તક્રં ઘૃતં તથા ક્ષીરં વિક્રયિત્વા તતો દધિ । દુષ્કાલં ચિંતિતં વિપ્ર મોહિતો વિષ્ણુમાયયા
તુવેર, ઘી અને દૂધ વેચી, પછી દહીં પણ વેચ્યું; કઠિન સમયની ચિંતા કરતો, અને વિષ્ણુની માયામાં ફસાયો હતો.
કૃતં મહાર્ઘમેવાત્ર અન્નં બ્રાહ્મણસત્તમ । નિર્દયેન ત્વયા દાનં ન દત્તં તુ કદાચન
તમે અન્ન બહુ મોંઘું કર્યું, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ; તમે કદી દયાથી દાન આપ્યું નહીં.
દેવાનાં પૂજનં વિપ્ર ભવતા ન કૃતં કદા । પ્રાપ્ય પર્વાણિ વિપ્રેભ્યો દ્રવ્યં ન ચ સમર્પિતમ્
તમે કદી દેવતાઓની પૂજા કરી નહીં, હે વિદ્વાન; તહેવારોમાં પણ બ્રાહ્મણોને કદી દાન આપ્યું નહીં.
શ્રાદ્ધંકાલંતુસંપ્રાપ્યશ્રદ્ધયાનકૃતંત્વયા । ભાર્યા વદતિ તે સાધ્વી દિનમેનં સમાગતમ્
પિતૃકર્મનો સમય આવ્યો ત્યારે પણ, તું શ્રદ્ધાથી કદી કરતો નહીં; તારી સતી પત્ની તને એ દિવસ યાદ અપાવતી.
શ્વશુરસ્ય શ્રાદ્ધકાલઃ શ્વશ્ર્વાશ્ચૈવ મહામતે । ત્વં શ્રુત્વા તદ્વચસ્તસ્યા ગૃહં ત્યક્ત્વા પલાયસે
હે મહામતિ, તારા સસરા અને સાસુના પિતૃકર્મનો સમય આવતો, ત્યારે પત્ની કહે ત્યારે તું ઘર છોડીને ભાગી જતો.
ધર્મમાર્ગં ન દૃષ્ટં તે શ્રુતં નૈવ કદા ત્વયા । લોભો માતાપિતા ભ્રાતા લોભઃ સ્વજનબાંધવાઃ
તમે કદી ધર્મમાર્ગ જોયો નહીં, કદી સાંભળ્યો પણ નહીં; લોભ જ તારી માતા-પિતા, ભાઈ અને સ્વજનો હતો.
પાલિતં લોભમેવૈકં ત્યક્ત્વા ધર્મં સદૈવ હિ । તસ્માદ્દુઃખી ભવાઞ્જાતો દરિદ્રેણાતિપીડિતઃ
તમે હંમેશા લોભને જ પાળ્યો છે, ધર્મને તો છોડ્યો છે; એટલે તમે દુઃખી અને ભારે ગરીબીથી પીડાયેલા જન્મ્યા છો.
દિનેદિને મહાતૃષ્ણા હૃદયે તે પ્રવર્દ્ધતે । યદાયદા ગૃહે દ્રવ્યં વૃદ્ધિમાયાતિ તે તદા
દરેક દિવસે તમારા દિલમાં મોટી તૃષ્ણા વધતી જાય છે, ખાસ કરીને જ્યારે ઘરમાં ધન વધે ત્યારે.
તૃષ્ણયા દહ્યમાનસ્તુ તયા ત્વં વહ્નિરૂપયા । રાત્રૌ વા સુપ્રસુપ્તસ્તુ નિશ્ચિતો હિ પ્રચિંતસિ
આ તૃષ્ણાની આગથી તમે સળગો છો, એ અગ્નિ જેવી છે; રાત્રે સારી રીતે ઊંઘો ત્યારે પણ મનમાં ચિંતામાં રહે છે.
દિનં પ્રાપ્ય મહામોહૈર્વ્યાપિતોસિ સદૈવ હિ । સહસ્રં લક્ષં મે કોટિઃ કદા અર્બુદમેવ ચ
દિવસ આવે ત્યારે તમે હંમેશા મોટા મોહમાં ફસાયેલા રહો છો: 'ક્યારે મને હજાર, લાખ, કરોડ કે દસ કરોડ મળશે?' એવી ચિંતામાં રહે છે.
ભવિષ્યતિ કદા ખર્વો નિખર્વશ્ચાથ મે ગૃહે । એવં સહસ્રં લક્ષં ચ કોટિરર્બુદમેવ ચ
'ક્યારે મારા ઘરમાં ખર્વો કે નિખર્વો થશે?' આવી રીતે તમે હજારો, લાખો, કરોડો અને અર્બુદની ચિંતામાં જ રહો છો.
ખર્વો નિખર્વઃ સંજાતસ્તૃષ્ણા નૈવ પ્રગચ્છતિ । તવ કાયં પરિત્યજ્ય વૃદ્ધિમાયાતિ સર્વદા
ખર્વો કે નિખર્વો મળ્યા પછી પણ તમારી તૃષ્ણા ક્યારેય જતી નથી; એ તો હંમેશા વધતી જાય છે, શરીર છોડી દઈને પણ.
નૈવ દત્તં હુતં વિપ્ર ભુક્તં નૈવ કદા ત્વયા । ખનિતં ભૂમિમધ્યે તુ ક્ષિપ્તં પુત્રાનજાનતે
તમે ક્યારેય દાન આપ્યું નથી, યજ્ઞ કર્યો નથી કે પોતે ભોગવ્યું નથી; જમીનમાં જે ધન છુપાવ્યું, એ તો તમારા પુત્રોને પણ ખબર નથી.
અન્યમેવમુપાયં તુ દ્રવ્યાગમનકારણાત્ । કુરુષે સર્વદા વિપ્ર લોકાન્પૃચ્છસિ બુદ્ધિમાન્
ધન મેળવવા માટે તમે હંમેશા બીજા રસ્તાઓ શોધો છો, અને દરેક જગ્યાએ સમજદારીથી લોકો પાસે પૂછપરછ કરો છો.
ખનિત્રમંજનં વાદં ધાતુવાદમતઃ પરમ્ । પૃચ્છમાનો ભ્રમસ્યેકસ્તૃષ્ણયા પરિમોહિતઃ
તમે ખાણકામ, પદાર્થોનું વિજ્ઞાન અને ધાતુવિદ્યા વિશે પૂછો છો; તૃષ્ણાથી ભ્રમિત થઈને તમે ગૂંચવાઈને ફરો છો.
સ્પર્શંચિંતયસેનિત્યંકલ્પાન્સિદ્ધિપ્રદાયકાન્ । પ્રવેશં વિવરાણાં તુ ચિંતમાનઃ સુ પૃચ્છસિ
તમે હંમેશા ચિંતામણિ અને ઈચ્છિત રત્ન વિશે વિચારો છો, ગુફામાં પ્રવેશવાની ચિંતામાં ઉત્સાહથી પૂછો છો.
તૃષ્ણાનલેન દગ્ધેન સુખં નૈવ પ્રગચ્છસિ । તૃષ્ણાનલેન સંદીપ્તો હાહાભૂતો વિચેતનઃ
તૃષ્ણાની આગથી સળગીને તમને ક્યારેય સુખ મળતું નથી; એ જ તૃષ્ણાની આગથી તમે હાહાકાર કરો છો અને સમજ ગુમાવી દો છો.
એવં મુગ્ધોસિ વિપ્રેંદ્ર ગતસ્ત્વં કાલવશ્યતામ્ । દારાપુત્રેષુ તદ્દ્રવ્યં પૃચ્છમાનેષુ વૈ ત્વયા
હું કહું છું, બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ, તમે આવી રીતે મૂર્ખ બનીને સમયના વશમાં આવી ગયા છો, અને તમારી પત્ની અને પુત્રો એ ધન વિશે તમારી પાસે પૂછે છે.
કથિતં નૈવ વૃત્તાંતં પ્રાણાંસ્ત્યક્ત્વા ગતો યમમ્ । એવં સર્વં મયા ખ્યાતં વૃત્તાંતં તવ પૂર્વકમ્
તમે ક્યારેય તેમને આખી વાત કહી નથી, અને પ્રાણ છોડી યમલોકે ગયા; એ રીતે, મેં તને તારો પહેલાનો આખો વાર્તા કહી આપી છે.
અનેન કર્મણા વિપ્ર નિર્ધનોસિ દરિદ્રવાન્ । સંસારે યસ્ય સત્પુત્રા ભક્તિમંતઃ સદૈવ હિ
આ કર્મના કારણે, બ્રાહ્મણ, તમે ગરીબ અને નિરાધાર બન્યા છો; જેનું પુત્રો ભક્તિભર્યા હોય છે, તેને સંસારમાં હંમેશા સુખ મળે છે.
સુશીલા જ્ઞાનસંપન્નાઃ સત્યધર્મરતાઃ સદા । સંભવંતિ ગૃહે તસ્ય યસ્ય વિષ્ણુઃ પ્રસીદતિ
જેઓના ઘરમાં સારા, જ્ઞાનવાન અને સત્ય-ધર્મમાં રત સંતાન થાય છે, એ બધું તો વિષ્ણુ પ્રસન્ન થાય ત્યારે જ મળે છે.
ધનં ધાન્યં કલત્રં તુ પુત્રપૌત્રમનંતકમ્ । સ ભુંક્તે મર્ત્યલોકે વૈ યસ્ય વિષ્ણુઃ પ્રસન્નવાન્
જે પર વિષ્ણુ પ્રસન્ન થાય છે, એ માણસને ધન, અનાજ, પત્ની, પુત્ર, પૌત્ર અને અનંત સુખ મળે છે.
વિના વિષ્ણોઃ પ્રસાદેન દારાપુત્રાન્ન ચાપ્નુયાત્ । સુજન્મ ચ કુલં વિપ્ર તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્
વિષ્ણુની કૃપા વિના, કોઈને પત્ની કે પુત્ર, સારા જન્મ કે ઉત્તમ કુળ મળતું નથી, બ્રાહ્મણ; એ જ વિષ્ણુનું પરમ સ્થાન છે.
સોમશર્મોવાચ- પૂર્વજન્મકૃતં પાપં ત્વયાખ્યાતં ચ મે મુને । શૂદ્રત્વેન તુ વિપ્રેન્દ્ર મયૈવ પરિવર્જિતમ્
સોમશર્માએ કહ્યું: મુનિ, તમે મને પહેલાના જન્મનું પાપ કહ્યું; બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ, હું તો શૂદ્ર તરીકે એ પાપથી દૂર રહ્યો હતો.
વિપ્રત્વં હિ મયા પ્રાપ્તં તત્કથં દ્વિજસત્તમ । તત્સર્વં કારણં બ્રૂહિ જ્ઞાનવિજ્ઞાનપંડિત
હું બ્રાહ્મણ બન્યો છું—આ કેવી રીતે થયું, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ? આ બધુંનું સાચું કારણ મને કહો, હે જ્ઞાન અને અનુભવમાં પારંગત વિદ્વાન.
વસિષ્ઠ ઉવાચ-। યત્ત્વયા ચેષ્ટિતં પૂર્વં કર્મધર્માશ્રિતંદ્વિજ । તદહં સંપ્રવક્ષ્યામિ શ્રૂયતાં યદિ મન્યસે
વશિષ્ઠે કહ્યું: હે દ્વિજ, તું અગાઉ જે કર્મ અને ધર્મ અનુસાર કર્યું હતું, તે બધું હું હવે કહું છું. જો તારે સાંભળવું હોય તો ધ્યાનથી સાંભળ.
બ્રાહ્મણઃ કશ્ચિદનઘઃ સદાચારઃ સુપંડિતઃ । વિષ્ણુભક્તસ્તુ ધર્માત્મા નિત્યં વિષ્ણુપરાયણઃ
એક બ્રાહ્મણ હતો, નિર્દોષ, સારા આચારવાળો, ખૂબ જ વિદ્વાન, વિષ્ણુભક્ત, ધર્મમય અને હંમેશા વિષ્ણુમાં તત્પર.
યાત્રાવ્યાજેન તીર્થાનાં ભ્રમત્યેકઃ સમેદિનીમ્ । અટમાનઃ સમાયાતસ્તવ ગેહં મહામતિઃ
યાત્રાના બહાને એ મહાન બુદ્ધિવાળો બ્રાહ્મણ ઘણા દિવસો સુધી તીર્થોમાં એકલો ફરતો રહ્યો અને અંતે તારા ઘેર આવ્યો.
યાચિતં સ્થાનમેકં વૈ વાસાર્થં દ્વિજસત્તમ । તવૈવ ભાર્યયા દત્તં ત્વયા ચ સહ પુત્રકૈઃ
હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, એ બ્રાહ્મણે રહેવા માટે એક જગ્યાની વિનંતી કરી; તારી પત્નીએ, તું અને તારા પુત્રો સાથે મળીને, તે જગ્યા આપી.
એયતામેયતાં બ્રહ્મન્સુખેન સુગૃહે મમ । વૈષ્ણવં બ્રાહ્મણં પુણ્યમિત્યુવાચ પુનઃ પુનઃ
એ બ્રાહ્મણ વારંવાર કહેતો: 'હે બ્રાહ્મણ, મને તારા સુંદર ઘરમાં આનંદથી રહેવા દે; આ વૈષ્ણવ બ્રાહ્મણ ખરેખર પુણ્યશાળી છે.'