આયાંતિ યાંતિ તે સર્વે તાપં દત્વા સુદારુણમ્ । પુત્રરૂપેણ તે સર્વે સંસારે દ્વિજસત્તમ
એ બધા આવે છે અને જાય છે, પણ ભારે દુઃખ આપી જાય છે; એ બધા પુત્રના રૂપમાં, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, જગતમાં રહે છે.
પૂર્વજન્મકૃતં પુણ્યં યત્ત્વયા પરિપાલિતમ્ । તત્સર્વં હિ પ્રવક્ષ્યામિ શ્રૂયતામદ્ભુતં પુનઃ
તારે પૂર્વજન્મમાં જે પુણ્ય કમાયું અને સાચવ્યું છે, એ બધું હું હવે ફરીથી કહું છું—આ અદ્ભુત વાત ધ્યાનથી સાંભળ.
વસિષ્ઠ ઉવાચ- ભવાઞ્છૂદ્રો મહાપ્રાજ્ઞ પૂર્વજન્મનિ નાન્યથા । કૃષિકર્ત્તા જ્ઞાનહીનો મહાલોભેન સંયુતઃ
વશિષ્ઠ કહે છે: હે મહાપ્રજ્ઞ, તું પૂર્વજન્મમાં શૂદ્ર હતો, બીજું કંઈ નહોતું; ખેતી કરતો, જ્ઞાન વગર અને ભારે લોભી હતો.
એકભાર્યા સદા દ્વેષી બહુપુત્રો હ્યદત્તવાન્ । ધર્મં નૈવ વિજાનાસિ સત્યં નૈવ પરિશ્રુતમ્
એક જ પત્ની હતી, હંમેશા વેર રાખતો, ઘણા પુત્રો હતા પણ કદી કંઈ આપ્યું નહીં; ધર્મ જાણતો નહોતો, સત્યનું નામ પણ સાંભળ્યું નહોતું.
દાનં નૈવ ત્વયા દત્તં શાસ્ત્રં નૈવ પ્રતિશ્રુતમ્ । કૃતા નૈવ ત્વયા તીર્થે યાત્રા ચૈવ મહામતે
તું કદી દાન આપ્યું નહીં, શાસ્ત્ર પણ કદી શીખ્યું નહીં; તીર્થયાત્રા પણ કદી કરી નહીં, હે મહામતિ.
એવં કૃતં ત્વયા વિપ્ર કૃષિમાર્ગં પુનઃ પુનઃ । પશૂનાં પાલનં સર્વ ગવાં ચૈવ દ્વિજોત્તમ
હે વિદ્વાન, તું વારંવાર ખેતીના કામમાં લાગેલો, અને બધા પશુઓ તથા ગાયોની સંભાળ રાખતો.
મહિષીણાં તથાઽશ્વાનાં પાલનં ચ પુનઃ પુનઃ । એવં પૂ ર્વંકૃતં કર્મ ત્વયૈવ દ્વિજસત્તમ
એ જ રીતે, તું વારંવાર ભેંસ અને ઘોડા પણ પાળતો; હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, એ જ કામ તું પહેલાં કરતો હતો.
વિપુલં ચ ધનં તદ્વલ્લોભેન પરિસંચિતમ્ । તસ્ય વ્યયં સુપુણ્યેન ન કૃતં તુ ત્વયા કદા
તમે મોટું ધન લોભથી એકઠું કર્યું, પણ એ કદી પુણ્યના કામમાં ખર્ચ્યું નહીં.
પાત્રે દાનં ન દત્તં તુ દૃષ્ટ્વા દુર્બલમેવ ચ । કૃપાં કૃત્વા ન દત્તં તુ ભવતા ધનમેવ ચ
તમે યોગ્યને દાન આપ્યું નહીં, નબળા માણસને જોઈને પણ દયા કરીને કદી કંઈ આપ્યું નહીં; ધન ફક્ત જમા જ કરેલું.
ગોમહિષ્યાદિકં સર્વં પશૂનાં સંચિતં ત્વયા । વિક્રીય ચ ધનં વિપ્ર સંચિતં વિપુલં ત્વયા
ગાય, ભેંસ અને બીજા બધા પશુઓ તું એકઠા કરતો, અને એ બધાને વેચીને, હે વિદ્વાન, તું મોટું ધન ભેગું કરતો.
તક્રં ઘૃતં તથા ક્ષીરં વિક્રયિત્વા તતો દધિ । દુષ્કાલં ચિંતિતં વિપ્ર મોહિતો વિષ્ણુમાયયા
તુવેર, ઘી અને દૂધ વેચી, પછી દહીં પણ વેચ્યું; કઠિન સમયની ચિંતા કરતો, અને વિષ્ણુની માયામાં ફસાયો હતો.
કૃતં મહાર્ઘમેવાત્ર અન્નં બ્રાહ્મણસત્તમ । નિર્દયેન ત્વયા દાનં ન દત્તં તુ કદાચન
તમે અન્ન બહુ મોંઘું કર્યું, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ; તમે કદી દયાથી દાન આપ્યું નહીં.
દેવાનાં પૂજનં વિપ્ર ભવતા ન કૃતં કદા । પ્રાપ્ય પર્વાણિ વિપ્રેભ્યો દ્રવ્યં ન ચ સમર્પિતમ્
તમે કદી દેવતાઓની પૂજા કરી નહીં, હે વિદ્વાન; તહેવારોમાં પણ બ્રાહ્મણોને કદી દાન આપ્યું નહીં.
શ્રાદ્ધંકાલંતુસંપ્રાપ્યશ્રદ્ધયાનકૃતંત્વયા । ભાર્યા વદતિ તે સાધ્વી દિનમેનં સમાગતમ્
પિતૃકર્મનો સમય આવ્યો ત્યારે પણ, તું શ્રદ્ધાથી કદી કરતો નહીં; તારી સતી પત્ની તને એ દિવસ યાદ અપાવતી.
શ્વશુરસ્ય શ્રાદ્ધકાલઃ શ્વશ્ર્વાશ્ચૈવ મહામતે । ત્વં શ્રુત્વા તદ્વચસ્તસ્યા ગૃહં ત્યક્ત્વા પલાયસે
હે મહામતિ, તારા સસરા અને સાસુના પિતૃકર્મનો સમય આવતો, ત્યારે પત્ની કહે ત્યારે તું ઘર છોડીને ભાગી જતો.
ધર્મમાર્ગં ન દૃષ્ટં તે શ્રુતં નૈવ કદા ત્વયા । લોભો માતાપિતા ભ્રાતા લોભઃ સ્વજનબાંધવાઃ
તમે કદી ધર્મમાર્ગ જોયો નહીં, કદી સાંભળ્યો પણ નહીં; લોભ જ તારી માતા-પિતા, ભાઈ અને સ્વજનો હતો.
પાલિતં લોભમેવૈકં ત્યક્ત્વા ધર્મં સદૈવ હિ । તસ્માદ્દુઃખી ભવાઞ્જાતો દરિદ્રેણાતિપીડિતઃ
તમે હંમેશા લોભને જ પાળ્યો છે, ધર્મને તો છોડ્યો છે; એટલે તમે દુઃખી અને ભારે ગરીબીથી પીડાયેલા જન્મ્યા છો.
દિનેદિને મહાતૃષ્ણા હૃદયે તે પ્રવર્દ્ધતે । યદાયદા ગૃહે દ્રવ્યં વૃદ્ધિમાયાતિ તે તદા
દરેક દિવસે તમારા દિલમાં મોટી તૃષ્ણા વધતી જાય છે, ખાસ કરીને જ્યારે ઘરમાં ધન વધે ત્યારે.
તૃષ્ણયા દહ્યમાનસ્તુ તયા ત્વં વહ્નિરૂપયા । રાત્રૌ વા સુપ્રસુપ્તસ્તુ નિશ્ચિતો હિ પ્રચિંતસિ
આ તૃષ્ણાની આગથી તમે સળગો છો, એ અગ્નિ જેવી છે; રાત્રે સારી રીતે ઊંઘો ત્યારે પણ મનમાં ચિંતામાં રહે છે.
દિનં પ્રાપ્ય મહામોહૈર્વ્યાપિતોસિ સદૈવ હિ । સહસ્રં લક્ષં મે કોટિઃ કદા અર્બુદમેવ ચ
દિવસ આવે ત્યારે તમે હંમેશા મોટા મોહમાં ફસાયેલા રહો છો: 'ક્યારે મને હજાર, લાખ, કરોડ કે દસ કરોડ મળશે?' એવી ચિંતામાં રહે છે.
ભવિષ્યતિ કદા ખર્વો નિખર્વશ્ચાથ મે ગૃહે । એવં સહસ્રં લક્ષં ચ કોટિરર્બુદમેવ ચ
'ક્યારે મારા ઘરમાં ખર્વો કે નિખર્વો થશે?' આવી રીતે તમે હજારો, લાખો, કરોડો અને અર્બુદની ચિંતામાં જ રહો છો.
ખર્વો નિખર્વઃ સંજાતસ્તૃષ્ણા નૈવ પ્રગચ્છતિ । તવ કાયં પરિત્યજ્ય વૃદ્ધિમાયાતિ સર્વદા
ખર્વો કે નિખર્વો મળ્યા પછી પણ તમારી તૃષ્ણા ક્યારેય જતી નથી; એ તો હંમેશા વધતી જાય છે, શરીર છોડી દઈને પણ.
નૈવ દત્તં હુતં વિપ્ર ભુક્તં નૈવ કદા ત્વયા । ખનિતં ભૂમિમધ્યે તુ ક્ષિપ્તં પુત્રાનજાનતે
તમે ક્યારેય દાન આપ્યું નથી, યજ્ઞ કર્યો નથી કે પોતે ભોગવ્યું નથી; જમીનમાં જે ધન છુપાવ્યું, એ તો તમારા પુત્રોને પણ ખબર નથી.
અન્યમેવમુપાયં તુ દ્રવ્યાગમનકારણાત્ । કુરુષે સર્વદા વિપ્ર લોકાન્પૃચ્છસિ બુદ્ધિમાન્
ધન મેળવવા માટે તમે હંમેશા બીજા રસ્તાઓ શોધો છો, અને દરેક જગ્યાએ સમજદારીથી લોકો પાસે પૂછપરછ કરો છો.
ખનિત્રમંજનં વાદં ધાતુવાદમતઃ પરમ્ । પૃચ્છમાનો ભ્રમસ્યેકસ્તૃષ્ણયા પરિમોહિતઃ
તમે ખાણકામ, પદાર્થોનું વિજ્ઞાન અને ધાતુવિદ્યા વિશે પૂછો છો; તૃષ્ણાથી ભ્રમિત થઈને તમે ગૂંચવાઈને ફરો છો.
સ્પર્શંચિંતયસેનિત્યંકલ્પાન્સિદ્ધિપ્રદાયકાન્ । પ્રવેશં વિવરાણાં તુ ચિંતમાનઃ સુ પૃચ્છસિ
તમે હંમેશા ચિંતામણિ અને ઈચ્છિત રત્ન વિશે વિચારો છો, ગુફામાં પ્રવેશવાની ચિંતામાં ઉત્સાહથી પૂછો છો.
તૃષ્ણાનલેન દગ્ધેન સુખં નૈવ પ્રગચ્છસિ । તૃષ્ણાનલેન સંદીપ્તો હાહાભૂતો વિચેતનઃ
તૃષ્ણાની આગથી સળગીને તમને ક્યારેય સુખ મળતું નથી; એ જ તૃષ્ણાની આગથી તમે હાહાકાર કરો છો અને સમજ ગુમાવી દો છો.
એવં મુગ્ધોસિ વિપ્રેંદ્ર ગતસ્ત્વં કાલવશ્યતામ્ । દારાપુત્રેષુ તદ્દ્રવ્યં પૃચ્છમાનેષુ વૈ ત્વયા
હું કહું છું, બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ, તમે આવી રીતે મૂર્ખ બનીને સમયના વશમાં આવી ગયા છો, અને તમારી પત્ની અને પુત્રો એ ધન વિશે તમારી પાસે પૂછે છે.
કથિતં નૈવ વૃત્તાંતં પ્રાણાંસ્ત્યક્ત્વા ગતો યમમ્ । એવં સર્વં મયા ખ્યાતં વૃત્તાંતં તવ પૂર્વકમ્
તમે ક્યારેય તેમને આખી વાત કહી નથી, અને પ્રાણ છોડી યમલોકે ગયા; એ રીતે, મેં તને તારો પહેલાનો આખો વાર્તા કહી આપી છે.
અનેન કર્મણા વિપ્ર નિર્ધનોસિ દરિદ્રવાન્ । સંસારે યસ્ય સત્પુત્રા ભક્તિમંતઃ સદૈવ હિ
આ કર્મના કારણે, બ્રાહ્મણ, તમે ગરીબ અને નિરાધાર બન્યા છો; જેનું પુત્રો ભક્તિભર્યા હોય છે, તેને સંસારમાં હંમેશા સુખ મળે છે.