દત્તાત્રેય ઉવાચ। શૃણુ રાજન્વિચિત્રં ત્વમિતિહાસં પુરાતનમ્ । યસ્ય સ્મરણમાત્રેણ વાજપેયફલં લભેત્
દત્તાત્રેયે કહ્યું: રાજા, તું સાંભળ, એક અદ્ભુત અને પ્રાચીન વાર્તા કહેવા જઈ રહ્યો છું, જેને માત્ર યાદ કરવાથી પણ વાજપેય યજ્ઞ જેટલું ફળ મળે છે.
અપ્સરારૂપસંપન્ના નામ્ના કાંચનમાલિની । પ્રયાગે માઘમાસે સા સ્નાત્વા યાતિ હરાલયમ્
અપ્સરા, જેનું નામ કાંચનમાલિની હતું અને જે રૂપમાં અતિ સુંદર હતી, તે માઘ મહિનામાં પ્રયાગમાં સ્નાન કરીને હરના ધામે જવા નીકળી.
નિકુંજે ગિરિરાજસ્ય તિષ્ઠતા ગિરિરૂપિણા । દૃષ્ટા ગગનમારૂઢા તેન વૃદ્ધેન રક્ષસા
પર્વતોના રાજાના એક બગીચામાં, જ્યારે તે હતી ત્યારે, પર્વતરૂપ ધારણ કરેલા એક વૃદ્ધ રાક્ષસે તેને આકાશમાં ઉડી જતી જોઈ.
તેજસ્વિની સુહેમાભા સુશ્રોણી દીર્ઘલોચના । ચંદ્રાનના સુકેશી ચ પીનોન્નતપયોધરા
તે અપ્સરા તેજસ્વી, સુવર્ણ જેવી કાંતિવાળી, સુંદર નિતંબવાળી, લાંબી આંખોવાળી, ચંદ્ર જેવી મુખવાળી, સુંદર વાળવાળી અને ઊંચા, ભરાવદાર સ્તનવાળી હતી.
તાં દૃષ્ટ્વા રૂપસંપન્નામુવાચ રાક્ષસસ્તદા । કા ત્વં કમલપત્રાક્ષિ કુત આગમ્યતે ત્વયા
તેના રૂપને જોઈને રાક્ષસે કહ્યું: હે કમળની પાંખડી જેવી આંખોવાળી, તું કોણ છે? ક્યાંથી આવી છે?
આર્દ્રં ચ વસનં કસ્માત્સાર્દ્રા તે કબરી કુતઃ । કુત્ર આગમ્યતે ભીરુ કુતસ્તે ખેચરી ગતિઃ
હે ભયભીતે, તારા કપડાં ભીંજાયેલા કેમ છે અને વાળ પણ ભીના કેમ છે? તું ક્યાંથી આવી છે અને આકાશમાં કેવી રીતે ફરે છે?
કેન પુણ્યેન વા ભદ્રે તવ તેજોમયં વપુઃ । અતીવરૂપસંપન્નં સંભૂતં ચ મનોહરમ્
હે શુભે, કયા પુણ્યના કારણે તને આવું તેજસ્વી, ખૂબ જ સુંદર અને મનને મોહી લે તેવું રૂપ મળ્યું છે?
ત્વદ્વસ્ત્રબિંદુપાતેન મમ મૂર્ધ્નિ સુલોચને । ક્ષણેન હ્યગમચ્છાંતિં ક્રૂરં મે માનસં સદા
હે સુંદર આંખોવાળી, તારા ભીના વસ્ત્રમાંથી પડેલા પાણીના ટીપાં મારા માથે પડતાં જ, મારો હંમેશા ક્રૂર રહેતો મન પળમાં શાંત થઈ ગયો.
નીરસ્ય મહિમા કોઽયમેતદ્વ્યાખ્યાતુમર્હસિ । ત્વં મે શીલવતી ભાસિ નાકૃતિર્નિર્ગુણા ભવેત્
આ સ્વાદરહિત પાણીમાં આવો મહિમા શું છે? તારે મને એ સમજાવવું જોઈએ. તું મને સદ્ગુણવાળી લાગે છે, કારણ કે ગુણ વિના આવું રૂપ થતું નથી.
અપ્સરા ઉવાચ। શ્રૂયતામપ્સરાશ્ચાહં ભો રક્ષઃ કામરૂપિણી । પ્રયાગતશ્ચાગતાઽહં નામ્ના કાંચનમાલિની
અપ્સરાએ કહ્યું: હે રાક્ષસ, સાંભળ, હું અપ્સરા છું અને ઈચ્છા મુજબ રૂપ ધારણ કરી શકું છું. હું પ્રયાગથી આવી છું અને મારું નામ કાંચનમાલિની છે.
આર્દ્રઃ પરિકરો મેઽતઃ સુસ્નાતાઽહં સિતાસિતે । ગંતવ્યં તુ મયા રક્ષઃ કૈલાસે તુ નગોત્તમે
મારા કપડા ભીંજાયેલા છે કારણ કે હું સફેદ અને કાળી ગંગામાં સ્નાન કરીને આવી છું, હે રાક્ષસ. હવે મને કૈલાસ પર્વત પર જવું છે.
તત્રાસ્તે પાર્વતીનાથઃ સુરાસુરસુપૂજિતઃ । વેણીવારિપ્રભાવેણ રક્ષસ્તે ક્રૂરતા ગતા
ત્યાં પાર્વતીના પ્રભુ વસે છે, જેમને દેવો અને અસુરો પણ પૂજે છે. મારા વાળમાંથી પડેલા પાણીના પ્રભાવથી, હે રાક્ષસ, તારી ક્રુરતા દૂર થઈ ગઈ છે.
જાતાહં યેન પુણ્યેન ગંધર્વસ્ય સુમેધસઃ । કન્યકા દિવ્યરૂપા તુ તત્સર્વં કથયામિ તે
કયા પુણ્યના કારણે હું સુમેધસ નામના ગંધર્વની દીવી રૂપવાળી પુત્રી બની, એ બધું હું તને કહું છું.
કલિંગાધિપતે રાજ્ઞસ્ત્વહમાસીચ્ચ વેશ્યકા । રૂપલાવણ્યસંપન્ના સૌભાગ્યમદગર્વિતા
પહેલા જન્મમાં, હું કલિંગના રાજાના શહેરમાં એક વૈશ્યા હતી. મને રૂપ અને લાવણ્ય મળેલું, પણ હું મારા સુખ-ભાગ્યથી કદી ગર્વ કરતી નહોતી.
અન્યાસાં યુવતીનાં ચ તત્પુરેઽહં શિરોમણિઃ । તજ્જન્મનિ મયા રક્ષો ભુક્ત્વા ભોગાન્યથેચ્છયા
એ શહેરની બધી યુવતીઓમાં હું શ્રેષ્ઠ માનાતી. એ જન્મમાં, હે રાક્ષસ, મેં મનગમ્યા ભોગ ભોગવ્યા હતા.
મોહિતં તત્પુરં સર્વં મયા યૌવનસંપદા । રત્નાનિ ચ વિચિત્રાણિ ભૂષણાનિ ધનાનિ ચ
મારા યુવાનપણાના જાદુથી મેં આખું શહેર મોહી લીધું હતું અને અનેક રત્નો, આભૂષણો અને ધન મેળવ્યું હતું.
વાસાંસિ ચિત્રરૂપાણિ કર્પૂરાગુરુચંદનમ્ । એતચ્ચોપાર્જિતં સર્વં મયા મોહનરૂપયા
રંગબેરંગી વસ્ત્રો, કપૂર, અગરૂ, ચંદન—આ બધું મેં મારા મોહક રૂપથી મેળવ્યું હતું.
નાહં જાનામિ હેમ્નોંતં સ્વનિવાસે નિશાચર । સંસેવંતે યુવાનો મે ચરણૌ કામપીડિતાઃ
હે રાત્રિચર, મારા ઘરમાં કેટલું સોનું છે એ મને પણ ખબર નહોતી; કામથી પીડાયેલી યુવકો મારા પગે સેવા કરતા.
મયા તે વંચિતાઃ સર્વે સર્વસ્વેન તુ માયયા । અન્યોન્યસ્પર્ધાભાવેન મૃતાઃ કેચિત્તુ કામિનઃ
મારી માયાથી મેં બધાને છેતરી લીધા અને તેમનું બધું લઈ લીધું. કેટલાક એકબીજાની ઈર્ષ્યાથી મરી ગયા અને કેટલાક કામના પાછળ પડી ગયા.
ઇત્થં તન્નગરે રમ્યે સકલે મે ગતિસ્તદા । પ્રાપ્તે તુ વાર્દ્ધકે કાલે શુશોચ હૃદયં મમ । ન દત્તં ન હુતં જપ્તં ન વ્રતં ચરિતં મયા
એ સુંદર શહેરમાં મારા બધા ઇચ્છાઓ પૂરી થઈ ગઈ હતી, પણ જ્યારે વૃદ્ધાવસ્થા આવી, ત્યારે મન દુઃખી થયું—ન દાન આપ્યું, ન યજ્ઞ કર્યો, ન જપ કર્યો, ન વ્રત રાખ્યું.
નારાધિતો મયા દેવશ્ચતુર્વર્ગફલપ્રદઃ। ન મયા પૂજિતા દેવી દુર્ગા દુર્ગતિનાશિની । સર્વપાપહરો વિષ્ણુર્ન સ્મૃતો ભોગલુબ્ધયા
મારે ક્યારેય એ દેવની પૂજા કરી નહીં, જે ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ આપે છે; ન તો દુર્ગા માતાની પૂજા કરી, જે દુઃખ દૂર કરે છે; ન તો સર્વ પાપ હરણાર વિષ્ણુનું સ્મરણ કર્યું, કારણ કે હું ભોગમાં લિપ્ત રહી.
ન ચ સંતર્પિતા વિપ્રા ન કૃતં પ્રાણિનાં હિતમ્ । અણુમાત્રમિદં પુણ્યં ન કૃતં ચ પ્રમાદતઃ
ન તો મેં બ્રાહ્મણોને સંતોષ્યા, ન કોઈ જીવનું ભલું કર્યું; બેધ્યાનથી એક રતી જેટલું પણ પુણ્ય કર્યું નહીં.
પાતકં તુ કૃતં ભદ્ર તેન મે દહ્યતે મનઃ । બહુધૈવં વિલપ્યાહં બ્રાહ્મણં શરણં ગતા
પણ પાપ તો કર્યું અને એના કારણે મારું મન સળગે છે; અનેક રીતે દુઃખી થઈને હું એક બ્રાહ્મણને આશ્રય લેવા ગઈ.
બ્રહ્મણ્યં વેદવિદ્વાંસં તસ્ય રાજ્ઞઃ પુરોહિતમ્ । સ હિ પૃષ્ટો મયા રક્ષઃ કથં મે નિષ્કૃતિર્ભવેત્
એ બ્રાહ્મણ બ્રહ્મનિષ્ઠ, વેદવિદ્વાન અને રાજાના પુરોહિત હતા; મેં તેમને પૂછ્યું કે, મારા પાપોનું પ્રાયશ્ચિત કેવી રીતે થાય?
પાપસ્યાસ્ય દ્વિજશ્રેષ્ઠ કથં યાસ્યામિ સદ્ગતિમ્ । સ્વેનૈવ કર્મણા તપ્તાં વરાકીં દીનમાનસામ્
હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, આ પાપમાંથી હું કેવી રીતે સારું માર્ગ પામી શકું? મારા પોતાના કર્મોથી દુઃખી અને દુઃખી મનથી હું તમારી પાસે આવી છું.
પાપપંકનિમગ્નાં ત્વં મામુદ્ધર કચગ્રહૈઃ । મયિ કારુણ્યંજં વારિ વર્ષહર્ષદૃશા દ્વિજ
મને પાપના કાદવમાંથી તમારી શીખણીઓના કાંટા વડે બહાર કાઢો; તમારી દયાની નજરથી મારા પર કૃપાનું પાણી વરસાવો, હે બ્રાહ્મણ.
સજ્જને સાધવઃ સર્વે સાધુઃ સાધુરસજ્જને । ઇત્યસૌ મદ્વચઃ શ્રુત્વા ચકારાનુગ્રહં મયિ
સારા લોકો સારા પ્રત્યે સારા હોય છે, અને ખરાબ પ્રત્યે પણ સારા જ રહે છે; એમ હું કહ્યું ત્યારે તેમણે મારા પર કૃપા કરી.
દ્વિજ ઉવાચ। નિષિદ્ધાચરણં જાને સર્વં તેઽહં વરાનને । કુરુ મે સત્વરં વાક્યં યાહિ ક્ષેત્રં પ્રજાપતે
બ્રાહ્મણે કહ્યું: હે સુંદરે, હું તારા બધા અયોગ્ય કામ જાણું છું; તું તરત જ મારી વાત માન અને પ્રજાપતિના ક્ષેત્રે જા.
તત્ર ગત્વા કુરુ સ્નાનં તેન પાપક્ષયસ્તવ । સર્વં મનોગતં ભદ્રે ત્વદીયં શોચિતં મયા
ત્યાં જઈને સ્નાન કરજે, એથી તારા બધા પાપો નાશ પામશે. હે શુભે, તારા મનની ચિંતા મેં વિચારેલી છે.
નાહમન્યત્પ્રપશ્યામિ યત્તે પાપપ્રણાશનમ્ । પ્રાયશ્ચિત્તં પરં તીર્થે સ્નાનં ચ ઋષિભિઃ સ્મૃતમ્
તારા પાપ નાશ માટે હું બીજો કોઈ ઉપાય નથી જોતો; મહાન પ્રાયશ્ચિત તો તીર્થમાં સ્નાન કરવું છે, એમ ઋષિઓએ કહ્યું છે.