સદા શૂરો ગુણગ્રાહી પુણ્યવાંસ્ત્યાગવાન્ગુણી । ધાર્મિકઃ સત્યવાદી ચ યજ્ઞાનાં યાજકોત્તમઃ
હંમેશા શૂરવીર, ગુણોને ઓળખનાર, પુણ્યવાન, દાનશીલ, ગુણવાન, ધર્મનિષ્ઠ, સત્યવક્તા અને યજ્ઞોમાં શ્રેષ્ઠ યજમાન છે.
પ્રિયવાક્સત્યવાદી ચ ધાન્યવાન્ધનવાન્ગુણી । ગુણજ્ઞઃ સગુણગ્રાહી ધર્મજ્ઞઃ સત્યવત્સલઃ
મીઠા બોલનાર, સત્ય બોલનાર, અનાજ અને ધનથી સમૃદ્ધ, ગુણવાન, ગુણોને ઓળખનાર અને પસંદ કરનાર, ધર્મને જાણનાર અને સત્યપ્રેમી છે.
સર્વગઃ સર્વવેત્તા ચ બ્રહ્મણ્યો વેદવિત્સુધીઃ । પ્રજ્ઞાવાન્સુસ્વરશ્ચૈવ વેદવેદાંગપારગઃ
સર્વત્ર જનાર, સર્વજ્ઞ, બ્રહ્મનિષ્ઠ, વેદજ્ઞ, બુદ્ધિશાળી, મીઠા સ્વરવાળો અને વેદ તથા તેના અંગોમાં પારંગત છે.
ધાતા ગોપ્તા પ્રજાનાં સ વિજયી સમરાંગણે । રાજસૂયાદિકાનાં તુ યજ્ઞાનાં રાજસત્તમઃ
પૃથુ પ્રજાનો પોષક અને રક્ષક છે, યુદ્ધમાં વિજયી છે; રાજાઓમાં યજ્ઞો જેમ કે રાજસૂય વગેરેમાં શ્રેષ્ઠ છે.
આહર્તા ભૂતલે ચૈકઃ સર્વધર્મસમન્વિતઃ । એતે ગુણા અસ્ય ચાંગે ભવિષ્યંતિ મહાત્મનઃ
પૃથુ પૃથ્વી પર એકમાત્ર સર્વનું સંકલન કરનાર અને સર્વ ગુણોથી યુક્ત છે; આવા ગુણો આ મહાન આત્માના અંગોમાં પ્રગટશે.
ઋષિભિસ્તૌ નિયુક્તૌ તુ કુર્વાણૌ સૂતમાગધૌ । ગુણૈશ્ચૈવ ભવિષ્યૈશ્ચ સ્તોત્રં તસ્ય મહાત્મનઃ
ઋષિઓએ નિમણૂક કર્યા પછી, સૂત અને માગધે, વર્તમાન અને ભવિષ્યના ગુણોથી આ મહાન આત્માની સ્તુતિ રચી.
તદા પ્રભૃતિ વૈ લોકાસ્તવૈસ્તુષ્ટા મહામતે । પુરતશ્ચ ભવિષ્યંતિ દાતારઃ સ્તાવનૈર્ગુણૈઃ
ત્યાંથી, હે મહામતિ, લોકો એ સ્તુતિઓથી આનંદિત થયા; અને ભવિષ્યમાં દાતાઓના ગુણોનું ગાન કરીને તેમની પ્રશંસા કરવામાં આવશે.
તતઃ પ્રભૃતિ લોકેસ્મિન્સ્તવેષુ દ્વિજસત્તમાઃ । આશીર્વાદાઃ પ્રયુજ્યંતે તેષાં દ્રવિણમુત્તમમ્
ત્યાંથી, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, આ લોકમાં સ્તુતિ સમયે આશીર્વાદ આપવામાં આવે છે અને જેની સ્તુતિ થાય તેને શ્રેષ્ઠ ધન મળતું રહે છે.
સૂતાય માગધાયૈવ બંદિને ચ મહોદયમ્ । ચારણાય તતઃ પ્રાદાત્તૈલંગં દેશમુત્તમમ્
પછી પૃથુએ સૂત, માગધ, વંદી અને ચારણને ઉત્તમ તૈલંગ દેશ આપ્યો.
પૃથુઃ પ્રસાદાદ્ધર્માત્મા હૈહયં દેશમેવ ચ । રેવાતીરે પુરં કૃત્વા સ્વનામ્ના નૃપનંદનઃ
પૃથુના પ્રસાદથી, ધર્મનિષ્ઠ પૃથુએ હૈહય દેશ પણ આપ્યો; રેવા નદીના કાંઠે રાજપુત્રે પોતાના નામે નગર સ્થાપ્યું.
બ્રાહ્મણેભ્યો દ્વિજશ્રેષ્ઠ યજન્દાતા પૃથુઃ પુરા । સર્વજ્ઞં સર્વદાતારં ધર્મવીર્યં નરોત્તમમ્
પ્રાચીન સમયમાં પૃથુએ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને યજ્ઞો કરીને દાન આપ્યું; તે સર્વજ્ઞ, સર્વદાતા, ધર્મવીર અને શ્રેષ્ઠ પુરુષ હતો.
તં દદૃશુઃ પ્રજાઃ સર્વા મુનયશ્ચ તપોમલાઃ । ઊચુઃ પરસ્પરં પુણ્યા એષ રાજા મહામતિઃ
બધી પ્રજાઓ અને તપથી પવિત્ર ઋષિઓએ તેને જોયો; તેઓએParaspara કહ્યું: 'આ રાજા મહામતિ અને પુણ્યશાળી છે.'
દેવાદીનાં વૃત્તિદાતા અસ્માકં ચ વિશેષતઃ । પ્રજાનાં પાલકશ્ચૈવ વૃત્તિદો હિ ભવિષ્યતિ
તે દેવાદિ અને ખાસ કરીને આપણાં સૌના જીવનનિર્વાહક છે; પ્રજાનો રક્ષક અને જીવન આપનાર બનશે.
ઇયં ધાત્રી મહાપ્રાજ્ઞા ઉપ્તં બીજં પુરા કિલ । જીવનાર્થં પ્રજાભિસ્તુ ગ્રાસયિત્વા સ્થિરાભવત્
હે મહાપ્રજ્ઞ, આ ધરા પર પ્રાચીનકાળે બીજ વાવાયું હતું; પ્રજાઓના જીવન માટે તે ભોજનરૂપ બની, પછી સ્થિર થઈ ગઈ.
તતઃ પૃથું દ્વિજશ્રેષ્ઠ પ્રજાઃ સમભિદુદ્રુવુઃ । વિધત્સ્વેતિ સુવૃત્તિં નો મુનીનાં વચનં તદા
પછી, દ્વિજશ્રેષ્ઠ, લોકો પૃથુ પાસે દોડી આવ્યા અને કહ્યું: 'અમને યોગ્ય જીવનમાર્ગ આપો, કારણ કે મુનિઓના વચન અમલમાં આવતું નથી.'
ગ્રાસયિત્વા તદાન્નાનિ પૃથ્વી જાતા સુનિશ્ચલા । ભયં પ્રજાનાં સુમહત્સ દૃષ્ટ્વા રાજસત્તમઃ
ત્યારે પૃથ્વીએ લોકોનું અન્ન ખાઈ લીધું અને અડગ બની ગઈ; લોકોનો મોટો ભય જોઈને, શ્રેષ્ઠ રાજાએ—
મહર્ષિવચનાત્સોપિ પ્રગૃહ્ય સશરં ધનુઃ । અભ્યધાવત વેગેન પૃથ્વીં ક્રુદ્ધો નરાધિપઃ
મહર્ષિનું કહેવું માનીને, રાજાએ તીક્ષ્ણ બાણો અને ધનુષ્ય હાથમાં લઈ, ગુસ્સાથી પૃથ્વી તરફ ઝડપથી દોડી ગયો.
કૌંજરં રૂપમાસ્થાય ભયાત્તસ્ય તુ મેદિની । વનેષુ દુર્ગદેશેષુ ગુપ્તા ભૂત્વા ચચાર સા
ભયથી પૃથ્વીએ હાથીનું રૂપ ધારણ કર્યું અને વનોમાં તથા દુર્ગમ સ્થળોએ છૂપાઈને ફરવા લાગી.
ન પશ્યતિ મહાપ્રાજ્ઞઃ કુરૂપં દ્વિજસત્તમાઃ । આચચક્ષુર્મહાપ્રાજ્ઞં કુંજરં રૂપમાસ્થિતા
મહાપ્રજ્ઞ રાજાને એ દેખાઈ નહીં, દ્વિજશ્રેષ્ઠો; પણ જ્ઞાની લોકોએ કહ્યું કે એ હાથીનું રૂપ ધારણ કરીને છૂપાઈ છે.
તતઃ કુંજરરૂપાંતામભિદુદ્રાવ પાર્થિવઃ । તાડ્યમાના ચ સા તેન નિશિતૈર્માર્ગણૈસ્તતઃ
પછી રાજાએ એ હાથીરૂપ પૃથ્વીનો પીછો કર્યો; અને જ્યારે એ તીક્ષ્ણ બાણોથી ઘાયલ થઈ—
હરિરૂપં સમાસ્થાય પલાયનપરાભવત્ । હરેરૂપં સમાસ્થાય અભિદુદ્રાવ પાર્થિવઃ
એ વખતે પૃથ્વીએ હરણનું રૂપ ધારણ કર્યું અને ડરીને ભાગી; અને રાજાએ સિંહનું રૂપ લઈ એનો પીછો કર્યો.
સોતિક્રુદ્ધો મહાપ્રાજ્ઞો રોષારુણસુલોચનઃ । સુબાણૈર્નિશિતૈસ્તીક્ષ્ણૈરાજઘાન સ મેદિનીમ્
ખૂબ ગુસ્સે ભરાયેલા, મહાપ્રજ્ઞ રાજાએ, લાલ આંખે, તીક્ષ્ણ અને ધારદાર બાણોથી પૃથ્વીને ઘાયલ કરી.
આકુલવ્યાકુલા જાતા બાણાઘાતહતા તદા । માહિષં રૂપમાસ્થાય પલાયનપરાભવત્
બાણના ઘા ખાઈ પૃથ્વી ખૂબ ગભરાઈ અને વ્યાકુળ થઈ ગઈ; પછી એ મહિષીનું રૂપ લઈ ભાગવા લાગી.
અભ્યધાવત વેગેન બાણપાણિર્ધનુર્ધરઃ । સા ગૌર્ભૂત્વા દ્વિજશ્રેષ્ઠા સ્વર્ગમેવ ગતા ધ્રુવમ્
ધનુષ્ય અને બાણો લઈને રાજાએ ઝડપથી એનો પીછો કર્યો; એ ગૌરૂપ ધારણ કરીને, દ્વિજશ્રેષ્ઠો, અવશ્ય સ્વર્ગે પહોંચી ગઈ.
બ્રહ્મણઃ શરણં પ્રાપ્તા વિષ્ણોશ્ચૈવ મહાત્મનઃ । રુદ્રાદીનાં ચ દેવાનાં ત્રાણસ્થાનં ન વિંદતિ
એ બ્રહ્મા અને મહાન આત્મા વિષ્ણુ પાસે આશરો લેવા ગઈ; પણ રુદ્ર સહિતના દેવોમાં એ ક્યાંયે રક્ષણ મળ્યું નહીં.
અલભંતી ભૃશં ત્રાણં વૈન્યમેવાન્વવિંદત । તસ્ય પાર્શ્વં પુનઃ પ્રાપ્તા બાણઘાતસમાકુલા
જ્યારે સાચો આશરો મળ્યો નહીં, ત્યારે એ ફરી વેણ્ય પાસે આવી; બાણના ઘા ખાઈ, એ ફરી રાજાના પાસે પહોંચી.
બદ્ધાંજલિપુટાભૂત્વા તં પૃથું વાક્યમબ્રવીત્ । ત્રાહિત્રાહીતિ રાજેંદ્ર સા રાજાનમભાષત
એણે હાથ જોડીને પૃથુને કહ્યું: 'મારે બચાવો, બચાવો!'—એ રીતે એ રાજાને વિનંતી કરી.
અહં ધાત્રી મહાભાગ સર્વાધારા વસુંધરા । નિહતાયાં મયિ નૃપ નિહતં લોકસપ્તકમ્
'હું ધરતી છું, મહાભાગ્યશાળી, સર્વનું આધાર; જો હું નાશ પામું, રાજા, તો સાતેય લોક નાશ પામશે.'
કૃતાંજલિપુટા ભૂત્વા પૂજ્યા લોકૈસ્ત્રિભિઃ સદા । ઉવાચ ચૈનં રાજાનમવધ્યા સ્ત્રી સદા નૃપ
હાથ જોડીને, ત્રણેય લોકોએ હંમેશા પૂજનીય એવી એ પૃથ્વીએ કહ્યું: 'રાજા, સ્ત્રીને કદી મારવી નહીં.'
સ્ત્રીણાં વધે મહત્પાપં દૃષ્ટમસ્તિ દ્વિજોત્તમૈઃ । ગવાં વધે મહત્પાપં દૃષ્ટમસ્તિ દ્વિજોત્તમૈઃ
દ્વિજોત્તમોએ કહ્યું છે કે સ્ત્રીનું વધ કરવું મોટું પાપ છે; અને ગાયનું વધ કરવું પણ મોટું પાપ છે.