બ્રાહ્મણેભ્યો દ્વિજશ્રેષ્ઠ યજન્દાતા પૃથુઃ પુરા । સર્વજ્ઞં સર્વદાતારં ધર્મવીર્યં નરોત્તમમ્
પ્રાચીન સમયમાં પૃથુએ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને યજ્ઞો કરીને દાન આપ્યું; તે સર્વજ્ઞ, સર્વદાતા, ધર્મવીર અને શ્રેષ્ઠ પુરુષ હતો.
તં દદૃશુઃ પ્રજાઃ સર્વા મુનયશ્ચ તપોમલાઃ । ઊચુઃ પરસ્પરં પુણ્યા એષ રાજા મહામતિઃ
બધી પ્રજાઓ અને તપથી પવિત્ર ઋષિઓએ તેને જોયો; તેઓએParaspara કહ્યું: 'આ રાજા મહામતિ અને પુણ્યશાળી છે.'
દેવાદીનાં વૃત્તિદાતા અસ્માકં ચ વિશેષતઃ । પ્રજાનાં પાલકશ્ચૈવ વૃત્તિદો હિ ભવિષ્યતિ
તે દેવાદિ અને ખાસ કરીને આપણાં સૌના જીવનનિર્વાહક છે; પ્રજાનો રક્ષક અને જીવન આપનાર બનશે.
ઇયં ધાત્રી મહાપ્રાજ્ઞા ઉપ્તં બીજં પુરા કિલ । જીવનાર્થં પ્રજાભિસ્તુ ગ્રાસયિત્વા સ્થિરાભવત્
હે મહાપ્રજ્ઞ, આ ધરા પર પ્રાચીનકાળે બીજ વાવાયું હતું; પ્રજાઓના જીવન માટે તે ભોજનરૂપ બની, પછી સ્થિર થઈ ગઈ.
તતઃ પૃથું દ્વિજશ્રેષ્ઠ પ્રજાઃ સમભિદુદ્રુવુઃ । વિધત્સ્વેતિ સુવૃત્તિં નો મુનીનાં વચનં તદા
પછી, દ્વિજશ્રેષ્ઠ, લોકો પૃથુ પાસે દોડી આવ્યા અને કહ્યું: 'અમને યોગ્ય જીવનમાર્ગ આપો, કારણ કે મુનિઓના વચન અમલમાં આવતું નથી.'
ગ્રાસયિત્વા તદાન્નાનિ પૃથ્વી જાતા સુનિશ્ચલા । ભયં પ્રજાનાં સુમહત્સ દૃષ્ટ્વા રાજસત્તમઃ
ત્યારે પૃથ્વીએ લોકોનું અન્ન ખાઈ લીધું અને અડગ બની ગઈ; લોકોનો મોટો ભય જોઈને, શ્રેષ્ઠ રાજાએ—
મહર્ષિવચનાત્સોપિ પ્રગૃહ્ય સશરં ધનુઃ । અભ્યધાવત વેગેન પૃથ્વીં ક્રુદ્ધો નરાધિપઃ
મહર્ષિનું કહેવું માનીને, રાજાએ તીક્ષ્ણ બાણો અને ધનુષ્ય હાથમાં લઈ, ગુસ્સાથી પૃથ્વી તરફ ઝડપથી દોડી ગયો.
કૌંજરં રૂપમાસ્થાય ભયાત્તસ્ય તુ મેદિની । વનેષુ દુર્ગદેશેષુ ગુપ્તા ભૂત્વા ચચાર સા
ભયથી પૃથ્વીએ હાથીનું રૂપ ધારણ કર્યું અને વનોમાં તથા દુર્ગમ સ્થળોએ છૂપાઈને ફરવા લાગી.
ન પશ્યતિ મહાપ્રાજ્ઞઃ કુરૂપં દ્વિજસત્તમાઃ । આચચક્ષુર્મહાપ્રાજ્ઞં કુંજરં રૂપમાસ્થિતા
મહાપ્રજ્ઞ રાજાને એ દેખાઈ નહીં, દ્વિજશ્રેષ્ઠો; પણ જ્ઞાની લોકોએ કહ્યું કે એ હાથીનું રૂપ ધારણ કરીને છૂપાઈ છે.
તતઃ કુંજરરૂપાંતામભિદુદ્રાવ પાર્થિવઃ । તાડ્યમાના ચ સા તેન નિશિતૈર્માર્ગણૈસ્તતઃ
પછી રાજાએ એ હાથીરૂપ પૃથ્વીનો પીછો કર્યો; અને જ્યારે એ તીક્ષ્ણ બાણોથી ઘાયલ થઈ—
હરિરૂપં સમાસ્થાય પલાયનપરાભવત્ । હરેરૂપં સમાસ્થાય અભિદુદ્રાવ પાર્થિવઃ
એ વખતે પૃથ્વીએ હરણનું રૂપ ધારણ કર્યું અને ડરીને ભાગી; અને રાજાએ સિંહનું રૂપ લઈ એનો પીછો કર્યો.
સોતિક્રુદ્ધો મહાપ્રાજ્ઞો રોષારુણસુલોચનઃ । સુબાણૈર્નિશિતૈસ્તીક્ષ્ણૈરાજઘાન સ મેદિનીમ્
ખૂબ ગુસ્સે ભરાયેલા, મહાપ્રજ્ઞ રાજાએ, લાલ આંખે, તીક્ષ્ણ અને ધારદાર બાણોથી પૃથ્વીને ઘાયલ કરી.
આકુલવ્યાકુલા જાતા બાણાઘાતહતા તદા । માહિષં રૂપમાસ્થાય પલાયનપરાભવત્
બાણના ઘા ખાઈ પૃથ્વી ખૂબ ગભરાઈ અને વ્યાકુળ થઈ ગઈ; પછી એ મહિષીનું રૂપ લઈ ભાગવા લાગી.
અભ્યધાવત વેગેન બાણપાણિર્ધનુર્ધરઃ । સા ગૌર્ભૂત્વા દ્વિજશ્રેષ્ઠા સ્વર્ગમેવ ગતા ધ્રુવમ્
ધનુષ્ય અને બાણો લઈને રાજાએ ઝડપથી એનો પીછો કર્યો; એ ગૌરૂપ ધારણ કરીને, દ્વિજશ્રેષ્ઠો, અવશ્ય સ્વર્ગે પહોંચી ગઈ.
બ્રહ્મણઃ શરણં પ્રાપ્તા વિષ્ણોશ્ચૈવ મહાત્મનઃ । રુદ્રાદીનાં ચ દેવાનાં ત્રાણસ્થાનં ન વિંદતિ
એ બ્રહ્મા અને મહાન આત્મા વિષ્ણુ પાસે આશરો લેવા ગઈ; પણ રુદ્ર સહિતના દેવોમાં એ ક્યાંયે રક્ષણ મળ્યું નહીં.
અલભંતી ભૃશં ત્રાણં વૈન્યમેવાન્વવિંદત । તસ્ય પાર્શ્વં પુનઃ પ્રાપ્તા બાણઘાતસમાકુલા
જ્યારે સાચો આશરો મળ્યો નહીં, ત્યારે એ ફરી વેણ્ય પાસે આવી; બાણના ઘા ખાઈ, એ ફરી રાજાના પાસે પહોંચી.
બદ્ધાંજલિપુટાભૂત્વા તં પૃથું વાક્યમબ્રવીત્ । ત્રાહિત્રાહીતિ રાજેંદ્ર સા રાજાનમભાષત
એણે હાથ જોડીને પૃથુને કહ્યું: 'મારે બચાવો, બચાવો!'—એ રીતે એ રાજાને વિનંતી કરી.
અહં ધાત્રી મહાભાગ સર્વાધારા વસુંધરા । નિહતાયાં મયિ નૃપ નિહતં લોકસપ્તકમ્
'હું ધરતી છું, મહાભાગ્યશાળી, સર્વનું આધાર; જો હું નાશ પામું, રાજા, તો સાતેય લોક નાશ પામશે.'
કૃતાંજલિપુટા ભૂત્વા પૂજ્યા લોકૈસ્ત્રિભિઃ સદા । ઉવાચ ચૈનં રાજાનમવધ્યા સ્ત્રી સદા નૃપ
હાથ જોડીને, ત્રણેય લોકોએ હંમેશા પૂજનીય એવી એ પૃથ્વીએ કહ્યું: 'રાજા, સ્ત્રીને કદી મારવી નહીં.'
સ્ત્રીણાં વધે મહત્પાપં દૃષ્ટમસ્તિ દ્વિજોત્તમૈઃ । ગવાં વધે મહત્પાપં દૃષ્ટમસ્તિ દ્વિજોત્તમૈઃ
દ્વિજોત્તમોએ કહ્યું છે કે સ્ત્રીનું વધ કરવું મોટું પાપ છે; અને ગાયનું વધ કરવું પણ મોટું પાપ છે.
મયા વિના મહારાજ કથં ધારયસે પ્રજાઃ । અહં યદાસ્થિરા રાજંસ્તદા લોકાશ્ચરાચરાઃ
મહારાજા, મારા વિના તમે પ્રજાનું પાલન કેમ કરશો? જયારે હું અસ્થિર છું, રાજા, ત્યારે સર્વ લોક—ચલ અને અચલ—અસ્થિર થાય છે.
સ્થિરત્વં યાંતિ તે સર્વે સ્થિરીભૂતા યદા હ્યહમ્ । માં વિના તુ ઇમે લોકા વિનશ્યેયુશ્ચરાચરાઃ
જ્યારે હું સ્થિર થઈ જાઉં, ત્યારે બધું સ્થિર થાય છે; પણ મારા વિના, ચાલતા અને અચલ સર્વ લોક નાશ પામે.
તતઃ પ્રજા વિનશ્યેયુર્મમ નાશે સમાગતે । કથં ધારયિતા ચાસિ પ્રજા રાજન્મયા વિના
પછી, જ્યારે હું નાશ પામીશ, ત્યારે પ્રજાઓ પણ વિનાશ પામશે; રાજા, મારા વિના તમે કેવી રીતે પ્રજાનું પાલન કરી શકશો?
મયિ લોકાઃ સ્થિરા રાજન્મયેદં ધાર્યતે જગત્ । મદ્વિનાશે વિનશ્યેયુઃ પ્રજાઃ સર્વા ન સંશયઃ
રાજા, મારા લીધે જ લોકોએ સ્થિરતા પામી છે, સમગ્ર જગત પણ મારાથી જ ટકી રહ્યું છે. જો હું નાશ પામું તો બધી પ્રજાઓ વિનાશ પામશે—આમાં કોઈ શંકા નથી.
ન મામર્હસિ વૈ હંતું શ્રેયશ્ચેત્ત્વં ચિકીર્ષસિ । પ્રજાનાં પૃથિવીપાલ શૃણુ દેવ વચો મમ
પૃથ્વીપતિ, જો તમે પ્રજાનું કલ્યાણ ઇચ્છો છો તો મને મારવું યોગ્ય નથી; રાજા, મારી વાત ધ્યાનથી સાંભળો.
ઉપાયૈશ્ચ મહાભાગ સુસિદ્ધિં યાંત્યુપક્રમાઃ । સમાલોક્ય હ્યુપાયં ત્વં પ્રજા યેન ધરિષ્યતિ
મહાભાગ્યશાળી, વિવિધ ઉપાયો દ્વારા કાર્ય સફળ થાય છે; કયા ઉપાયથી પ્રજાનું પાલન થાય તે તમે વિચાર કરો.
માં હત્વા ત્વં મહારાજ ધારણે પાલને સદા । પોષણે ચ મહાપ્રાજ્ઞ મદ્વિના હિ કથં નૃપ
મહારાજા, જો તમે મને મારી નાખશો તો પછી તમે પ્રજાનું પાલન, રક્ષણ અને પોષણ કેવી રીતે કરી શકશો? મહાપ્રજ્ઞ, મારા વિના એ શક્ય નથી.
ધરિષ્યસિ પ્રજાં ચેમાં કોપં યચ્છ ત્વમાત્મનઃ । અન્નમયી ભવિષ્યામિ ધરિષ્યામિ પ્રજામિમામ્
મહારાજા, તમારો ક્રોધ શાંત કરો; હું અન્નરૂપ બનીને આ પ્રજાનું પાલન કરીશ.
અહં નારી અવધ્યા ચ પ્રાયશ્ચિત્તી ભવિષ્યસિ । અવધ્યાં તુ સ્ત્રિયં પ્રાહુસ્તિર્યગ્યોનિગતામપિ
હું સ્ત્રી છું અને મારવા યોગ્ય નથી; તમે મને મારશો તો પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું પડશે. સ્ત્રીને—even જો તે પશુયોનિમાં હોય—મારવું અયોગ્ય ગણાય છે.
વિચાર્યૈવં મહારાજ ન ધર્મં ત્યક્તુમર્હસિ । એવં નાનાવિધૈર્વાક્યૈરુક્તો ધાત્ર્યા નરાધિપઃ
મહારાજા, આવું વિચાર્યા પછી ધર્મનો ત્યાગ કરવો યોગ્ય નથી. ધાત્રીના અનેક પ્રકારના વચનો સાંભળીને મનુષ્યોના રાજાએ—