યા પશ્ચાદ્વાહિની ગંગા કાલિંદ્યા સહ સંગતા । હંતિ કોટિકૃતં પાપં સા માઘે નૃપ દુર્લભા 6.127.
જે ગંગા પશ્ચિમ તરફ વહે છે અને કાલિન્દી સાથે મળે છે, તે કરોડો પાપો નાશ કરે છે, રાજા, પણ માઘ મહિનામાં એ દુર્લભ છે.
યત્કથ્યતેઽમૃતં રાજન્સા વેણી ભુવિ કીર્તિતા । તસ્યાં માઘે મુહૂર્તં તુ દેવાનામપિ દુર્લભમ્
રાજા, જેને અમૃત કહેવાય છે, એ ધરતી પર વેણી તરીકે પ્રસિદ્ધ છે; માઘ મહિનામાં ત્યાં એક ક્ષણ પણ દેવતાઓ માટે દુર્લભ છે.
બ્રહ્માવિષ્ણુર્મહાદેવો રુદ્રાદિત્યમરુદ્ગણાઃ । ગંધર્વા લોકપાલાશ્ચ યક્ષકિન્નરપન્નગાઃ
બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, મહાદેવ, રુદ્ર, આદિત્ય, મરુદગણ, ગંધર્વ, લોકપાળ, યક્ષ, કિન્નર અને પન્નગો પણ,
અણિમાદિગુણૈઃ સિદ્ધા યે ચાન્યે તત્ત્વવાદિનઃ । બ્રહ્માણી પાર્વતી લક્ષ્મીઃ શચી મેનાદિતિર્દિતિઃ
અણિમા વગેરે શક્તિઓ ધરાવતાં સિદ્ધો અને અન્ય તત્વજ્ઞાની, બ્રહ્માણી, પાર્વતી, લક્ષ્મી, શચી, મેના, અદિતિ અને દિતિ,
સર્વાસ્તા દેવપત્ન્યશ્ચ તથા નાગાંગના નૃપ । ઘૃતાચી મેનકા રંભા ઉર્વશી ચ તિલોત્તમા
બધી દેવીઓ, દેવપત્નીઓ અને નાગકન્યાઓ, રાજા, ઘૃતાચી, મેનકા, રંભા, ઉર્વશી અને તિલોત્તમા,
ગણા હ્યપ્સરસાં સર્વે પિતૄણાં ચ ગણાસ્તથા । સ્નાતુમાયાંતિ તે સર્વે માઘે વેણ્યાં નરાધિપ
બધી અપ્સરાઓના સમૂહો અને પિતૃઓના સમૂહો પણ, એ બધા માઘ મહિનામાં વેણી નદીમાં સ્નાન કરવા આવે છે, મનુષ્યોના રાજા.
કૃતે યુગે સ્વરૂપેણ કલૌ પ્રચ્છન્નરૂપિણઃ । પ્રયાગે માઘમાસે તુ ત્ર્યહસ્નાનસ્ય યત્ફલમ્
કૃતયુગમાં તેઓ પોતાના સ્વરૂપે આવે છે અને કલિયુગમાં છુપાયેલા રૂપે; પ્રયાગમાં માઘ મહિનામાં ત્રણ દિવસ સ્નાન કરવાનું ફળ—
નાશ્વમેધસહસ્રેણ તત્ફલં લભતે ભુવિ । ત્ર્યહસ્નાનફલં માઘે પુરા કાંચનમાલિની
એ ફળ પૃથ્વી પર હજાર અશ્વમેઘ યજ્ઞથી પણ મળતું નથી; પ્રાચીન સમયમાં કાંચનમાલિનીએ માઘ મહિનાના ત્રણ દિવસના સ્નાનનું ફળ આપ્યું હતું—
રાક્ષસાય દદૌ ભૂપ તેન મુક્તઃ સ પાપકૃત્ । કાર્તવીર્ય ઉવાચ । ભગવન્રાક્ષસઃ કોઽસૌ સા કા કાંચનમાલિની
તેણે એ ફળ રાક્ષસને આપ્યું, રાજા, અને એ પાપી એથી મુક્ત થયો. કાર્તવીર્યએ પૂછ્યું: ભગવાન, એ રાક્ષસ કોણ હતો અને કાંચનમાલિની કોણ હતી?
કથં દત્તવતી ધર્મં કથં વા તસ્ય સદ્ગતિઃ । એતત્કથય યોગીંદ્ર અત્રિસંતાનભાસ્કર । યદિ ત્વં મન્યસે શ્રાવ્યં પરં કૌતૂહલં હિ મે
તેણે એ ધર્મ કેવી રીતે આપ્યો અને તેને કેવી રીતે સુગતિ મળી? હે યોગીઓના રાજા, અત્રિ વંશના સૂર્ય, જો તમે યોગ્ય માનો તો મને કહો, કેમ કે મને ખૂબ જ જિજ્ઞાસા છે.
દત્તાત્રેય ઉવાચ। શૃણુ રાજન્વિચિત્રં ત્વમિતિહાસં પુરાતનમ્ । યસ્ય સ્મરણમાત્રેણ વાજપેયફલં લભેત્
દત્તાત્રેયે કહ્યું: રાજા, તું સાંભળ, એક અદ્ભુત અને પ્રાચીન વાર્તા કહેવા જઈ રહ્યો છું, જેને માત્ર યાદ કરવાથી પણ વાજપેય યજ્ઞ જેટલું ફળ મળે છે.
અપ્સરારૂપસંપન્ના નામ્ના કાંચનમાલિની । પ્રયાગે માઘમાસે સા સ્નાત્વા યાતિ હરાલયમ્
અપ્સરા, જેનું નામ કાંચનમાલિની હતું અને જે રૂપમાં અતિ સુંદર હતી, તે માઘ મહિનામાં પ્રયાગમાં સ્નાન કરીને હરના ધામે જવા નીકળી.
નિકુંજે ગિરિરાજસ્ય તિષ્ઠતા ગિરિરૂપિણા । દૃષ્ટા ગગનમારૂઢા તેન વૃદ્ધેન રક્ષસા
પર્વતોના રાજાના એક બગીચામાં, જ્યારે તે હતી ત્યારે, પર્વતરૂપ ધારણ કરેલા એક વૃદ્ધ રાક્ષસે તેને આકાશમાં ઉડી જતી જોઈ.
તેજસ્વિની સુહેમાભા સુશ્રોણી દીર્ઘલોચના । ચંદ્રાનના સુકેશી ચ પીનોન્નતપયોધરા
તે અપ્સરા તેજસ્વી, સુવર્ણ જેવી કાંતિવાળી, સુંદર નિતંબવાળી, લાંબી આંખોવાળી, ચંદ્ર જેવી મુખવાળી, સુંદર વાળવાળી અને ઊંચા, ભરાવદાર સ્તનવાળી હતી.
તાં દૃષ્ટ્વા રૂપસંપન્નામુવાચ રાક્ષસસ્તદા । કા ત્વં કમલપત્રાક્ષિ કુત આગમ્યતે ત્વયા
તેના રૂપને જોઈને રાક્ષસે કહ્યું: હે કમળની પાંખડી જેવી આંખોવાળી, તું કોણ છે? ક્યાંથી આવી છે?
આર્દ્રં ચ વસનં કસ્માત્સાર્દ્રા તે કબરી કુતઃ । કુત્ર આગમ્યતે ભીરુ કુતસ્તે ખેચરી ગતિઃ
હે ભયભીતે, તારા કપડાં ભીંજાયેલા કેમ છે અને વાળ પણ ભીના કેમ છે? તું ક્યાંથી આવી છે અને આકાશમાં કેવી રીતે ફરે છે?
કેન પુણ્યેન વા ભદ્રે તવ તેજોમયં વપુઃ । અતીવરૂપસંપન્નં સંભૂતં ચ મનોહરમ્
હે શુભે, કયા પુણ્યના કારણે તને આવું તેજસ્વી, ખૂબ જ સુંદર અને મનને મોહી લે તેવું રૂપ મળ્યું છે?
ત્વદ્વસ્ત્રબિંદુપાતેન મમ મૂર્ધ્નિ સુલોચને । ક્ષણેન હ્યગમચ્છાંતિં ક્રૂરં મે માનસં સદા
હે સુંદર આંખોવાળી, તારા ભીના વસ્ત્રમાંથી પડેલા પાણીના ટીપાં મારા માથે પડતાં જ, મારો હંમેશા ક્રૂર રહેતો મન પળમાં શાંત થઈ ગયો.
નીરસ્ય મહિમા કોઽયમેતદ્વ્યાખ્યાતુમર્હસિ । ત્વં મે શીલવતી ભાસિ નાકૃતિર્નિર્ગુણા ભવેત્
આ સ્વાદરહિત પાણીમાં આવો મહિમા શું છે? તારે મને એ સમજાવવું જોઈએ. તું મને સદ્ગુણવાળી લાગે છે, કારણ કે ગુણ વિના આવું રૂપ થતું નથી.
અપ્સરા ઉવાચ। શ્રૂયતામપ્સરાશ્ચાહં ભો રક્ષઃ કામરૂપિણી । પ્રયાગતશ્ચાગતાઽહં નામ્ના કાંચનમાલિની
અપ્સરાએ કહ્યું: હે રાક્ષસ, સાંભળ, હું અપ્સરા છું અને ઈચ્છા મુજબ રૂપ ધારણ કરી શકું છું. હું પ્રયાગથી આવી છું અને મારું નામ કાંચનમાલિની છે.
આર્દ્રઃ પરિકરો મેઽતઃ સુસ્નાતાઽહં સિતાસિતે । ગંતવ્યં તુ મયા રક્ષઃ કૈલાસે તુ નગોત્તમે
મારા કપડા ભીંજાયેલા છે કારણ કે હું સફેદ અને કાળી ગંગામાં સ્નાન કરીને આવી છું, હે રાક્ષસ. હવે મને કૈલાસ પર્વત પર જવું છે.
તત્રાસ્તે પાર્વતીનાથઃ સુરાસુરસુપૂજિતઃ । વેણીવારિપ્રભાવેણ રક્ષસ્તે ક્રૂરતા ગતા
ત્યાં પાર્વતીના પ્રભુ વસે છે, જેમને દેવો અને અસુરો પણ પૂજે છે. મારા વાળમાંથી પડેલા પાણીના પ્રભાવથી, હે રાક્ષસ, તારી ક્રુરતા દૂર થઈ ગઈ છે.
જાતાહં યેન પુણ્યેન ગંધર્વસ્ય સુમેધસઃ । કન્યકા દિવ્યરૂપા તુ તત્સર્વં કથયામિ તે
કયા પુણ્યના કારણે હું સુમેધસ નામના ગંધર્વની દીવી રૂપવાળી પુત્રી બની, એ બધું હું તને કહું છું.
કલિંગાધિપતે રાજ્ઞસ્ત્વહમાસીચ્ચ વેશ્યકા । રૂપલાવણ્યસંપન્ના સૌભાગ્યમદગર્વિતા
પહેલા જન્મમાં, હું કલિંગના રાજાના શહેરમાં એક વૈશ્યા હતી. મને રૂપ અને લાવણ્ય મળેલું, પણ હું મારા સુખ-ભાગ્યથી કદી ગર્વ કરતી નહોતી.
અન્યાસાં યુવતીનાં ચ તત્પુરેઽહં શિરોમણિઃ । તજ્જન્મનિ મયા રક્ષો ભુક્ત્વા ભોગાન્યથેચ્છયા
એ શહેરની બધી યુવતીઓમાં હું શ્રેષ્ઠ માનાતી. એ જન્મમાં, હે રાક્ષસ, મેં મનગમ્યા ભોગ ભોગવ્યા હતા.
મોહિતં તત્પુરં સર્વં મયા યૌવનસંપદા । રત્નાનિ ચ વિચિત્રાણિ ભૂષણાનિ ધનાનિ ચ
મારા યુવાનપણાના જાદુથી મેં આખું શહેર મોહી લીધું હતું અને અનેક રત્નો, આભૂષણો અને ધન મેળવ્યું હતું.
વાસાંસિ ચિત્રરૂપાણિ કર્પૂરાગુરુચંદનમ્ । એતચ્ચોપાર્જિતં સર્વં મયા મોહનરૂપયા
રંગબેરંગી વસ્ત્રો, કપૂર, અગરૂ, ચંદન—આ બધું મેં મારા મોહક રૂપથી મેળવ્યું હતું.
નાહં જાનામિ હેમ્નોંતં સ્વનિવાસે નિશાચર । સંસેવંતે યુવાનો મે ચરણૌ કામપીડિતાઃ
હે રાત્રિચર, મારા ઘરમાં કેટલું સોનું છે એ મને પણ ખબર નહોતી; કામથી પીડાયેલી યુવકો મારા પગે સેવા કરતા.
મયા તે વંચિતાઃ સર્વે સર્વસ્વેન તુ માયયા । અન્યોન્યસ્પર્ધાભાવેન મૃતાઃ કેચિત્તુ કામિનઃ
મારી માયાથી મેં બધાને છેતરી લીધા અને તેમનું બધું લઈ લીધું. કેટલાક એકબીજાની ઈર્ષ્યાથી મરી ગયા અને કેટલાક કામના પાછળ પડી ગયા.
ઇત્થં તન્નગરે રમ્યે સકલે મે ગતિસ્તદા । પ્રાપ્તે તુ વાર્દ્ધકે કાલે શુશોચ હૃદયં મમ । ન દત્તં ન હુતં જપ્તં ન વ્રતં ચરિતં મયા
એ સુંદર શહેરમાં મારા બધા ઇચ્છાઓ પૂરી થઈ ગઈ હતી, પણ જ્યારે વૃદ્ધાવસ્થા આવી, ત્યારે મન દુઃખી થયું—ન દાન આપ્યું, ન યજ્ઞ કર્યો, ન જપ કર્યો, ન વ્રત રાખ્યું.