ભવિષ્યતિ કદા ખર્વો નિખર્વશ્ચાથ મે ગૃહે । એવં સહસ્રં લક્ષં ચ કોટિરર્બુદમેવ ચ
'ક્યારે મારા ઘરમાં ખર્વો કે નિખર્વો થશે?' આવી રીતે તમે હજારો, લાખો, કરોડો અને અર્બુદની ચિંતામાં જ રહો છો.
ખર્વો નિખર્વઃ સંજાતસ્તૃષ્ણા નૈવ પ્રગચ્છતિ । તવ કાયં પરિત્યજ્ય વૃદ્ધિમાયાતિ સર્વદા
ખર્વો કે નિખર્વો મળ્યા પછી પણ તમારી તૃષ્ણા ક્યારેય જતી નથી; એ તો હંમેશા વધતી જાય છે, શરીર છોડી દઈને પણ.
નૈવ દત્તં હુતં વિપ્ર ભુક્તં નૈવ કદા ત્વયા । ખનિતં ભૂમિમધ્યે તુ ક્ષિપ્તં પુત્રાનજાનતે
તમે ક્યારેય દાન આપ્યું નથી, યજ્ઞ કર્યો નથી કે પોતે ભોગવ્યું નથી; જમીનમાં જે ધન છુપાવ્યું, એ તો તમારા પુત્રોને પણ ખબર નથી.
અન્યમેવમુપાયં તુ દ્રવ્યાગમનકારણાત્ । કુરુષે સર્વદા વિપ્ર લોકાન્પૃચ્છસિ બુદ્ધિમાન્
ધન મેળવવા માટે તમે હંમેશા બીજા રસ્તાઓ શોધો છો, અને દરેક જગ્યાએ સમજદારીથી લોકો પાસે પૂછપરછ કરો છો.
ખનિત્રમંજનં વાદં ધાતુવાદમતઃ પરમ્ । પૃચ્છમાનો ભ્રમસ્યેકસ્તૃષ્ણયા પરિમોહિતઃ
તમે ખાણકામ, પદાર્થોનું વિજ્ઞાન અને ધાતુવિદ્યા વિશે પૂછો છો; તૃષ્ણાથી ભ્રમિત થઈને તમે ગૂંચવાઈને ફરો છો.
સ્પર્શંચિંતયસેનિત્યંકલ્પાન્સિદ્ધિપ્રદાયકાન્ । પ્રવેશં વિવરાણાં તુ ચિંતમાનઃ સુ પૃચ્છસિ
તમે હંમેશા ચિંતામણિ અને ઈચ્છિત રત્ન વિશે વિચારો છો, ગુફામાં પ્રવેશવાની ચિંતામાં ઉત્સાહથી પૂછો છો.
તૃષ્ણાનલેન દગ્ધેન સુખં નૈવ પ્રગચ્છસિ । તૃષ્ણાનલેન સંદીપ્તો હાહાભૂતો વિચેતનઃ
તૃષ્ણાની આગથી સળગીને તમને ક્યારેય સુખ મળતું નથી; એ જ તૃષ્ણાની આગથી તમે હાહાકાર કરો છો અને સમજ ગુમાવી દો છો.
એવં મુગ્ધોસિ વિપ્રેંદ્ર ગતસ્ત્વં કાલવશ્યતામ્ । દારાપુત્રેષુ તદ્દ્રવ્યં પૃચ્છમાનેષુ વૈ ત્વયા
હું કહું છું, બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ, તમે આવી રીતે મૂર્ખ બનીને સમયના વશમાં આવી ગયા છો, અને તમારી પત્ની અને પુત્રો એ ધન વિશે તમારી પાસે પૂછે છે.
કથિતં નૈવ વૃત્તાંતં પ્રાણાંસ્ત્યક્ત્વા ગતો યમમ્ । એવં સર્વં મયા ખ્યાતં વૃત્તાંતં તવ પૂર્વકમ્
તમે ક્યારેય તેમને આખી વાત કહી નથી, અને પ્રાણ છોડી યમલોકે ગયા; એ રીતે, મેં તને તારો પહેલાનો આખો વાર્તા કહી આપી છે.
અનેન કર્મણા વિપ્ર નિર્ધનોસિ દરિદ્રવાન્ । સંસારે યસ્ય સત્પુત્રા ભક્તિમંતઃ સદૈવ હિ
આ કર્મના કારણે, બ્રાહ્મણ, તમે ગરીબ અને નિરાધાર બન્યા છો; જેનું પુત્રો ભક્તિભર્યા હોય છે, તેને સંસારમાં હંમેશા સુખ મળે છે.
સુશીલા જ્ઞાનસંપન્નાઃ સત્યધર્મરતાઃ સદા । સંભવંતિ ગૃહે તસ્ય યસ્ય વિષ્ણુઃ પ્રસીદતિ
જેઓના ઘરમાં સારા, જ્ઞાનવાન અને સત્ય-ધર્મમાં રત સંતાન થાય છે, એ બધું તો વિષ્ણુ પ્રસન્ન થાય ત્યારે જ મળે છે.
ધનં ધાન્યં કલત્રં તુ પુત્રપૌત્રમનંતકમ્ । સ ભુંક્તે મર્ત્યલોકે વૈ યસ્ય વિષ્ણુઃ પ્રસન્નવાન્
જે પર વિષ્ણુ પ્રસન્ન થાય છે, એ માણસને ધન, અનાજ, પત્ની, પુત્ર, પૌત્ર અને અનંત સુખ મળે છે.
વિના વિષ્ણોઃ પ્રસાદેન દારાપુત્રાન્ન ચાપ્નુયાત્ । સુજન્મ ચ કુલં વિપ્ર તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્
વિષ્ણુની કૃપા વિના, કોઈને પત્ની કે પુત્ર, સારા જન્મ કે ઉત્તમ કુળ મળતું નથી, બ્રાહ્મણ; એ જ વિષ્ણુનું પરમ સ્થાન છે.
સોમશર્મોવાચ- પૂર્વજન્મકૃતં પાપં ત્વયાખ્યાતં ચ મે મુને । શૂદ્રત્વેન તુ વિપ્રેન્દ્ર મયૈવ પરિવર્જિતમ્
સોમશર્માએ કહ્યું: મુનિ, તમે મને પહેલાના જન્મનું પાપ કહ્યું; બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ, હું તો શૂદ્ર તરીકે એ પાપથી દૂર રહ્યો હતો.
વિપ્રત્વં હિ મયા પ્રાપ્તં તત્કથં દ્વિજસત્તમ । તત્સર્વં કારણં બ્રૂહિ જ્ઞાનવિજ્ઞાનપંડિત
હું બ્રાહ્મણ બન્યો છું—આ કેવી રીતે થયું, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ? આ બધુંનું સાચું કારણ મને કહો, હે જ્ઞાન અને અનુભવમાં પારંગત વિદ્વાન.
વસિષ્ઠ ઉવાચ-। યત્ત્વયા ચેષ્ટિતં પૂર્વં કર્મધર્માશ્રિતંદ્વિજ । તદહં સંપ્રવક્ષ્યામિ શ્રૂયતાં યદિ મન્યસે
વશિષ્ઠે કહ્યું: હે દ્વિજ, તું અગાઉ જે કર્મ અને ધર્મ અનુસાર કર્યું હતું, તે બધું હું હવે કહું છું. જો તારે સાંભળવું હોય તો ધ્યાનથી સાંભળ.
બ્રાહ્મણઃ કશ્ચિદનઘઃ સદાચારઃ સુપંડિતઃ । વિષ્ણુભક્તસ્તુ ધર્માત્મા નિત્યં વિષ્ણુપરાયણઃ
એક બ્રાહ્મણ હતો, નિર્દોષ, સારા આચારવાળો, ખૂબ જ વિદ્વાન, વિષ્ણુભક્ત, ધર્મમય અને હંમેશા વિષ્ણુમાં તત્પર.
યાત્રાવ્યાજેન તીર્થાનાં ભ્રમત્યેકઃ સમેદિનીમ્ । અટમાનઃ સમાયાતસ્તવ ગેહં મહામતિઃ
યાત્રાના બહાને એ મહાન બુદ્ધિવાળો બ્રાહ્મણ ઘણા દિવસો સુધી તીર્થોમાં એકલો ફરતો રહ્યો અને અંતે તારા ઘેર આવ્યો.
યાચિતં સ્થાનમેકં વૈ વાસાર્થં દ્વિજસત્તમ । તવૈવ ભાર્યયા દત્તં ત્વયા ચ સહ પુત્રકૈઃ
હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, એ બ્રાહ્મણે રહેવા માટે એક જગ્યાની વિનંતી કરી; તારી પત્નીએ, તું અને તારા પુત્રો સાથે મળીને, તે જગ્યા આપી.
એયતામેયતાં બ્રહ્મન્સુખેન સુગૃહે મમ । વૈષ્ણવં બ્રાહ્મણં પુણ્યમિત્યુવાચ પુનઃ પુનઃ
એ બ્રાહ્મણ વારંવાર કહેતો: 'હે બ્રાહ્મણ, મને તારા સુંદર ઘરમાં આનંદથી રહેવા દે; આ વૈષ્ણવ બ્રાહ્મણ ખરેખર પુણ્યશાળી છે.'
સુખેન સ્થીયતામત્ર ગૃહોયં તવ સુવ્રત । અદ્ય ધન્યોસ્મ્યહં પુણ્યમદ્ય તીર્થમહં ગતઃ
'આ ઘર તારું છે, હે સદાચારવાળા, અહીં આરામથી રહે. આજે હું ધન્ય થયો છું, આજે મને પુણ્ય મળ્યું છે, આજે હું તીર્થ પર પહોંચી ગયો છું.'
અદ્ય તીર્થફલં પ્રાપ્તં તવાંઘ્રિદ્વયદર્શનાત્ । ગવાં સ્થાનં વરં પુણ્યં નિવાસાય નિવેદિતમ્
'આજે તારા પગના દર્શનથી મને તીર્થફળ મળ્યું છે. ગાયોના પવિત્ર સ્થાનને તારે રહેવા માટે અર્પણ કર્યું છે.'
અંગસંવાહનં કૃત્વા પાદૌ ચૈવ પ્રમર્દિતૌ । ક્ષાલિતૌ ચપુનસ્તોયૈઃ સ્નાતઃ પાદોદકેન હિ
તમે એના અંગો દબાવ્યા, પગ દબાવ્યા અને પછી પાણીથી ધોઈને, એ બ્રાહ્મણે તારા પગના પાણીથી સ્નાન કર્યું.
સદ્યો ઘૃતં દધિક્ષીરમન્નં તક્રં પ્રદત્તવાન્ । તસ્મૈ ચ બ્રાહ્મણાયૈવ ભવાનિત્થં મહાત્મને
તમે તરત જ એ મહાન આત્માવાળા બ્રાહ્મણને ઘી, દહીં, દૂધ, ભોજન અને છાસ આપ્યું.
એવં સંતોષિતો વિપ્રસ્ત્વયા ચ સહ ભાર્યયા । પુત્રૈઃ સાર્ધં મહાભાગો વૈષ્ણવો જ્ઞાનપંડિતઃ
આ રીતે, તું, તારી પત્ની અને પુત્રો સાથે મળીને, એ વૈષ્ણવ, વિદ્વાન અને પુણ્યશાળી બ્રાહ્મણને સંતોષ્યો.
અથ પ્રભાતે સંપ્રાપ્તે દિને પુણ્યે સુભાગ્યદે । આષાઢસ્ય તુ શુદ્ધસ્યૈકાદશી પાપનાશની
પછી, શુભ અને ભાગ્યશાળી દિવસની સવારે, પાપ નાશક, આશાઢ માસની શુદ્ધ એકાદશી આવી.
તસ્મિન્દિને સુસંપ્રાપ્તા સર્વપાતકનાશિની । યસ્યાં દેવો હૃષીકેશો યોગનિદ્રાં પ્રગચ્છતિ
એ દિવસે, જે બધા પાપોનો નાશ કરે છે અને જેમાં ભગવાન હૃષીકેશ યોગનિદ્રામાં જાય છે, એ પવિત્ર દિવસ આવી પહોંચ્યો.
તાં પ્રાપ્ય ચ તતો લોકાસ્તત્યજુર્બુદ્ધિપંડિતાઃ । ગૃહસ્ય સર્વકર્માણિ વિષ્ણુધ્યાનરતા દ્વિજ
એ દિવસ મળતાં જ, જ્ઞાનવાન ગૃહસ્થોએ ઘરનાં બધા કામકાજ છોડીને, હે દ્વિજ, વિષ્ણુના ધ્યાનમાં તલીનતા પામી.
ઉત્સવં પરમં ચક્રુર્ગીતમંગલવાદનૈઃ । સ્તુવંતિ બ્રાહ્મણાઃ સર્વે વેદૈઃ સ્તોત્રૈઃ સુમંગલૈઃ
તેઓએ મંગળ ગીતો અને વાદ્યો સાથે મહોત્સવ મનાવ્યો; બધા બ્રાહ્મણોએ વેદમંત્રો અને શુભ સ્તોત્રો દ્વારા સ્તુતિ કરી.
એવં મહોત્સવં પ્રાપ્ય સ ચ બ્રાહ્મણસત્તમઃ । તસ્મિન્દિને સ્થિતસ્તત્ર સંપ્રાપ્તં સમુપોષણમ્
આ રીતે, એ મહાન ઉત્સવમાં, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ એ દિવસે ત્યાં જ રહ્યો અને ઉપવાસનું પાલન થયું.