હું તારી ઉપર સદા પ્રસન્ન રહીશ અને તને હંમેશા રક્ષીશ.
ત્વામેવ હિ ન સંદેહ અન્યે ચૈવ નૃપોત્તમાઃ । ધેનુરૂપેણ સા પૃથ્વી બાણાંચિતકલેવરા
કોઈ શંકા નથી કે તું અને બીજા શ્રેષ્ઠ રાજાઓ પણ, ગાયના રૂપમાં, બાણોથી ઘાયલ થયેલા શરીરવાળી ધરતી જ છો.
ઉવાચેદં પૃથું વૈન્યં ધર્માધારં મહામતિમ્ । ધરણ્યુવાચ-। તવાદેશં મહારાજ સત્યપુણ્યાર્થસંયુતમ્
પછી ધરતીએ ધર્મને આધાર આપનાર અને મહાન બુદ્ધિશાળી વેનપુત્ર પૃથુને કહ્યું: 'હે મહારાજ, તારી આજ્ઞા, જે સત્ય અને પુણ્યથી યુક્ત છે—'
પ્રજાનિમિત્તમત્યર્થં વિધાસ્યામિ ન સંશયઃ । ઉદ્યમેનાપિ પુણ્યેન ઉપાયેન નરેશ્વર
'પ્રજાના હિત માટે, હું નિશ્ચયપૂર્વક, શ્રેષ્ઠ પ્રયત્ન અને સારા ઉપાયથી, એ પૂર્ણપણે પાળીશ, હે મનુષ્યોના રાજા.'
સમારંભાઃ પ્રસિદ્ધ્યંતિ પુણ્યાશ્ચૈવાપ્યુપક્રમાઃ । ઉપાયં પશ્ય રાજેંદ્ર યેન ત્વં સત્યવાન્ભવેઃ
'પવિત્ર કાર્ય અને સારા ઉપક્રમો પ્રસિદ્ધ થાય છે; હે રાજેન્દ્ર, એવો ઉપાય વિચારે કે તું તારા વચનને સાચું રાખી શકે.'
ધારયેથાઃ પ્રજાશ્ચેમા યેન સર્વાઃ પ્રવર્દ્ધયે । સંલગ્નાશ્ચોત્તમા બાણા મમાંગે તે શિલાશિતાઃ
'જેના દ્વારા તું આ પ્રજાનું પાલન કરી શકે અને બધાને વિકાસ આપી શકે; મારા શરીરમાં તીક્ષ્ણ પથ્થરનાં બાણો ઘૂસી ગયા છે.'
સમુદ્ધર સ્વયં રાજંશ્છલ્યંતિ ભૃશમેવ તે । સમાં કુરુ મહારાજ તિષ્ઠેન્મયિ યથા પયઃ
'હે રાજા, તું પોતે એ બાણો કાઢી નાખજે, કારણ કે એ મને ખૂબ દુઃખ આપે છે; હે મહારાજ, મને સમાન બનાવી દે, જેથી હું ફરીથી પાણી ધારણ કરી શકું.'
સૂત ઉવાચ-। ધનુષોગ્રેણ તાઞ્છૈલાન્નાનારૂપાન્ગુરૂંસ્તથા । ઉત્સારયંસ્તતઃ સર્વાં સમરૂપાં ચકાર સઃ
સૂતે કહ્યું: પૃથુએ પોતાના શક્તિશાળી ધનુષ્યથી વિવિધ મોટા પથ્થરોને દૂર કર્યા અને પછી આખી ધરતીને સમાન બનાવી દીધી.
તદાપ્રભૃતિ તે શૈલા વૃદ્ધિમાપુર્દ્વિજોત્તમાઃ । તસ્યા અંગાત્સ્વયં બાણાન્સ્વકીયાન્નૃપનંદનઃ
ત્યાંથી, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, એ પથ્થરો વધતા ગયા; પછી રાજપુત્રે પોતાના બાણો ધરતીના શરીરમાંથી પોતે કાઢી નાખ્યા.
સમુદ્ધૃત્ય તતો વૈન્યઃ પ્રીતેન મનસા તદા । ગર્તાશ્ચ કંદરાશ્ચૈવ બાણાઘાતૈઃ સમીકૃતાઃ
પછી વેનપુત્રે આનંદભર્યા મનથી એ બાણો કાઢ્યા અને બાણોના ઘા વડે ખાડા અને ખીણો પણ સમાન થઈ ગયા.
એવં પૃથ્વદ્યંસમાં સર્વાં ચકાર પુણ્યવર્દ્ધનઃ । સમીકૃત્ય મહાભાગો વત્સં તસ્યા વ્યકલ્પયત્
આ રીતે પુણ્યવંત પૃથુએ આખી ધરતીને સમાન બનાવી; અને પછી, એ મહાન આત્માએ ધરતીને વાછરડું આપ્યું.
મનું સ્વાયંભુવં પૂર્વં પરિચિંત્ય પુનઃ પુનઃ । અતીતેષ્વથ સર્વેષુ મન્વંતરેષુ સત્તમાઃ
પૃથુએ વારંવાર પ્રાચીન સ્વાયંભુવ મનુ અને ગયા મન્વંતરોના સર્વ મનુઓનું મનન કર્યું, હે શ્રેષ્ઠ જીવ.
વિષમત્વં ગતા ભૂમિઃ પંથા નાસીચ્ચ કુત્રચિત્ । સમાનિ વિષમાણ્યેવં સ્વયમાસન્દ્વિજોત્તમાઃ
ધરતી અસમાન થઈ ગઈ હતી અને ક્યાંય રસ્તો નહોતો; એ રીતે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, સમાન અને અસમાન બંને ધરતી પર હતા.
પૂર્વં મનોશ્ચાક્ષુષસ્ય પ્રાપ્તે ચૈવાંતરે તદા । જાતે પૂર્વવિસર્ગે ચ વિષમે ચ ધરાતલે
પહેલા, ચાક્ષુષ મનુના આગમન સમયે અને અગાઉના સર્જનના આરંભે, ધરતીનું સપાટું અસમાન હતું.
ગ્રામાણાં ચ પુરાણાં ચ પત્તનાનાં તથૈવ ચ । દેશાનાં ક્ષેત્રપન્નાનાં મર્યાદા ન હિ દૃશ્યતે
ગામો, નગરો, શહેરો, પ્રદેશો કે ખેતરો—ક્યાંય કોઈ સીમા દેખાતી નહોતી.
કૃષિર્નૈવ ન વાણિજ્યં ન ગોરક્ષા પ્રવર્તતે । નાનૃતં ભાષતે કશ્ચિન્ન લોભો ન ચ મત્સરઃ
ત્યારે ખેતી, વેપાર કે પશુપાલન થતું નહોતું; કોઈએ ક્યારેય ખોટું બોલ્યું નહોતું, લોભ કે ઈર્ષ્યા પણ નહોતી.
નાભિમાનં ચ વૈ પાપં ન કરોતિ કદા કિલ । વૈવસ્વતસ્ય સંપ્રાપ્તે અંતરે દ્વિજસત્તમ
વૈવસ્વતના આગમન પહેલા, કોઈએ ક્યારેય અભિમાન કર્યો નહોતો કે પાપ કર્યું નહોતું, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ.