મહામોહેન સંમુગ્ધઃ પ્રિયયા બોધિતો દ્વિજ । તયાહં પ્રેષિતસ્તાત તવ પાર્શ્વં સમાતુરઃ
'મોટા મોહથી ભ્રમિત થઈ, મારી પ્રિય પત્નીએ મને સમજાવ્યો; તેના કહ્યા પ્રમાણે, હે પિતા, હું દુઃખી થઈને તમારી પાસે આવ્યો છું.'
તત્સર્વં હિ સમાચક્ષ્વ સર્વસંદેહનાશકમ્ । મુક્તિદાતા ભવસ્વ ત્વં મમસંસારબંધનાત્
'મારા બધા સંશય દૂર થાય તેવું બધું કહો; અને મને સંસારના બંધનમાંથી મુક્તિ આપનાર બનો.'
વસિષ્ઠ ઉવાચ- પુત્રા મિત્રાણ્યથ ભ્રાતા અન્યે સ્વજનબાંધવાઃ । પંચભેદાસ્તુ સંભેદાત્પુરુષસ્ય ભવંતિ તે
વશિષ્ઠ બોલ્યા: 'પુત્ર, મિત્ર, ભાઈ અને બીજા સ્વજનો—આ પાંચ પ્રકારના સંબંધો માણસને સંગથી મળે છે.'
તે તે સુમનયા પ્રોક્તાઃ પૂર્વમેવ તવાગ્રતઃ । ઋણસંબંધિનઃ સર્વે તે કુપુત્રા દ્વિજોત્તમ
'આ બધા, જે પહેલાં આનંદથી તમને સમજાવ્યા હતા, ઋણના સંબંધથી બંધાયેલા છે; એ બધા ખરાબ પુત્ર છે, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ.'
પુત્રસ્ય લક્ષણં પુણ્યં તવાગ્રે પ્રવદામ્યહમ્ । પુણ્યપ્રસક્તો યસ્યાત્મા સત્યધર્મરતઃ સદા
'હવે હું તમારી સામે પુણ્યવાન પુત્રના લક્ષણો કહું છું: જેનું મન હંમેશા પુણ્યમાં લાગેલું હોય, સત્ય અને ધર્મમાં આનંદ પામતો હોય.'
શુદ્ધિવિજ્ઞાનસંપન્નસ્તપસ્વી વાગ્વિદાં વરઃ । સર્વકર્મસુસંધીરો વેદાધ્યયનતત્પરઃ
'જે શુદ્ધિ અને જ્ઞાનથી પરિપૂર્ણ હોય, તપસ્વી હોય, વાણીમાં શ્રેષ્ઠ હોય, દરેક કાર્યમાં સ્થિર હોય અને વેદના અભ્યાસમાં તત્પર રહે.'
સ સર્વશાસ્ત્રવેત્તા ચ દેવબ્રાહ્મણપૂજકઃ । યાજકઃ સર્વયજ્ઞાનાં દાતા ત્યાગી પ્રિયંવદઃ
'જે બધા શાસ્ત્રો જાણે છે, દેવતાઓ અને બ્રાહ્મણોની પૂજા કરે છે, બધા યજ્ઞો કરે છે, દાનશીલ છે, ત્યાગી છે અને સૌમ્ય વાણી બોલે છે.'
વિષ્ણુધ્યાનપરો નિત્યં શાંતો દાંતઃ સુહૃત્સદા । પિતૃમાતૃપરોનિત્યં સર્વસ્વજનવત્સલઃ
'જે હંમેશા વિષ્ણુના ધ્યાનમાં તત્પર રહે છે, શાંત અને દમિત છે, હંમેશા સૌનો મિત્ર છે, પિતા-માતાના ભક્ત છે અને બધા સ્વજનોને પ્રેમ કરે છે.'
કુલસ્ય તારકો વિદ્વાન્કુલસ્ય પરિપોષકઃ । એવં ગુણૈશ્ચ સંયુક્તઃ સપુત્રઃ સુખદાયકઃ
વિદ્વાન માણસ પોતાનાં કુટુંબને બચાવે છે, કુળને પોષે છે; આવા ગુણોથી ભરપૂર અને પુત્રો સાથે, એ સૌને સુખ આપે છે.
અન્યે સંબંધસંયુક્તાઃ શોકસંતાપદાયકાઃ । એતાદૃશેન કિં કાર્યં ફલહીનેન તેન ચ
બીજા તો ફક્ત સંબંધથી જોડાયેલા હોય છે, પણ દુઃખ અને પીડા જ આપે છે; એવા નિષ્ફળ માણસનો શું ઉપયોગ?
આયાંતિ યાંતિ તે સર્વે તાપં દત્વા સુદારુણમ્ । પુત્રરૂપેણ તે સર્વે સંસારે દ્વિજસત્તમ
એ બધા આવે છે અને જાય છે, પણ ભારે દુઃખ આપી જાય છે; એ બધા પુત્રના રૂપમાં, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, જગતમાં રહે છે.
પૂર્વજન્મકૃતં પુણ્યં યત્ત્વયા પરિપાલિતમ્ । તત્સર્વં હિ પ્રવક્ષ્યામિ શ્રૂયતામદ્ભુતં પુનઃ
તારે પૂર્વજન્મમાં જે પુણ્ય કમાયું અને સાચવ્યું છે, એ બધું હું હવે ફરીથી કહું છું—આ અદ્ભુત વાત ધ્યાનથી સાંભળ.
વસિષ્ઠ ઉવાચ- ભવાઞ્છૂદ્રો મહાપ્રાજ્ઞ પૂર્વજન્મનિ નાન્યથા । કૃષિકર્ત્તા જ્ઞાનહીનો મહાલોભેન સંયુતઃ
વશિષ્ઠ કહે છે: હે મહાપ્રજ્ઞ, તું પૂર્વજન્મમાં શૂદ્ર હતો, બીજું કંઈ નહોતું; ખેતી કરતો, જ્ઞાન વગર અને ભારે લોભી હતો.
એકભાર્યા સદા દ્વેષી બહુપુત્રો હ્યદત્તવાન્ । ધર્મં નૈવ વિજાનાસિ સત્યં નૈવ પરિશ્રુતમ્
એક જ પત્ની હતી, હંમેશા વેર રાખતો, ઘણા પુત્રો હતા પણ કદી કંઈ આપ્યું નહીં; ધર્મ જાણતો નહોતો, સત્યનું નામ પણ સાંભળ્યું નહોતું.
દાનં નૈવ ત્વયા દત્તં શાસ્ત્રં નૈવ પ્રતિશ્રુતમ્ । કૃતા નૈવ ત્વયા તીર્થે યાત્રા ચૈવ મહામતે
તું કદી દાન આપ્યું નહીં, શાસ્ત્ર પણ કદી શીખ્યું નહીં; તીર્થયાત્રા પણ કદી કરી નહીં, હે મહામતિ.
એવં કૃતં ત્વયા વિપ્ર કૃષિમાર્ગં પુનઃ પુનઃ । પશૂનાં પાલનં સર્વ ગવાં ચૈવ દ્વિજોત્તમ
હે વિદ્વાન, તું વારંવાર ખેતીના કામમાં લાગેલો, અને બધા પશુઓ તથા ગાયોની સંભાળ રાખતો.
મહિષીણાં તથાઽશ્વાનાં પાલનં ચ પુનઃ પુનઃ । એવં પૂ ર્વંકૃતં કર્મ ત્વયૈવ દ્વિજસત્તમ
એ જ રીતે, તું વારંવાર ભેંસ અને ઘોડા પણ પાળતો; હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, એ જ કામ તું પહેલાં કરતો હતો.
વિપુલં ચ ધનં તદ્વલ્લોભેન પરિસંચિતમ્ । તસ્ય વ્યયં સુપુણ્યેન ન કૃતં તુ ત્વયા કદા
તમે મોટું ધન લોભથી એકઠું કર્યું, પણ એ કદી પુણ્યના કામમાં ખર્ચ્યું નહીં.
પાત્રે દાનં ન દત્તં તુ દૃષ્ટ્વા દુર્બલમેવ ચ । કૃપાં કૃત્વા ન દત્તં તુ ભવતા ધનમેવ ચ
તમે યોગ્યને દાન આપ્યું નહીં, નબળા માણસને જોઈને પણ દયા કરીને કદી કંઈ આપ્યું નહીં; ધન ફક્ત જમા જ કરેલું.
ગોમહિષ્યાદિકં સર્વં પશૂનાં સંચિતં ત્વયા । વિક્રીય ચ ધનં વિપ્ર સંચિતં વિપુલં ત્વયા
ગાય, ભેંસ અને બીજા બધા પશુઓ તું એકઠા કરતો, અને એ બધાને વેચીને, હે વિદ્વાન, તું મોટું ધન ભેગું કરતો.
તક્રં ઘૃતં તથા ક્ષીરં વિક્રયિત્વા તતો દધિ । દુષ્કાલં ચિંતિતં વિપ્ર મોહિતો વિષ્ણુમાયયા
તુવેર, ઘી અને દૂધ વેચી, પછી દહીં પણ વેચ્યું; કઠિન સમયની ચિંતા કરતો, અને વિષ્ણુની માયામાં ફસાયો હતો.
કૃતં મહાર્ઘમેવાત્ર અન્નં બ્રાહ્મણસત્તમ । નિર્દયેન ત્વયા દાનં ન દત્તં તુ કદાચન
તમે અન્ન બહુ મોંઘું કર્યું, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ; તમે કદી દયાથી દાન આપ્યું નહીં.
દેવાનાં પૂજનં વિપ્ર ભવતા ન કૃતં કદા । પ્રાપ્ય પર્વાણિ વિપ્રેભ્યો દ્રવ્યં ન ચ સમર્પિતમ્
તમે કદી દેવતાઓની પૂજા કરી નહીં, હે વિદ્વાન; તહેવારોમાં પણ બ્રાહ્મણોને કદી દાન આપ્યું નહીં.
શ્રાદ્ધંકાલંતુસંપ્રાપ્યશ્રદ્ધયાનકૃતંત્વયા । ભાર્યા વદતિ તે સાધ્વી દિનમેનં સમાગતમ્
પિતૃકર્મનો સમય આવ્યો ત્યારે પણ, તું શ્રદ્ધાથી કદી કરતો નહીં; તારી સતી પત્ની તને એ દિવસ યાદ અપાવતી.
શ્વશુરસ્ય શ્રાદ્ધકાલઃ શ્વશ્ર્વાશ્ચૈવ મહામતે । ત્વં શ્રુત્વા તદ્વચસ્તસ્યા ગૃહં ત્યક્ત્વા પલાયસે
હે મહામતિ, તારા સસરા અને સાસુના પિતૃકર્મનો સમય આવતો, ત્યારે પત્ની કહે ત્યારે તું ઘર છોડીને ભાગી જતો.
ધર્મમાર્ગં ન દૃષ્ટં તે શ્રુતં નૈવ કદા ત્વયા । લોભો માતાપિતા ભ્રાતા લોભઃ સ્વજનબાંધવાઃ
તમે કદી ધર્મમાર્ગ જોયો નહીં, કદી સાંભળ્યો પણ નહીં; લોભ જ તારી માતા-પિતા, ભાઈ અને સ્વજનો હતો.
પાલિતં લોભમેવૈકં ત્યક્ત્વા ધર્મં સદૈવ હિ । તસ્માદ્દુઃખી ભવાઞ્જાતો દરિદ્રેણાતિપીડિતઃ
તમે હંમેશા લોભને જ પાળ્યો છે, ધર્મને તો છોડ્યો છે; એટલે તમે દુઃખી અને ભારે ગરીબીથી પીડાયેલા જન્મ્યા છો.
દિનેદિને મહાતૃષ્ણા હૃદયે તે પ્રવર્દ્ધતે । યદાયદા ગૃહે દ્રવ્યં વૃદ્ધિમાયાતિ તે તદા
દરેક દિવસે તમારા દિલમાં મોટી તૃષ્ણા વધતી જાય છે, ખાસ કરીને જ્યારે ઘરમાં ધન વધે ત્યારે.
તૃષ્ણયા દહ્યમાનસ્તુ તયા ત્વં વહ્નિરૂપયા । રાત્રૌ વા સુપ્રસુપ્તસ્તુ નિશ્ચિતો હિ પ્રચિંતસિ
આ તૃષ્ણાની આગથી તમે સળગો છો, એ અગ્નિ જેવી છે; રાત્રે સારી રીતે ઊંઘો ત્યારે પણ મનમાં ચિંતામાં રહે છે.
દિનં પ્રાપ્ય મહામોહૈર્વ્યાપિતોસિ સદૈવ હિ । સહસ્રં લક્ષં મે કોટિઃ કદા અર્બુદમેવ ચ
દિવસ આવે ત્યારે તમે હંમેશા મોટા મોહમાં ફસાયેલા રહો છો: 'ક્યારે મને હજાર, લાખ, કરોડ કે દસ કરોડ મળશે?' એવી ચિંતામાં રહે છે.