તસ્ય વ્રતસ્ય ભાવેન ત્વયા પ્રાપ્તં મહત્કુલમ્ । ભૂસુરાણાં મહાપ્રાજ્ઞં સત્યધર્મસમાવિલમ્
આ વ્રતના પુણ્યથી, તું મહાન કુળમાં જન્મ્યો, વિદ્વાન બ્રાહ્મણોમાં સત્ય અને ધર્મથી યુક્ત થયો.
તસ્મૈ તુ બ્રાહ્મણાયૈવ વૈષ્ણવાય મહાત્મને । શ્રદ્ધયા સત્યભાવેન દત્તમન્નં સુસંસ્કૃતમ્
એ વિષ્ણુભક્ત મહાત્મા બ્રાહ્મણને, તું શ્રદ્ધા અને સત્યભાવથી સારી રીતે પાકેલું અન્ન આપ્યું.
તસ્ય દાનસ્ય ભાવેન મિષ્ટાન્નમુપતિષ્ઠતિ । મહામોહૈઃ પ્રમુગ્ધો હિ તૃષ્ણયા વ્યાપિતં મનઃ
આ દાનના પુણ્યથી તને સ્વાદિષ્ટ ભોજન મળ્યું, જો કે તારો મન મોટાં મોહથી અને ઇચ્છાથી ભરેલું હતું.
પૂર્વજન્મનિ તે વિપ્ર અર્થમેવ પ્રસંચિતમ્ । ન દત્તં બ્રાહ્મણેભ્યો હિ દીનેષ્વન્યેષુ વૈ ત્વયા
પહેલા જન્મમાં, હે બ્રાહ્મણ, તું માત્ર ધન જ એકઠું કરતું, પણ બ્રાહ્મણો કે બીજા ગરીબોને ક્યારેય દાન આપ્યું નહીં.
દારેષુ પુત્રલોભેન મ્રિયમાણેન વૈ તદા । તસ્ય પાપસ્ય ભાવેન દારિદ્રં ત્વામુપાવિશત્
પત્ની અને પુત્રના મોહમાં તું મૃત્યુ પામ્યો; એ પાપના પરિણામે તને દારિદ્ર્ય આવ્યું.
પુત્રલોભં પરિત્યજ્ય સ્નેહં ત્યક્ત્વા પ્રદૂરતઃ । અપુત્રવાન્ભવાઞ્જાતસ્તસ્ય પાપસ્ય વૈ ફલમ્
પુત્રનો મોહ અને દૂરથી લાગણી છોડી, તું પુત્રવિહોણો જન્મ્યો—આ એ પાપનું ફળ છે.
સુપુત્રં ચ કુલં વિપ્ર ધનધાન્યવરસ્ત્રિયઃ । સુજન્મમરણં ચૈવ સુભોગાઃ સુખમેવ ચ
સારો પુત્ર, ઉત્તમ કુળ, ધન, ધાન્ય, શ્રેષ્ઠ પત્નીઓ, શુભ જન્મ અને મૃત્યુ, સુખભોગ અને આનંદ—
રાજ્યં સ્વર્ગશ્ચ મોક્ષશ્ચ યદ્યદ્દુર્લભમેવ ચ । પ્રસાદાત્તસ્ય દેવસ્ય વિષ્ણોશ્ચૈવ મહાત્મનઃ
રાજ્ય, સ્વર્ગ અને મોક્ષ તથા જે કંઈ દુર્લભ છે, એ બધું મહાન વિષ્ણુ ભગવાનની કૃપાથી મળે છે.
તસ્માદારાધ્ય ગોવિન્દં નારાયણમનામયમ્ । પ્રાપ્સ્યસિ ત્વં પરં સ્થાનં તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્
આથી, ગોવિંદ અને નિર્દોષ નારાયણની ભક્તિપૂર્વક આરાધના કર, તો તું પરમ સ્થાન, એ વિષ્ણુનું સર્વોચ્ચ પદ, પ્રાપ્ત કરીશ.
સુપુત્ર ત્વં ધનં ધાન્યં સુભોગાન્સુખમેવ ચ । પૂર્વજન્મકૃતં સર્વં યત્ત્વયા પરિચેષ્ટિતમ્
સારો પુત્ર, ધન, ધાન્ય, સુખભોગ અને આનંદ—આ બધું, જે તું પૂર્વ જન્મોમાં ઇચ્છ્યું હતું—
તન્મયા કથિતં વિપ્ર તવાગ્રે પરિનિષ્ઠિતમ્ । એવં જ્ઞાત્વા મહાભાગ નારાયણપરો ભવ
આ બધું એ સ્ત્રીએ તારી સામે સ્પષ્ટપણે કહ્યું છે, હે વિદ્વાન! હવે એ જાણીને, હે મહાન ભાગ્યશાળી, તું નારાયણની ભક્તિમાં તનમનથી જોડાઈ જા.
બ્રહ્માત્મજેનાપિ મહાનુભાવઃ સ વિપ્રવર્યઃ પરિબોધિતો હિ । હર્ષેણયુક્તઃ સ મહાનુભાવો ભક્ત્યા વસિષ્ઠં પ્રણિપત્ય તત્ર
બ્રહ્માના પુત્રએ પણ એ મહાન બ્રાહ્મણને સમજાવ્યું; આનંદથી ભરાઈને એ મહાન પુરુષે ત્યાં વસિષ્ઠને ભક્તિપૂર્વક વંદન કર્યું.
આમંત્ર્ય વિપ્રં સ જગામ ગેહં તાં પ્રાપ્ય ભાર્યાં સુમનાં પ્રહર્ષઃ । સર્વં હિ વૃત્તં મમપૂર્વચેષ્ટિતં તેનૈવ વિપ્રેણ તવ પ્રસાદાત્
બ્રાહ્મણને વિદાય આપી, એ ઘેર ગયો અને પોતાની પત્ની સુમનાને મળીને ખૂબ આનંદિત થયો; જે કંઈ બન્યું, મારા બધા પૂર્વકર્મો, એ બધું એ બ્રાહ્મણે તારી કૃપાથી જણાવી દીધું.
ભદ્રે વસિષ્ઠેન વિકાશનીતમદ્યૈવ મોહં પરિનાશિતં મે । આરાધયિષ્યે મધુસૂદનં હિ યાસ્યામિ મોક્ષં પરમં પદં તત્
પ્રિયે, આજે વસિષ્ઠે મારા મનનો મોહ દૂર કરી દીધો છે; હવે હું મધુસૂદનની આરાધના કરીશ અને પરમ મોક્ષ, એ સર્વોચ્ચ અવસ્થાને પ્રાપ્ત કરીશ.
આકર્ણ્ય વાક્યં પરમં મહાંતં સુમંગલં મંગલદાયકં હિ । હર્ષેણ યુક્તા તમુવાચ કાંતં પુણ્યોસિ વિપ્રેણ વિબોધિતોઽસિ
એ ઉત્તમ, શુભ અને કલ્યાણદાયક વચન સાંભળીને, સુમનાએ આનંદપૂર્વક પોતાના પતિને કહ્યું: 'તમે પુણ્યશાળી છો, બ્રાહ્મણ દ્વારા જાગૃત થયા છો.'
સૂત ઉવાચ- સોમશર્મા મહાપ્રાજ્ઞઃ સુમનયા સહ સત્તમઃ । કપિલાસંગમે પુણ્યે રેવાતીરે સુપુણ્યદે
સૂતે કહ્યું: સોમશર્મા, જે મહા વિદ્વાન અને સજ્જન હતા, પોતાની પત્ની સુમનાના સાથે, પવિત્ર કપિલા સંગમ અને રેવા નદીના પવિત્ર કાંઠે ગયા.
સ્નાત્વા તત્ર સ મેધાવી તર્પયિત્વા સુરાન્પિતૄન્ । તપસ્તેપે સુશાંતાત્મા જપન્નારાયણં શિવમ્
ત્યાં એ બુદ્ધિશાળી પુરુષે સ્નાન કર્યું, દેવતાઓ અને પિતૃઓને તર્પણ આપ્યું; મનથી શાંત રહી, તેણે નારાયણનું પવિત્ર નામ જપતા તપ કર્યું.
દ્વાદશાક્ષરમંત્રેણ ધ્યાનયુક્તો મહામનાઃ । તસ્યૈવ દેવદેવસ્ય વાસુદેવસ્ય સુવ્રતઃ
બાર અક્ષરનાં મંત્રથી ધ્યાનમાં લીન રહી, એ મહાન મનવાળો પુરુષ દેવોના દેવ વાસુદેવની ભક્તિપૂર્વક વ્રત પાળતો રહ્યો.
આસને શયને યાને સ્વપ્ને પશ્યતિ કેશવમ્ । સદૈવ નિશ્ચલો ભૂત્વા કામક્રોધવિવર્જિતઃ
એ બેઠો હોય, સુતો હોય, યાત્રા કરે કે સ્વપ્નમાં હોય, હંમેશા કેશવને જ જુએ; સદા અડગ રહી, ઈચ્છા અને ક્રોધથી મુક્ત રહે છે.
સા ચ સાધ્વી મહાભાગા પતિવ્રતપરાયણા । સુમના કાંતમેવાપિ શુશ્રૂષતિ તપોન્વિતમ્
એ સતી અને મહાભાગ્યશાળી સુમના, પતિપ્રતિની ભક્તિમાં લીન રહી, પોતાના તપસ્વી પતિની સેવા કરતી હતી.
ધ્યાયમાનસ્ય તસ્યાપિ વિઘ્નૈઃ સંદર્શિતં ભયમ્ । સર્પા વિષોલ્બણાઃ કૃષ્ણાસ્તત્ર યાંતિ મહાત્મનઃ
જ્યારે એ ધ્યાનમાં હતો, ત્યારે અનેક વિઘ્નો આવ્યા અને તેને ભય લાગ્યું; કાળા, ઝેરી સાપો એ મહાન આત્માના નજીક આવ્યા.
પાર્શ્વે તે તપ્યમાનસ્ય તસ્ય તે સોમશર્મણઃ । સિંહવ્યાઘ્રગજા દૃષ્ટા ભયમેવં પ્રચક્રિરે
જ્યારે સોમશર્મા તપ કરી રહ્યો હતો, ત્યારે તેની બાજુમાં સિંહ, વાઘ અને હાથી દેખાયા અને તેને ભય પેદા કર્યો.
વેતાલા રાક્ષસા ભૂતાઃ કૂષ્માંડાઃ પ્રેતભૈરવાઃ । ભયં વિદર્શયંત્યેતે દારુણં પ્રાણનાશનમ્
વેટાળ, રાક્ષસ, ભૂત, કુસ્માંડા, પ્રેત અને ભૈરવ જેવા ભયાનક જીવોએ ભય પેદા કર્યો, જે જીવલેણ અને ભયાવહ હતો.
નાનાવિધા મહાભીમાઃ સિંહાસ્તત્ર સમાગતાઃ । દંષ્ટ્રાકરાલવક્ત્રાશ્ચ જગર્જુશ્ચાતિભૈરવમ્
વિવિધ પ્રકારના ભયાનક સિંહો ત્યાં ભેગા થયા, તેમના મોઢા ભયાનક અને દાંત-જડબાં ફાટેલા, અને તેઓ ખૂબ જ ભયાનક ગર્જના કરતા.
વિષ્ણોર્ધ્યાનાત્સ ધર્માત્મા ન ચચાલ મહામતિઃ । મહાવિઘ્નૈઃ સુસંરૂઢૈશ્ચાલિતો મુનિપુંગવઃ
વિષ્ણુના ધ્યાનથી એ ધર્મનિષ્ઠ અને મહાન બુદ્ધિવાળો મનુષ્ય અડગ રહ્યો; મોટા મોટા વિઘ્નો વચ્ચે પણ એ મહાન ઋષિ અચળ રહ્યો.
એવં ન ચલતે ધ્યાનાત્સોમશર્મા દ્વિજોત્તમઃ । ઝંઝાવાતૈશ્ચ શીતેન મહાવૃષ્ટ્યા સુપીડિતઃ
આ રીતે, સોમશર્મા જે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ હતો, ધ્યાનમાંથી હટ્યો નહીં; ભલે જોરદાર પવન, ઠંડી અને ભારે વરસાદે તેને તકલીફ આપી.
ભંભારાવમહાભીમઃ સિંહસ્તત્ર સમાગતઃ । તં દૃષ્ટ્વા ભયવિત્રસ્તઃ સસ્માર નૃહરિં દ્વિજઃ
ત્યાં એક ભયાનક અને ગર્જના કરતો સિંહ આવ્યો; તેને જોઈને એ બ્રાહ્મણ ડરી ગયો અને_NRહરિનું સ્મરણ કર્યું.
ઇંદ્રનીલપ્રતીકાશં પીતવસ્ત્રં મહૌજસમ્ । શંખચક્રધરં દેવં ગદાપંકજધારિણમ્
એણે ભગવાનને જોયા, જે ઈન્દ્રનીલ મણિ જેવો વાદળી, પીળાં વસ્ત્રધારી અને તેજસ્વી હતા; હાથમાં શંખ, ચક્ર, ગદા અને કમળ ધારણ કર્યા હતા.
મહામૌક્તિકહારેણ ઇંદુવર્ણાનુકારિણા । કૌસ્તુભેનાપિ રત્નેન દ્યોતમાનં જનાર્દનમ્
મહાન મુક્તાની હારથી, ચાંદની જેવી કાંતિ ધરાવતી, અને કૌસ્તુભ રત્નથી શોભતા, જનાર્દન તેજસ્વી દેખાતા હતા.
શ્રીવત્સાંકેન દિવ્યેન હૃદયં યસ્ય રાજતે । સર્વાભરણશોભાંગં શતપત્રનિભેક્ષણમ્
જેનાં હૃદય પર દિવ્ય શ્રીવત્સનો ચિહ્ન ઝળહળે છે, જેમનું શરીર સર્વે આભૂષણોથી શોભાયમાન છે, અને જેમની નજર શતદળ કમળ જેવી છે.